туохт.
1. Тугу эмэ сиэ, ас гынан аһаа (үксүн элбэх аһы иҥсэлээхтик сиир туһунан). ☉ Есть, кушать (обычно в большом количестве и с большим аппетитом)
Дьиэ кэргэнэ били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
«Ээ, минньигэс да эбит! Амсайбатаҕым ыраатта», — дии-дии өрүһүспүт курдук сиэн-аһаан барар. Н. Якутскай
Бурдугу ахтан иэдэйбит дьон, үрдүгэр түһэн үчүгэй аҕайдык саламааттаан ыргытан сиэн-аһаан баран, утуйан хаалыа этилэр. Н. Заболоцкай
2. көсп., кэпс. Олус уордайан, кыыһыран ким эмэ үрдүгэр түс, мөх-эт. ☉ Наброситься на кого-л. с бранью, с руганью
Тымтыаххынан тымтан, сиэхаһыах быһыытыйан кэлэн бараҥҥын, кини кыра оҕо киэнинии икки инники тииһэ килбэйэрин, сэмэлэнэ санаан кэтэҕин суураланарын көрдөххүнэ, мичээрдээбиккин бэйэҥ да билбэккэ хаалаҕын. Софр. Данилов
Субу сиэх-аһыах курдук үллэн булгунньах төрүөн буугунуу турда. Н. Заболоцкай
Мин улаханнык уордайбыт, сиэх-аһыах буолбут киһи, ону көрөммүн намырыйан, уоҕум хараан хаалбыта. И. Федосеев
♦ Сиэххэ-аһыахха дылы (айы- лаах) — ынырык, дьулаан көрүҥнээх. ☉ С угрожающим видом
Дьиэ иһэ толору саалаах-саадахтаах, сиэххэ-аһыахха дылы баҕайылар — сорохторо туран эрэн, сорохторо хаама сылдьан аһаансиэн дьаабыланаллар. Д. Токоосоп
Дьүһүнүнэн-бодотунан даҕаны сылыктаатахха, оннук сиэххэ-аһыахха айылаах көрүҥэ суохха дылы этэ. Тумарча

1. аат.
2. Ойуу-бичик, туох эмэ сиэдэрэй ойуута, силигэ. ☉ Богатый, изысканный узор
   Биэрэ этэрбэспин тиктэ, мандардаах билэбин оҥордо. Саха нар. ыр. II
   Тит Тороев түннүк кэрэнииһин сахалыы мандарын кыҥаан көрө турда. Л. Попов
   Таҥара дьиэтин эркиннэрин сырдык араҕас кыраасканан соппуттара …… туус маҥан кэрэниистэрэ, эҥин эгэлгэ мандара ол көрүөхтэн дьикти хартыынаны ситэрэн биэрэр. НВ БК
3. поэт. От-мас арааһа, байыма, сиэдэрэй көстүүтэ. ☉ Щедрое, богатое убран ство природы. Күһүҥҥү кэм! Көрүөххэ дьэ дьикти! Сүрэҕим сөбүлүүр Эн тиһэх мандаргын, — Таптыыбын айылҕа сиэдэрэй кэхтиитин, Хампаҕа, көмүскэ сууламмыт тыаларын… КВА Б
   Тэбистэҥник кэчигирэспит мандардаах …… Суо ла үрэх бырааннарын: көҕөрө унаарар субурҕаларын умсугуйа көрөҕүн. И. С осин. Кустук сэттэ дьүһүнэ, Күммүт күлүм чаҕыла, Барҕа буор сир мандара, Барылара баар манна. Д. Васильев. / / Норуот тылын баайа, дэгэтэ, толбоно араастаан туттуллуута. ☉ Богатство, образность, красочность, сочность (языка)
   [Айымньылар тылбаастара табыллыбыттара] суруйааччы суруйар истиилин, уус-ураннык ойуулуур тылын мандарын табатык биэрииттэн …… тылы, олоҕу үчүгэйдик билэллэриттэн буолуохтаах. «ХС»
