туохт., фольк.
1. Күүһэ суох бытааннык, аргыыйдык сүүрт (хол., үрүйэ). ☉ Течь, струиться медленно (напр., о речке)
Улуу үрэхтэр иччилэрэ, Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрэхтэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт …… бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
2. Бытааннык тарҕанан симэлий (хол., буруо). ☉ Медленно распространяясь, исчезнуть, сойти на нет (напр., о дыме)
Тараан буолан тарҕаммыт, үрээн буолан үккүрээбит. «ХС»

даҕ., фольк. Сүҥкэн, олус улахан. ☉ Очень большой, огромный
[Аттар] Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал хотуну Бэтэрээ бэлэһинэн Битийэ көттүлэр. Саха фольк. Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Ким көрбүтэй сүҥ эрилик Хотой төрөөт дайбытын? И. Гоголев
♦ Сүҥ дьааһын көр дьааһын
Э-э дьэ, мин диэтэх киһи сүгэ балта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Сүүс сүллэр этиҥнии дуораттын Сүүс омук сүҥ дьааһын куолаһын. С. Тарасов
△ Кытаанах, нүһэр (ким, туох эмэ көрүҥүн этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый (о ком-чём-л.)
Аттыгар хардаҥ эһэ тириитэ ыйанан турара кинини ордук сүҥ дьааһын, дьиппиэр, модун киэптиир. «Кыым». Сүҥ хаан фольк. — ытык-мааны, дархан. ☉ Почтенный, достойный уважения
Бу маннык сиргэ Одун хаан оҥорбут Сүҥ хаан улуустарын Сүгэ тойон аймахтарын, …… Дьылҕа тойон Оҥорон айан-кэрдэн түһэрдэҕинэ — оччоҕо эрэ бу сир иччитин булуо эбит нии, доҕоттор? Ньургун Боотур
Тукаам, Тыаһааны, эн Сүҥ хаан аҕаҥ Батас лыҥкыныырын эрэ манньыйан истибэт, Күөрэгэй дьырылыырын эмиэ кэрэхсиир. И. Гоголев

туохт., тутуу
1. Таҥастаа (үксүгэр тутуу маһын этэргэ). ☉ Подвергать первичной обработке (обычно о строительном лесе), очищать от сучьев, срубать верхушки и т. п. Улуу хара тыаҕа Урут тахсан, Оскуола маһын кэрдэн, Умнаан, суоран күндүлүөх буолла. С. Васильев
Уһук «Дьаарбаҥ» аттыгар, Умайбыт икки дьиэ аттыгар Умнаан, элбэх мас суорулунна, Уон дьиэ акылаата уурулунна. «ХС»
Үс мас бүтэйи оҥорууга маһы кэрдэн, эриэннээн, барытын миэстэтигэр таһан, умнаан оҥоруу элбэх үлэнэн толоруллар. ОМГ ЭСС
2. Туох эмэ оҥоһугу ураннык нарылаачочулаа, тупсаран биэр. ☉ Безукоризненно отделывать, обстругивать, обтачивать какое-л. изделие
Уол киһи Умнаан оҥорбут Оһуор көмүс ыҥыырдаах. Күн Дьирибинэ
Ыстаал куһуогуттан собуокка массыына араас чаастарын, маһы, кумааҕыны уонна да атыны умнаан оҥорор үстүрүмүөннэри оҥоруохха сөп. ПАВ Ф-6
◊ Ох курдук умнаа — ох курдук оҥор (оҥоһун), кустук курдук куоһаа (куоһан) диэн курдук (көр куоһаа II). «Айыы аймахтара, Күн улуустара Кустук курдук куоһаан, Ох курдук умнаан, Айан-кэрдэн түһэрбиттэр үһү», — диэбиттэрэ. Ньургун Боотур
Ох курдук умнуургут эбитэ буоллар, Кийиит курдук Киэргэтэргит эбитэ буоллар Билигин даҕаны Тардыстар талаһаҕыт, Миинэр миҥэҕит буолуом этэ! С. Васильев. «Чэ кыыспытын Ох курдук умнаан, Кустук курдук куоһаан Биэриэххэ дуу, доҕор?» — диэтэ. «ХС»
ср. кирг. сомдо, тув. сомна ‘выделывать болванку, предварительную форму’

аат., анат.
