м. разг. күүгээн, моргуор; шум и гам айдаан-күүгээн.

аат., эргэр. Айдаан, күүгээн. ☉ Шум, гам
Саймаана суох ойохпун аҕалаары гынабын. ПЭК СЯЯ
ср. бур. диал. займаан ‘паника, переполох; мятеж’

1. сыһ. Тугу да аанньа өйдөөбөттүк, толкуйдаан быһаара охсубаттык, дөйбүт курдук (үксүгэр ыарыыттан, айдаантан-күүгээнтэн, олус сылайыыттан эҥин). ☉ Оглушенно, отупело (чувствовать себя — обычно от болезни, усталости, шума-гама, непривычной обстановки)
   Бүгүн мунньахха, мэйиитэ үллэҥнии-үллэҥнии, төбөтө дыҥ курдук буолан, өйө көтөн, дөйөн олорбутун бэркиһэннэ. Акаары дьон саастарын тухары итинник аах-маах сылдьар буоллахтара. Болот Боотур
   [Маайалаах] иккиэн долгуйан, аах-маах буолан хаалбыттара. Соһуччута бэрдэ. П. Аввакумов
   Бүгүн күн киниэхэ уопсайынан хаһан даҕаны күүппэтэҕин иһитиннэрдэ. Мэктиэтигэр дөйүөрбүт курдук, аах-маах баран хаалла. Тумарча
2. даҕ. суолт. Түргэнник толкуйдуу, быһаара охсубат, дөйбүккэ маарынныыр, аҥатах. ☉ Туго, тяжело соображающий; как бы оглушенный; глуповатый, глупый. Аах-маах уол. Кини эдэр эрдэҕиттэн аах-маах
   ср. тюрк. акмак ‘глупый, дурак’

I
туохт. Тугу эмэ бары өттүнэн чинчийэн бил, чуҥнаа. ☉ Рассмотреть, изучить что-л. со всех сторон
Слепцовтары ырааҕынан кыйан-хайан: кинилэр Уйбаан бартыһааннаан сылдьыбытын билбэттэрин, байыаннай лүөччүк буолан кыргыһа сылдьан, дьоруойдуу өлбүтүнэн ааҕалларын билбитэ. М. Ефимов
Чэйдээн баран мин дьэ эрдийдим. Таастары барытын кыйанхайан көрдүм. И. Данилов
II
аат. Бэрээдэгэ суох хаһыы-ыһыы, айдаан-куйдаан. ☉ Беспорядочный крик, шум, гомон, суматоха
Саша хайдах буоллуҥ? Баттаттыҥ дуу? Кый-хай бөҕөнү түһэрдиҥ ээ. П. Аввакумов
Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Олбуор иһигэр кэлии-барыы, үтүрүһүү-хабырыһыы, көлөлөөхтөр кыйдара-хайдара. Ч. Айтматов (тылб.)