   Айы мньы ты лын ырытарга суруйааччы туттар баай тыла, истиилин уратыта, араас мандара оҕо кыаҕыгар ылбычча баппат курдук өйдөнөр. ФГГ СТМЛ
4. даҕ. суолт. Ойуулаах-бичиктээх, сиэ дэрэй оҥоһуулаах. ☉ Узорчатый, красочно, искусно отделанный
   Эбэлэрэ туостан араас мандар иһит тигэрэ. «ХС»
   Мааччах, таналҕан, кытыйа Мандар ойуута дьэргэйэн, Халыҥ сандалы тэриллэр …… Үүт-сүөгэй үрүлүйэр. «ХС»
   ◊ Ойуу (оһуор)-мандар — уустук оҥоһуулаах, ойуу-дьарҕаа. ☉ П р и ч у д л и в ы й , искусно нанесённый узор, роскошное убранство
   Мин үрүҥ көмүстэн киэргэллэри, ытарҕалары, кириэстэри, бэчээттэри ойуу-мандар оҥорон, дуйдаан кутар буолбутум. И. Иннокентьев
   Бороҥ кумааҕыга баһаархай сирииптэринэн туох да ойуута-мандара суох бэчээттэммит нүөмэрдэр. А. Олбинскай
   Атыыһыт д ь и э т э , икки кыбаарталы мүлчү түстэххэ кэлэр. Биир мэн ди эм эннэ эх, уһун, үгүс түннүктээх, тас өттө оһуор-мандар …… бөҕө. М. Прилежаева (тылб.)
   ср. др.-тюрк. мандар ‘вьющееся растение’, мандарлан ‘обвиваться, быть обвитым вьющимся растением, повиликой’

I
аат.
1. Ох саа чаачарыттан модьу систээх, уһугар сытыы тимирдээх (ырбалаах) охтоох, кылыынан эстэр булт сэбэ. ☉ Самострел (охотничий снарядловушка на лосей, зайцев и других животных)
Кини иитиилээх айа курдук, эрчими иҥэриммитин туттуна сатыырга дылы. Амма Аччыгыйа. Куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр, дал, күрүө, хаһаа оҥортуур. Саха фольк.
2. көсп. Угаайы, үктэтии, албын-түөкэй. ☉ Ловушка, западня; обман, хитрая уловка
Колчак хаанырбыт булчуттарын айата тардыллан турарын билбэт дьон айаннаан, Сыҥыһалаах күөл арҕаа баһыгар киирэн кэлбиттэр. Эрилик Эристиин
Өстөөх тарпыт айата Дойдугар туһаайбытын Дьааҥы таас хайата Буолан хаххалаатыҥ. П. Тулааһынап
Кини албаһыгар, айатыгар киирэн биэрбэт инибин дии санаата. Болот Боотур
◊ Айа кирсэ — айа чаачарын тардар быата (үксүгэр эриллибит бөҕө тирии). ☉ Тетива самострела
Иҥиирин тыаһа айа кирсин курдук лыҥкынаата; күүс иҥиирэ, көҕөн этэ бары бүктах татта. Ньургун Боотур
Быраҕыа суол тоҕойдорун Айа кирсинии быһалаан, Аартыктар да дабааннарын Атыннык дабайталаан. С. Данилов
Айа көхсө көр айа чаачара. Аттыгар уола Уйбаан, толору эттээх-сииннээх модьу киһи, айа көхсө оҥоро, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ. Айа кылыыта — таарыйдахха айаны эһэр үрүҥ кылынан оҥоһуллубут синньигэс быа. ☉ Тонкий шнурок из белого конского волоса для настораживания лука-самострела (если зверь задевает кылыы, то самострел разряжается)