1. Синньигэс туруупкаҕа маарынныыр тыынар тыыннаах этигэр хаан эргийэр уоргана. ☉ Кровеносный сосуд, артерия, вена
Тэбэр сүрэхтээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах киһи (өс ном.). Эһэтин тэһии хаана сиэнин тымырыгар тыгыалыыра онно биллэн ааспыта. И. Гоголев
Хаан сүүрэр систиэмэтэ хаан тымырдарыттан — синньигэс туруупкалартан — үөскүүр, олор устун кыһыл өҥнөөх убаҕас — хаан сүүрэр. ББЕ З
2. Сүүрүктээх кыра уу, үрүччэ. ☉ Ручей, ручеёк
Улуу үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Сыккырыыр салааларгыт …… бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Улуу быйаҥ уолбат улуу тымыра мөлүйүөнтэн мөлүйүөн тыынар тыыннааҕы утаҕын ханнара, өлбөт мэҥэ уутун кэриэтэ тыын уга, уһаты түһэн сытаахтыыр. Суорун Омоллоон
Кыракый аппаларынан, синньигэс силээннэринэн, бэл дулҕалаах сүлбэлэринэн уу тыккырас тымырдара тыгыаластылар. И. Сосин
3. Үүнээйилэр сэбирдэхтэригэр баар синньигэс дьураалар. ☉ Прожилки на листьях растений
Соҕотох хатыҥ да сэбирдэҕин ылан көр: ортотунан дьураа тымырдара сап-саһархай өҥнөөхтөр, ортото күп-күөх, эрбии тииһин курдук сарбынньахтара ап-араҕас лааҕынан сотуллубут. Н. Якутскай
[Уҥуохтаах отон] сэбирдэхтэрэ халыҥнар, тириитиҥилэр, килэкийдэр, төрдүлэрин диэки суптуйан киирбит быһыылаахтар, көбүс-көнө бүүрүктээхтэр, тымырдара көстө сылдьаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэх устун тымырдар бараллар, онно көҥдөй тымырдар уонна сиидэ курдук туруупкалар бааллар. ҮСАКИ
5. 4. көсп., поэт. Олох үлүскэннээх үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие жизни
Олох тымырын боппуттара, Оҕо хаанын тохпуттара. Т. Сметанин
[Суруйааччы] бүгүҥҥү кэм тыгыалас тымырын таба тайаннаҕына, атыттары үтүктүбэккэ бэйэтэ сонун суолун тобулуннаҕына — оччоҕо кини кириитиктэр үтүө баҕарыыларын …… кэтэһиэн сөптөөх. «ХС»
Дьиҥэр, даҕаны олох сүрүн тымыра итиннэ [үлэҕэ] сытар. «Кыым»
♦ Тымырын баттаа, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа) — кими эмэ өлөр. ☉ Убивать кого-л.
Харыһыктаах хаанын тохпуккун, Сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн Силбиктээх илиибинэн быһа харбааммын Тымыргын баттыаҕым, Тыыҥҥын иһиллиэҕим. П. Ойуунускай
Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
[Кылыһы] Тыҥырахтаах аймаҕын Тыынын иһиллииргэ, Тымырын баттыырга Наада буолуо диэн, Нарылааннамчылаан, Тыһы кыл курдук Тыргылсытыы кылааннаабытым. С. Васильев
◊ Сир тымыра — дьүүктэ. ☉ Ключ, родник, источник
Аһара суһаллык аһыйбатын диэн сир тымырын тымныы уутун кымыска холбуу куталлара. ЩМФ ККЭБС
Сир аннынааҕы уу сир үрдүгэр тахсар сирин дьүүктэ эбэтэр сир тымыра диэн ааттыыллар. МЛФ АҮө
[Нехлюдов] ып-ыраас тымныы сир тымырын уутун аҕала охсон биэрэн баран, бааһынайдар мунньустан эрэллэрин биллэрдэ. Л. Толстой (тылб.). Тымыр тэбиитэ — сүрэх тэбиититтэн тымыр эркиннэрэ биир тэҥник хамсыыллара (бэгэччэк үөһэ өттүнэн бигээтэххэ биллэр). ☉ Сердцебиение, пульс
[Быраас] киһи аайы тохтоон, тымырдарын тэбиитин бэрэбиэркэлиир, туруктарын ыйыталаһар. Н. Лугинов
Тымырыҥ тэбиитэ түргэн. Окко сытан уоскуйа түһэн ыл. КИ АДББ
Тымырдар эркиннэрэ түллэҥнээн кумуллар, ол тымыр тэбиитэ (пульс) диэн ааттанар. СИиТ. Үөс тымыр — 1) ыраас хааны эккэ-хааҥҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта
Икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллар-хотоллор. Саха ост. I
Хабарҕабын да, үөс тымырбын да, хата, таарыйбата. Күрүлгэн; 2) туох эмэ саамай үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие чего-л.