аат.
1. Көтөр, кыыл, эриэн үөн төрүүр (сымыыттыыр) сирэ, хорооно. ☉ Гнездо птиц, нора животных
Киһитээҕэр үрдүк кытыан оттор быыстарыгар араас көтөрдөр ыксалаһа уйа туттунан ууһуур эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Андаатар сэрэх кыыл, ол иһин умсар, ханан тахсарын муннарар, буор уйатын кистиир дииллэр булчуттар. Далан
Кутуйахтар эмэҕирбит холбуйаны хаппаҕын тэһэ хаһан киирэн иһигэр уйа оҥостубуттар. Т. Сметанин
2. Туохха эмэ анаан оҥоһуллубут дириҥэтии, оҥхой. ☉ Небольшое углубление в чём-л., лунка, ячейка, гнездо (напр., картофеля, зуба)
Хортуоппуйу үүннэриигэ уоҕурдуулары кэлимник уонна уйаларга кутуу ньымаларын тутталлар. ХКА
Вал өссө үчүгэйдик халтарыҥныырын ситиһэр инниттэн подшипник-уйалары уҥунуохтуурга тиийиллэр. ЮГ КХЭДьС
Куораты тула бүлүмүөт уйаларын, уулуссаларга баррикадалары оҥордулар. «ХС»
3. түөлбэ. Оҕо биһигэ. ☉ Люлька, колыбель младенца
Быыкайкаан уолун хаалларан баран үлэтигэр барара. Онно оҕоһута, ханнык да санааҕа-онооҕо киллэрбэтэ ити кыракый уйата буолбута. А. Сыромятникова
Вера Оляҕа аҕалан тымтайы өҥнүбүттүү көрдөрөр. [Вера:] Мин санаабар, киниэхэ [оҕоҕо] бэрт уйа. С. Ефремов
4. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит түөлбэ, дьиэ. ☉ Родной дом, очаг, родной кров, колыбель
Ол иһин эн Саҥа уолбуту [сир аата] уонунан көс сиртэн быһа ахтан, кэтэһэн, бэйэҥ төрөөбүт уйаҥ курдук санаан кэлэҕин. Н. Заболоцкай
Наталья Харлампьева дьонун дьиэтэ киниэхэ уонна кини быраата Коляҕа сылаас уйалара этэ. «Далбар Х.»
Олорор дьиэни саха орнаменын туһанан киэргэтии эдэр ыччаты үтүөҕэ, кэрэҕэ иитиигэ, кини төрөөбүт, улааппыт уйатыгар убаастабыллаах буолуутугар көмөлөһөрө чахчы. «Кыым»
△ үрд. Оҕо аймах, ыччат иитиллэн, уһуйуллан тахсар сирэ, үөрэх кыһата. ☉ Кузница кадров, храм науки
Үгүс саха ыччата сардаҥалаах нуучча культуратыгар тиксибит, норуокка туһалаах дьон буола үүнэнтөлөһүйэн тахсыбыт сылаас уйалара [Якутскайдааҕы учуутал оскуолата]. Амма Аччыгыйа
Үрдүк үөрэх чыпчаалыгар талаһар саха ыччатын ичигэс уйата — Саха государственнай университета. «ЭК»
5. көсп., сөбүлээб. Омсолоох, куһаҕан дьаллыктаах дьон мустар, хорҕойор сирдэрэ. ☉ Место сомнительных, преступных сборищ, логово
Сэрии уйата буолбут, сор-муҥ биһигэ Берлин суулунна. Германия сүрүн өһүөтэ түстэ. Т. Сметанин
Олох бандьыыттар уйалара буолбут сир эбит. Болот Боотур
Көөдөҥнөөх — хаартыһыттар уйалара. Сүүйсүһүү, сүүйтэрсии хабараана бу манна буолааччы. «ХС»
♦ Көмүс <ньээкэ> уйа фольк., көр ньээкэ
Биһиги [мородулар] хаһан киниттэн [Дьэлликтэн] ордон, уоскуйан, арыый тыын ыла түһэн, көмүс ньээкэ уйа туттабыт, төрөтөр оҕону төлкөлүүбүт? Н. Заболоцкай
[Эбэм] миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.)
Күндүмааны көмүс уйам, төрөөбүт дьиэм барахсан! «ХС»
Тураах (кымырдаҕас, тигээйи, ыҥырыа) уйатын тоҕо тарт көр тарт. Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар, ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Бэс ыйын 22 күнүгэр, эбиэттэн киэһэ этэ. Дэриэбинэ ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук буолта. ПДА СС
Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Ф. Софронов. Уйатыгар уу киирдэ — уустук балаһыанньаҕа түбэһэн ыксаата, куттанна. ☉ Попав в критическое положение, испытать сильную тревогу, волнение (букв. в его нору хлынула вода)
Сорохтор уйулҕалара хамсаан, уйаларыгар уу киирэн, утуйбакка сыттылар. Болот Боотур
Хобороос уйулҕата хамсаан, уйатыгар уу киирбит курдук, тугу гыныан булбакка холоруктуу сылдьар. А. Сыромятникова
Оччолорго «Катюша» ньиэмэстэр уйаларыгар ууну киллэрэр кырдьык да модун тиэхиньикэ этэ. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. уйа