Эн тыаны төрүт да кэрийбэтиҥ сөп этэ. Билигин от-мас барыта кырыаран, айа кылыытын кыайан көрүөҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Харатаайап кулубалаах сарсыарда халлаан айа кылыыта көстөр буола сырдыыта тураллар. Н. Якутскай. Айа кэнтигэ — айа кылыытын тардан баран биир өттүн баайар (иҥиннэрэр) туруору анньыллар кэрдиистээх мас (тоһоҕо). ☉ Палочка, небольшой кол с делениями, указывающими высоту кылыы в зависимости от предполагаемой добычи, на которой прикрепляется один конец шнурка-кылыы
Бүөтүр үөһэ титирик долбууртан айа кэнтигин ылан, уот иннинээҕи дүлүҥ олох маска олорон, саҥа кэрдиистээн барда. Эрилик Эристиин. Айаны аҥаабыллаа — айаны туруораары төһө кыалларынан киэҥник кирсин тарт. ☉ Тянуть тетиву самострела до упора, чтобы насторожить его
Догдоон хара тыа Тоҥуутун торутар, Арыы хара тыа Айатын аҥаабыллыыр Алгыстаах күннэрим таҕыстылар! Өксөкүлээх Өлөксөй. Айа сиһэ көр айа чаачара. Айа тарт — 1) булка айаны иит. ☉ Настораживать на зверя самострел
Эн аҕаҥ муҥнаах сис тыаҕа Буурҕаны кытта сырсар, Эйигин, миигин иитээри Куобахха айа тардар. Эллэй
Кини билигин да куобахха айа тардар, тыаттан кураанах киирбитин өйдөөбөт. Ф. Софронов; 2) угаайылаа, ханнык эмэ албаһынан үктэт. ☉ Осуществить какую-л. хитрую уловку, устроить ловушку, поймать кого-л. на хитром приеме
Угаайытыгар киирэн биэрбиппит. Кыыһынан мэҥиэлээн хайыыбытыттан хаптарда, Бэйи, бэйэтигэр айа тардыахпыт. И. Гоголев. Айа холото — айа ханнык булка иитиллэриттэн көрөн, үрдэтэн, намтатан туруорарга аналлаах, үүттээх, кэрдиистэрдээх, үөһээ өттүгэр ачаахтыы оҥоһуулаах мас. ☉ Деревянная дощечка для установки самострела на определенную высоту в зависимости от предполагаемой добычи
Кинилэр курдарыгар быһах-хатат бөҕөнү иилиммиттэр, өссө сорохторо курдарыгар айа холотун иилинэр хараҕалаахтар, билигин куобахтыы бараары турар дьоҥҥо маарынныыр эбиттэр. Эрилик Эристиин. Айа чаачара — айа сиһэ, маһа, тэбэр күүһү биэрэр сүрүн чааһа. ☉ Дуга, спинка самострела (основная часть самострела, дающая убойную силу)
Айан аанын аһа, Ахсым суолу тэлэйэн, Айа чаачарын курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Айа чаачарын курдук токуруйан турар, суорабын-суорабын, бүтэн биэрбэккэ сордообута. П. Аввакумов. Айа элбэрээгэ — айа чыыбыһа, кирсин төлө тардан эһэр чааһа. ☉ Пусковой рычаг, спусковой крючок у самострела
Саамай сөбүлүүр ньымата — эмискэ айа элбэрээгин төлө тарпыттыы туох да соһуччу хаҥас өттүнэн өттүктээн күлүм гыннарааччы. Е. Неймохов
ср. тюрк. айа ‘самострел’
II
саҥа алл.