Ок-сиэ, туос ала — Туус кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? БАИ Х
Бааннар, биллэрин курдук, билиҥҥи хаһаайыстыбаннай олох кииннэрэ, норуот хаһаайыстыбатын — капиталистическай систиэмэтин бүтүннүүтүн үөс тымырдара. В. Ленин (тылб.). Хорук тымыр — 1) сүрэхтэн хааны атын уорганнарга тарҕатар тымыр. ☉ Сонная артерия
Хорук тымыр хаана Хоройо тэппитин курдук, [буруо] Хоройо үүммүт эбит. П. Ойуунускай
[Луохтуур (Куола илиитин хорук тымырын баттаан баран):] Хаһан утуйбутай? А. Софронов
Киит иһин устун барар хорук тымырын хаана аҕыс-тоҕус туонаҕа чуга-һыыр. ДьДьДь; 2) саамай үөс, киин сиргэ сытар (хол., суол, өрүс). ☉ Что-л., находящееся в центре, пролегающее по самому центру какой-л. страны, местности (напр., дорога)
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
Москва хорук тымыра Буолуоҕун буолбут уулусса, Эппэҥнии, тыына-тыбыыра Турар түүнү, күнү көрсө. И. Эртюков
Дойдум хорук тымыра Москва өрүс эбит, Кылбаһыйар ыраас уута Күн сылааһын иҥэрбит. И. Артамонов
ср. др.-тюрк., тюрк. тамар, тамыр, тамур, томур ‘кровеносный сосуд’

I
1. туохт.
1. Кими, тугу эмэ кууһан эбэтэр илиигэ ылан өрө тарт. ☉ Поднять кого-что-л. (взяв или обхватив руками)
Сир-дойду түөрт гыммыт биирдэрин ыарахана ыарахан аҕыс кырыылаах дьэҥкир тааһы өттүгүм баһыгар диэри көтөхпүтүм. Ньургун Боотур
Хара Бытык чабычаҕы тобус-толору сүөгэйи көтөҕөн мадьатан аҕалла. Н. Неустроев
Тиити ортотунан ылан көтөҕөн көрдө, нэһиилэ өндөттө. Болот Боотур
△ Оҕону илиигэр ыл, кууһан илиигэр ылан бүөбэйдээ. ☉ Брать на руки и нянчить (ребенка)
Уйбаан дьиэтигэр быйыл кыһын Дьонун кытары таах кыстыыр. Оҕо көтөҕөр, муус анньыһар, Ардыгар бурдук да тардыһар. Дьуон Дьаҥылы
Вася, балтыгын саатат! Ыл тирээпкэтэ, муостаны сот. Оҕо ытаата, көтөх! Н. Габышев
△ кэпс. Кими эмэ ураты бүөбэйдээн көр-иһит, сырытыннар, аҕал-илт. ☉ Чуть ли не на руках носить кого-л. (напр., приводить, уводить, проявляя особую заботу)
[Дьаакып кинээс:] Өлөксөй, бүгүнү ааспакка, ити куолуһут тойон отун кириэстэт уонна улахан кинээһи көтөҕөн илдьэн бу хабала суумата хабарынан сүөһүтүн уоппустатыахха. А. Софронов
Бардам Байбал Кыбыык Сааба өлөн эрэр диэни истэн баран кулубаны көтөҕөн аҕалан үс тыһыынча иэстээхпин диэн үчүгэй бөдөҥ сүөһүтүн бары уоппустатан, — сэттэ күнүстээх түүн Кыбыык Сааба дьиэтигэр үрдүттэн чохчоҥноото. Н. Түгүнүүрэп
2. Ким, туох эрэ диэки хайыһыннар (хол., төбөҕүн, сирэйгин); өрө өндөт, үөһэ уун (хол., атаххын, илиигин). ☉ Поднимать, приподнимать какую-л. часть тела; направлять, поворачивать (голову, лицо)
Киһитэ тиэтэйбэккэ баһын өрө көтөҕөн …… суруктары ылан ааҕар майгынан көрүтэлээтэ. А. Софронов
Лука Кирикович Абыраамап сирэйин Харытыан кырдьаҕас диэки өрө көтөҕөн олорон, харахтарын кырыытынан Бииктэри уорбалаабыттыы кыҥаталыыр. Л. Попов
Шевцов аргыый төбөтүн көтөҕөн, миигин утары көрбүтэ. Н. Якутскай
Өлөҥ быыһыттан дьиэрэҥ обургу Өрө биэтэҥнээн, дөгдөҥөлөөн таҕыста, — Аҥаар атаҕын өрө көтөхтө. П. Ойуунускай
Кини [саха буойуна] бухатыыр өбүгэлэрин курдук, Өргөн болотун өрө көтөхпүтэ. Эллэй
[Эн, Кыһыл Аармыйа, кыайаҥҥын-хотоҥҥун] Кыымынан кытыастар былааххын ылаҥҥын Кылбаарар халлааҥҥа күөрэччи көтөхтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Дьон бары, атахтарын өрө көтөҕөн, ороҥҥо тахсан биэрбиттэр. Н. Павлов
3. Ким, туох эмэ туһугар тыл этэн арыгылаах иһити өрө уунан, охсуһуннаран ис. ☉ Поднимать тост в честь когочего-л.