туохт.
1. Өрө көппөйөн, бүлтэйэ улаатан, томтойон таҕыс. ☉ Округло выпячиваться, надуваться, раздуваться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсин!» — Сыллай Луха кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
Көлөпүнэ [киһи аата] ыга кыыһырбыт, …… тымырдара лоппоһо үллүбүттэр. Н. Заболоцкай
Никифоров кинээс көй уоруктара харааран, үллэн көһүннүлэр. М. Доҕордуурап
Ырбаахыта, салгын киирэн, хабах курдук үллэн баран, төттөрү сосуһа сатыырга дылы эбит. М. Чооруоһап
2. Өрө дэбилийэн, үтэн таҕыс, эбиллэн кэл (хол., өрүс уутун этэргэ). ☉ Подниматься, переполняться (напр., об уровне речной воды)
Онуоха далла ураһа саҕа уу өрө үллэн таҕыста да, уҥуоргу очуос таас хайалар төбөлөрүн үрүт өттүнэн өрө ыһан күдээриттэ. Ньургун Боотур
Ойууру туоруурбутун кытта быһыт субу үллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Муора бэйэтэ туспа сокуоннаах: алта чаас устатыгар уута үллэр, эмиэ итиччэ кэмҥэ уостар. «ХС»
△ Өрө бурҕайан, мөлбөйөн таҕыс (буруо, туман туһунан). ☉ Подниматься клубами, клубиться (о дыме, тумане)
Хойуу буруо үллэн тахса-тахса, солооһуну үрдүнэн тэнийэн, үрэх диэки аллараа тунаара уһунна. М. Доҕордуурап
Чай кумахтаах хомоттон Туман үллэр киэһэ аайы. И. Гоголев
Күөлтэн уу сиигэ паар буолан үллэн олордо. «ХС»
3. көсп. Элбээ, дэлэй, өлгөм буол. ☉ Множиться, увеличиваться в числе, быть обильным
Үүппүт, арыыбыт Үллэн барда, Эппит, сыабыт Эбиллэн истэ. Саха нар. ыр. III
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. Бастакы улуу тунах, үүт быйаҥа үлүннэ. М. Доҕордуурап
Үрэх алаас кытыыта Үтүмэн күөҕүнэн үллүөҕэ. С. Васильев
4. көсп. Кэҥээ, улаат, хаҥаа. ☉ Становиться больше, увеличиваться, раздуваться (напр., о количестве)
Аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
Эмээхсин үллэн тахса турар сэһэнин кытта сэргэ бу аһылыгын эгэлгэтэ элбэҕин! Э. Соколов
Госагропром салайар аппараата олус үлүннэ. «Кыым»
♦ Иһэ үллэр (тымныйар, буһар) көр ис IV
Киитилэр түөкүн Сэбиэскэй былаас Силигилээн тупсубутун Истэн, иһэ үллэн, …… Кыыһыра санаан Хабырытта олорбута. Саха нар. ыр. III
Өндөрөй оҕонньор улам-улам иһэ үллэн барда. П. Ойуунускай
Иһэ үлүннэҕинэ көр ис IV. Чиэһинэйдээн [түүлээххин] судаарыстыбаҕа туттардаххына, иһэ үлүннэҕинэ аҕыс уон солкуобайга барыаҕа. В. Миронов. Төбөтө үллэр — тугу да быһаарар, толкуйдуур кыаҕа суох буолар. ☉ соотв. голова пухнет
Суруктары барытын төбөм үллүөр диэри ааҕан, түүн биир чааска дьиэбэр утуйа барбытым. В. Протодьяконов
Арыпыана төбөтө үллэн хаалыар диэри суулаах саахарын көрдүү сатаата. Н. Заболоцкай
Үллэ (үллэччи) кыыһыр көр кыыһыр. Биир киэһэ Арҕас ордуутугар кэлбитэ эмээхсинэ үллэ кыыһыран тоһуйда. Н. Лугинов
Кини быраатыгар күнүүлээн хайдах буолуон билбэккэ, үллэ кыыһырда. У. Ойуур. Үллэн олорор кэпс. — олус элбэх кэпсэтии-ипсэтии, айдаан, күүгээн буолар. ☉ Стоит большой шум, гвалт; ходят пересуды, досужие разговоры, сплетни
Сыгынньахтана туран иһиттэҕинэ, куукуна дьон саҥатынан үллэн олорор. Н. Лугинов
«Мандаарап туһунан кэпсээн күүгүнэс, бырабылыанньа үрдүнэн үллэн олорор», — Аргылов таһы сымыйалаан тыаһатта. В. Протодьяконов
Үрэх күөллэрэ …… мороду омуннаахтык, бокуойа суох хойуутук уруттуурунан үллэн олороро. «ХС»
Үллэр үйэтигэр (үйэтин тухары) көр үйэ. Бу букатын саллар сааһын, үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор! Амма Аччыгыйа
Кини саллар сааһыгар, үллэр үйэтигэр кыһыл оҕо минньигэс сытын-сымарын сүрэҕэр иҥэрэн эт-хаан астынар дьолун билбэтэх киһи. П. Аввакумов. Үллэр үөһэ фольк., поэт. — улахан өрүс сүрүн үөһүн саамай ортото. ☉ Стремнина фарватера большой реки
Үс үллэр үөстээх Өлүөнэ өрүстэн ордук Өҥнөөх-тоттоох Өрүс баарын өйдөөбөппүн. Саха фольк. Нохоо, эн тускунан сүрдээх-кэптээх сурахтар Бу эбэ хотун үллэр үөһүнэн Сарт кыыл буолан Сабырыйа көтөр буолбуттара ыраатта. И. Гоголев
Өлүөнэ эбэм үс үллэр үөһүнэн Үрүҥ сиэллэринэн өрүкүһэн, Кылбаһа сырсаллар маҥан муус аттар, Туйахтарын тыаһа бытарыттар. Л. Попов. Үллэ түс — эмискэ өрө оргуйа, кыынньа түс (туох эмэ саҥа-иҥэ, тыас-уус туһунан). ☉ Взорваться (от ярости, возмущения); разорвать тишину, вскипеть (о шуме-гаме, голосах)
Онно [оҕо охтубутугар] Саргы, урут этиһии диэни билбэт бэйэтэ, тыллаах ахан дьахтар курдук, эмискэ үллэ түспүтэ. Н. Лугинов
«Хантан биллиҥ, эйиэхэ араадьыйалаатылар?» — Даарыйа үллэ түстэ. А. Сыромятникова
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. «ХС». Үллэ уой сүөл., сөбүлээб. — олус, аһара уой. ☉ Разжиреть, растолстеть
Биир Үөксүкү үөн курдук үллэ уойарыгар, хаһата хаҥыырыгар Сүүс Айаал кулут буолаллар. Суорун Омоллоон
Соҕотох оҕобун үлэҕэ умса анньан баран, бэйэм манна үллэ уойан олоруом үһү дуо? М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. үлэн ‘подниматься’, хак. үл ‘бежать через край (о жидкости)’