1. Кэпсэтии түгэнигэр этэр киһи майгытын-сигилитин туругуттан (темпераменыттан), үөскэтэр дьайыыта хайдаҕыттан араас формаҕа туттуллар: айака! айыы! айыы-йа! айаа! айыккыы о. д. а. (ол аайы араас иэйиини биэрэр суолт., дэгэтэ уларыйан иһиэн сөп); тардыылаах сыһыарыыны ылыныан сөп: Айыкабын! Айыккабын! о. д. а.; саҥа аллайыыны, көмө тыллары кытары ситимнэһэр: Айы-кабын даа! Айыкка эрэ!; үгүстүк хоһу-лаһыан сөп: Айыы-айа! Айыа-айыа! Айака-айака-айака! ☉ По ситуации разговора, в зависимости от темперамента говорящего, характера, интенсивности раздражения, употребляется в различных формах — соответственно могут меняться оттенки выражаемых чувств, иногда может иметь притяжательный аффикс, сочетаться с другими междометиями, служебными словами, часто употребляется в удвоенно-повторном виде
Айа, сирэйбин быһа түһэн кээһэ сыстаҕым үһү. С. Ефремов
Сиһим быстан хаалла айыыайа! А. Софронов
Илиим уот аһыйда «Айака!» — диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Т. Сметанин
2. Ыарыыланыыттан саҥа таһаарыы (ыарыыланыы көрүҥүттэн араас дэгэти ылар, хол., дьаралыйан, ньүөлүйэн, тэһэ анньан, уот аһыйан, кэйэн, аһыйан эҥин ыарыыларга араастык этиллиэн, араас көрүҥү ылыан сөп). ☉ Выражает чувство боли (в зависимости от характера, интенсивности чувства имеет различные ф. и оттенки значения: тупая, ноющая боль; острая мгновенная боль; сдерживаемая боль; внезапная нестерпимая боль; нарастающая боль и т. п.)
Айыа-айа, син кытаанахтык анньан кимилиннэрдэ, доҕор. Суорун Омоллоон
Айыкабын даа... айыкабын, Арамаан, илиибин сиэтиҥ дии! Амма Аччыгыйа
Айыккабын даа! Тукаларыам, кэриэспин этиэхпин миэхэ чугаһааҥ эрэ... И. Гоголев
Айыккаа! Бу умса-төннө түһэн эрдэхпин... Суорун Омоллоон
А-а-а-айа-айа... ытыллан хаалбыппын, алдьархайбын ньии... Күндэ
Айаа, бу күтүр эмиэ киһи атаҕын быһа үктээтэ. «ХС»
3. Сылайыыны, улугурууну, күүс-уох, сэниэ эстиитин көрдөрөр. ☉ Выражает усталость, утомление, изнеможение
Айыыайа, сылайдым даҕаны. И. Гоголев
Айыаайыа! Бэйи, сынньана түһүөххэ. Суорун Омоллоон
Тоокуй киирэн сылайбыт киһи быһыытынан оронугар кэлэн: «Айа-айа-ы-ы, айа!» — дии-дии сытта. Күндэ
4. Элэктээһини, күлүү гынан этиини, эҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, насмешку, издевку
«Айыкка!» — Хабырыыс төбөтүнэн аан диэки сиэлийэн кэбистэ. «Өлөрдө дии!» — мунньах дьоно күлэн күүгүнүү түстүлэр, дьадаҥылар үнтүрүйбүт үрүҥ этэрээтин хамандыырын күлүү гыналлар. Амма Аччыгыйа
Айыккабын, оҕонньорбут үчүгэй киэбирии буолсу. «ХС»
5. Дьиибэргээһини, сөҕүүнү, бэркиһээһини көрдөрөр. ☉ Обозначает удивление, изумление
Айыккабыан! Дьэ буолар да эбит, эйигин хоруол күндүлүүр, эйигин сарыысса күндүлүүр. П. Ойуунускай
Айыбыын, тугуҥ быһыытай? Үөрүөххүн билимнэ букатын бүк түһэн хааллыҥ! Ч. Айтматов (тылб.)
6. Эмискэ уолуйууну, куттаныыны бэлиэтиир. ☉ Выражает внезапный испуг и растерянность
Эгэ, ол дьон бэйэлэрэ кэллэхтэринэ, айабын даа! Амма Аччыгыйа
Куттанан өйдөөн көрбөтүм, хараҕыан-айаккабыан! Күндэ