Үрүүмкэ көтөх. Тост көтөх. — [Сайсары:] Көмүстэриэм, бачча көрсүспүччэ, үөрүүгэ бастаан көтөҕүөҕүҥ. Суорун Омоллоон
Эдэр ыалларбыт дьоллоругар, Чэ көтөҕөн кэбиһиэҕиҥ. И. Эртюков
Чэйиҥ эрэ, доҕотторуом, Үөрүүлээх күммүт көҕүн, Барыбыт сүһүөххэ туран Аан бастаан көтөҕүөҕүҥ! И. Чаҕылҕан
4. Өрө тарт, ылан кэбис. ☉ Поднимать, убирать (напр., трап, якорь)
Кинилэр тиэтэлинэн, сонно тута дьаакырдарын көтөхпүттэрэ уонна куотан эрэрдии дойдуларын диэки устубуттара. Н. Якутскай
Сэмэнчик киирэрин кытта тыраабы көтөҕөллөр. Н. Якутскай
△ Тугу эрэ уйан тур, тутан, иҥиннэрэн тур (хол., мутукча — хаары). ☉ Удерживать что-л. на себе, находиться под тяжестью чего-л. (держа его на весу)
Көмнөх хаары көтөҕөн турар мутуктар хойуу Таарбах лабаалара харааран көстөр буоллулар. Амма Аччыгыйа
Иккистээн өйдөнөн кэлиитигэр көмнөхтөрүн көтөхпүт суон тииттэр кэннин диэки сырсан эрэллэрэ көһүннэ. Эрилик Эристиин
5. Мууһу алдьат, көөрөлөө (хол., сааскы өрүс туһунан); алдьат, илдьэ бар (хол., тутууну — өрүс туһунан). ☉ Поднимать, ломать лед (о реке); ломать, поднимать (напр., строения — о реке)
Күрүлүүр сүүрүгүҥ Күтүрдүүр күүстэрин, Көтөҕөр көмүөлгүн Көрөммүн үөрэбин. А. Софронов
Быйыл мууһун көтөхпүтүн кэнниттэн кыбытыы уута балачча улахан сурахтааҕа. Сэмээр Баһылай
Муосталар бөҕөргөтүүтэ суох буоланнар, кыра да уу көтөҕөн илдьэ барара. КН ТДь
6. Тугу эмэ аллараа өттүттэн үрдэтэн биэр (хол., тутууну). ☉ Приподнять что-л. (напр., строение, путем возвышения основания насыпью)
Аллараа өттүгэр мууста-хаарда тибэн, көтөҕөн биэр да сөп буолуо. Н. Заболоцкай
7. Долгуннуран бар, тыалыран бар. ☉ Начинать волноваться, поднимать волны (об озере)
Саймаарыйар күнүм тахсан Аан дойдубун анаарар, Арылы тиэрбэс көлүччэм Көмүс долгунун көтөҕөр. С. Данилов
8. көсп. Үрдүк таһымҥа таһаар, ордук үчүгэй көрдөрүүнү ситис (хол., үлэни, производствоны). ☉ Поднять на более высокий уровень, повысить показатели (напр., о производстве, предприятии)
Бу эдэр кыыс [Валя] диспиэччэр буолан, ханнык да массыына таһаҕаһа суох кураанах айаннаабатын ситиһэр, онон автобаза үлэтин өрө көтөҕөргө улаханнык көмөлөһөр. Софр. Данилов
Табаарыс Айалов сылгы иитиитин биир эмэ дьыл өрө көтөҕө түспүт буолбатах. Л. Габышев
△ көсп. Көҕүлээ, угуй, ордук таһаарыылаах, көхтөөх гын. ☉ Воодушевлять, увлекать, вдохновлять, окрылять кого-л.
Саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев
Киһиэхэ эрэбил баара, Киһини өрө көтөҕөр: Оҥорботун оҥорторор, Өйдөөбөтөҕүн өйдөтөр. Баал Хабырыыс
«Айымньы» холкуос айар үлэтэ дьон өйүгэрсанаатыгар тиийэн, кинилэри өрө көтөхтө. М. Доҕордуурап
△ Өрө таһаар, үрдэт, өйөбүл буол. ☉ Поддерживать, возвышать, поднимать кого-л.
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). [Болтоһо:] Самнарбыттарын наар таҥнары баттыыллар, көтөхпүттэрин наар өрө таһаараллар. А. Софронов
△ Үрдэт, дэбдэт, киэргэт, киһиргэт. ☉ Приукрашивать, представлять в лучшем свете, нахваливать
Оннук дьоннор икки ардыларыгар сымыйа тыл, бэйэни киэргэтинэн, көтөҕөн кэпсэнии эҥин суох буолар. Эрчимэн
Оскуолаҕа үөрэтиллэр предметтэр оҕо уопсай сайдыытын көтөҕөр аналлаахтар. ФГГ СТМЛ
9. көсп., кэпс. Элбэх баайга, малгасалга тигис, өлгөмнүк эмискэ бай (үксүгэр чиэһинэйэ суохтук). ☉ Завладеть большим богатством, неожиданно разбогатеть (обычно нечестным путем)
Сааттаахха самсаһан, Көмүс харчыны көтөҕөн, Онтон олус улаатан, Байан барбыта. А. Софронов
[Саппыкылаах:] Тугу эмэ сибикилээтэххинэ, лааппыларын көтөҕөн баран, бу диэки кэлиэҥ буоллаҕа дии. Айталын
[Тимир Тимэппий:] Тиит Арыы кэппэрэтиибэ элбэх да табаардаах кэппэрэтиип этэ, ол табаарын көтөхтөхтөрүнэ улахан алдьархайы оҥорор дьон [бандьыыттар]. Күндэ
10. көсп. Өрө көтүтэн илдьэ барар курдук буол (дьол, үөрүү, санаа эҥин туһунан). ☉ Увлекать, уносить за собой куда-л. (напр., о счастье, мечте)
Олох, эдэр саас үчүгэйэ, кэрэтэ, үөрүүтэ-көтүүтэ кинилэри ханна эрэ ыраах өрө көтөҕөн илдьэ бара турарга дылы буолар. А. Бэрияк
Санаа чэпчэки кынатыгар олордон көтөҕөр. Көтүтэр. Төрөөбүт сиригэр тиэрдэр. Т. Сметанин
[Муусука дорҕоонноро] бу наҕыл, бу чуумпу киэһэҕэ эйигин, ханна эрэ ыраах аргыый өрө көтөҕөн, бэйэлэрин кытта илдьэ туруох курдуктара, эн өйгөр, сүрэххэр сырдыгы, кэрэни куталлара. Н. Заболоцкай
11. көсп. Уопсай дьүүлгэ таһаар, туруор (хол., боппуруоһу). ☉ Поднимать, ставить на общий суд, выносить на обсуждение (напр., вопросы, проблемы)
Сорох экскурсиялар туох да улахан боппуруоһу көтөхпөккө тыаһа-ууһа суох уостан хааллылар. С. Васильев
Мин бэйэм үлэбэр хомуньуустар уонна ыччаттар көтөҕөр инициативаларын бириэмэтигэр өйүүргэ итиэннэ ону киэҥ маасса билиитигэр-көрүүтүгэр таһаарарга кыһанабын. «Ленин с.». Ногин көтөхпүт проблемата киһи утарыа суоҕун курдук чуолкай этэ. Ю. Чернов (тылб.)
2. аат. суолт. Биирдэ кууһан ыларга сөптөөх туох эмэ; илиигэ ылан кууһан олоруу, кууһа сылдьыы. ☉ Охапка чего-л.; ношение на руках кого-чего-л., сидение, обхватив руками кого-что-л.
Көтөх мас. Биир көтөх от. — Көстөкүүн уолчаан Доропуун оҕонньор иннигэр көтөх муҥунан хаһыаты уонна сурунаалы аҕалан, чохчолуу кутан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кини күн аайы биирдии көтөх тэтэрээти киллэрэн, киэһэни быһа, өссө түүн эмиэ бэрэбиэркэлиир. Ф. Софронов
Оҕону көтөххө илдьэ сылдьарга, хачайдааһыҥҥа, суосканы эмнэриигэ уо. д. а. үөрэтиллиэ суохтаах. ИБГ ДьОЫа
♦ Айыыһыт көтөҕөр — олоҥхоҕо алгыстаах айыы санаалаах, төрүүр дьахталларга көмөлөһөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин аатын кубулуйбат эпиитэтэ буолбут сорҕото. ☉ В эпосе олонхо — часть постоянного эпитета богоподобной Айыы Нуоралджин, помогающей роженицам и приносящей им и новорожденным счастье, благополучие
Алгыстаах санаалаах Айыыһыт көтөҕөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин: «Иэйэхсит хотун эйиэхэ Кыыс оҕо кылаан чыпчаххайын, Күн улууһун күтүр күүстээҕин Айан-кэрдэн биэрдэ!» — диэтэ. П. Ядрихинскай. Болбуот көтөх эргэр. — хааһына наадатын бэйэҥ көлөҕүнэн толуй, түһээн быһыытынан көлөнөн хааччый. ☉ Нести повинность, предоставляя подводу
Саха эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар, Наарта сыарҕанан, Талыы табанан, Соноҕос атынан, Болбуот көтөҕөн Көмө оҥорбуттар, Күүс укпуттар. С. Зверев
Онтон аһаан, таҥнан, иитимньи иитэн, болбуот көтөҕөн, тардыы төлөөн, ыал аатыран олоруох тустаах. А. Софронов
Борбуйун көтөхтө көр борбуй. Саҥа борбуйун көтөҕөн эрэр уолчаан Туос ураһаттан ыстанан тахсан Чаачар саанан ытыалыы оонньуур. И. Гоголев
Оҕо борбуйун көтөҕөр, Уҥуоҕа кытаатар, Тилэх баттаспат ону Чиҥии илик өйө-санаата. С. Тарасов
«Эр киһи буоллаҕым буолан, борбуйун көтөҕөн эрэр», — диэтэ ийэм чэйдии олорон. «ХС». Былааҕы (знамяны) көтөх — кими, тугу эрэ утары өрө күүрэн охсус, охсуһууну саҕалаа. ☉ Поднимать знамя борьбы, решительно бороться, подняться на борьбу с кем-чем-л. [Некрасов] олоҕун тиһэх күннэригэр диэри поэт ити улуу революционнай демократтар …… охсуһууларын салҕаабыта, кинилэр знамяларын күөрэччи көтөҕөн испитэ. Софр. Данилов
Кыайыы сырдыыр халлааныгар Кыыһар төлөн былааҕы көтөҕөллөр. Т. Сметанин
Көҥүлбүт хааннаах знамятын Көтөхтүм мин Петр утары. А. Пушкин (тылб.). Илбис көтөҕөр (тардар) эргэр. — былыр кыргыс боотурдара санааларын күүрдэргэ, харса суох буоларга, кими эмэ өлөрөн сэптэрин хаанныыллар, ойуун кыыран сэптэригэр илбиһи иҥэрэр. ☉ Обряд вселения духа кровожадности в воинов и их оружие: окропление их кровью в сопровождении камлания шамана. Кыргыс дьон иһигэр күүстээх, быһый, куйах кэтэр …… дьоннорун, боотурун күүһүн эбэн, санаатын күүрдэн, илбис көтөҕөр эбэтэр тардар диэн баар эбит. БСИ ЛНКИСО. Илиитин (сутуругун) көтөхпүт — кимиэхэ эрэ күүһүнэн өттөйбүт, кими эрэ охсубут (үксүгэр чугас, билэр киһитин). ☉ Поднять руку на кого-л., ударить (обычно хорошо знакомого, близкого человека)
[Мэхээс оҕонньор:] Бэйэм сүрэхпэр, бэйэм хааммар, соҕотох оҕобор илиибин көтөҕүөм кэриэтэ, икки илиибин сүгэнэн быһа охсунуом. П. Ойуунускай
Подноскин көхсүн этиппэхтиирэ улаатта. Ушкин охсуох курдук, сутуругун көтөҕөн баран, тохтоото. Амма Аччыгыйа
Миигин охсуохтуу өрөһөлөнөр. Үйэтигэр киһиэхэ илиитин көтөхпөтөх, мас көнө эрэйдээх, охсубатын билэбин. Э. Соколов
<Көмүс> уҥуоҕун көтөх <алтан уҥуоҕун араҥастаа> көр алтан. [Кээчэ:] Уол оҕонньору кытта сылдьыа, кыыс миигин кытта сылдьыа. Өллөхпүтүнэ …… алтан уҥуохпутун араҥастыахтара, көмүс уҥуохпутун көтөҕүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Ким уҥуохпун көтөҕүөҕэй? Хоолдьуганы тэрийиэҕэй? Күтүөт оҕо баара буоллар Көмүөх этэ күндү буорга. И. Гоголев
Аны көр бу алтан уҥуохпун араҥастыыр, көмүс уҥуохпун көтөҕөр оҕолоннум. Суорун Омоллоон. Куолаһын көтөҕөр — мөккүөргэ киирэр, аахсар, утары этэр. ☉ Подавать свой голос против кого-чего-л., вступать в дискуссию, спор с кем-л.
Ити бөлөхтөртөн барыларыттан, кинээс Андрей аармыйаҕа кэлиитигэр, аны тохсус бөлөх түмүллэн тахсан, куолаһын көтөҕөн эрэр этэ. Л. Толстой (тылб.). Кутурук көтөҕөр — түргэнник кудулуччу айанныыр (ат туһунан). ☉ Идти очень быстро, энергично (о лошади; букв. хвост поднимает)
Алта хара таҥастаах Огдуобалыыр дьахталлар, Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кэрэх көтөх эргэр. — кэрэҕи туруор, кэрэх сиэрин-туомун толор. ☉ Приносить (букв. поднимать) кэрэх, сопровождая этот процесс всеми подобающими шаманскими обрядами
Харатаайап кулубалаах кыыстара илэ сылдьар абааһы буолбута. Үс аарыма ойуун, кэрэх көтөҕөн үтэйэннэр, билигин биллибэт. Н. Якутскай. Паары көтөх — паарга хаалларыллыбыт сири хоруй. ☉ Вспахать пары (оставленное на одно лето поле)
Күнү-дьылы баттаһа, Күһүҥҥү паары көтөҕөн Күдэннэтэн эрдэҕэ [тыраахтар]. Н. Рыкунов. Санаатын көтөх — санаатын бөҕөргөт, ордук эрэмньилээх, хотоойу гын (ким-эмэ санаата түспүтүн, мунчаарбытын суох гын). ☉ Поддерживать кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сэмэн туһунан дьоннор истиҥник ахтыһан барбыттара. Ол ыар сүтүктээх аҕа сүрэҕин чэпчэппитэ, санаатын көтөхпүтэ. Д. Таас
Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ оннук доҕордоһуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү киһиэхэ күүһү-уоҕу биэрэр, санааны көтөҕөр, аралдьытар. С. Никифоров
Андрей Стоянович [өлөрүллэр дьон хаайыыларыгар олорон] санаатын биир да мүнүүтэҕэ түһэрэн көрбөтөҕө, көрүдьүөс кэпсээнинэн, ырыатынан-тойугунан, булугас өйүнэн табаарыстарын санааларын көтөҕөрө. П. Филиппов
Илиилэригэр саа-саадах ыланнар, кинилэр [дьахталлар] эр дьоннору санааларын көтөхпүттэрэ: дьахталлар эмиэ кулут буолардааҕар кинилэри кытта бииргэ өлөллөрүн ордороллорун көрөннөр, эр дьон хорсуннук кыргыспыттара. КФП БАаДИ. Соргу көтөҕөр — 1) айанныан иннинэ өрүтэ тэбиэлээн кыратык мөҥөн ылар (ат туһунан). ☉ Показывать норов перед дальней дорогой (о лошади с седоком; букв. поднимает (предрекает) удачу); 2) эргэр. — былыргы боотурдар өрүтэ ыстанан тииккэ батыйа суолун хааллараллара. ☉ Подпрыгивая высоко вверх, оставлять пальмой отметину на дереве (обычай древних воинов перед отправлением на войну — знак удачи)
Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөҕөн диэн өрө ыстанан бараннар батыйаларынан тиити охсоллоро үһү. Саха сэһ. I. Сүргэни көтөҕөр — эрчими биэрэр, көҕүлүүр, санааны күүһүрдэр, үөрдэр-көтүтэр. ☉ Воодушевлять, вдохновлять, окрылять кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сүргэни көтөҕөр, сүрэҕи үөрдэр саймаархай салгыннаах сандал саас маҥнайгы үтүөкэн …… күннэрин ким истиҥник эҕэрдэлии, ис сүрэҕиттэн иэйэн көрсүбэтэҕэй! С. Никифоров
Сыл, хаар ылан, ырыам ханнан Санаам оонньуур күнүгэр, Биир кыыс ыраас ахтылҕана Мин сүргэбин көтөҕөр. С. Данилов
Дириҥ иэйиилээх индийскэй муусука этимхааным устун дьырылаан киирэн сүргэбин көтөҕөрө, сүһүөхпүн чэпчэтэрэ. Г. Колесов. Таһаҕаһы көтөх эргэр. — бэдэрээттэһэн таһаҕаһы тиэй, таһаҕаһы тас. ☉ Перевозить груз способом подряда
Кини [Киирик Ильич] чугас эргин ыалларыттан аттары эттэһэн кыһын аайы сороҕор Аллаҥҥа, сороҕор Өлүөхүмэҕэ таһаҕас көтөҕөрүн өйдүүбүн. «ЭК». Тыл көтөх — 1) ханнык эмэ этиини киллэр, дьоһуннаах боппуруоһу туруор. ☉ Вносить какое-л. предложение, ставить, поднимать какой-л. значительный вопрос
Сорох геологтар Өлүөнэ уонна Енисей икки ардын үөрэтэн көрөргө тыл көтөхпүттэрэ сэрии туран таах хаалбыта. «ХС»
Бонапарт католическай религия баһылыгын сирэйэ-хараҕа суох суулларыан баҕарара, онуоха ким да тыл көтөхпөт. Л. Толстой (тылб.); 2) кэргэн кэпсэтэн кыыһы (дьахтары) ыйыт. ☉ Делать предложение (девушке, женщине)
Ростовтар Петербурга тиийэллэрин кытта сотору буолаат, Берг Вераҕа тыл көтөҕөр, ону Ростовтар ылыналлар. Л. Толстой (тылб.)
«Маама, оттон эйиэхэ аҕам хайдах тыл көтөхпүтэй?» — диэн Кити эмискэччи ыйытта. Л. Толстой (тылб.). Чиэс көтөх — үтүө баҕа санааҕын эт, алҕаа. ☉ Выражать добрые пожелания, благословлять. Дьоллоохтук, өлүөр-сөлүөр, эйэни холбоон олороргут туһугар былыргылыы чиэс көтөҕөбүн. Саллааттар с. 1967
II
даҕ. Ииммит-хаппыт, хатыҥыр. ☉ Худощавый, сухощавый (о человеке)
Бааска көрдөххө эрэ көтөх буолан биэрбитэ. Кини туруйа курдук иҥиир-ситии эбит. Бу ырбатын, сылайбатын! Далан
Чараас уостарын ньимиччи туттан, кэтирии мыччырыттыбыт көтөх сирэйэ сырдыы мичээрдээбитэ. Амма Аччыгыйа
Көтөх киһи диэтэххэ хаамыыта-сиимиитэ олус түргэн. «ХС»
△ Сыата суох ырыган. ☉ Постный, нежирный (о мясе); отощалый, тощий, худой (о животном)
Көтөх эт. Сааскы көтөх сүөһү. — Куонаан, хааһы көтөҕүттэн мыына көрөн, балачча турбахтаата, онтон Витяҕа хат эргилиннэ. Н. Заболоцкай
Сааскы биир көтөх биэ, иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, оҕотун эккирэтэн айаннаан бөдьөйбүтүгэр, ойоҕосторун уҥуохтара эбии атыгыраан көһүннүлэр. И. Никифоров
Былыргы сахалар сылгылара төһө көтөҕүн эбэтэр эмиһин уон икки бэлиэнэн быһаараллара. АНП СЭЭ
◊ Көтөх ынах — саха оҕолорун оонньуулара: бэгэччэктэринэн, бэрбээкэйдэринэн холбуу баайыллыбыт сытар оҕолор тоҥонохторун, тобуктарын көмөтүнэн ат буола тураллар, урут турбут кыайар. ☉ Якутская национальная детская игра: дети лежат, связанные друг с другом за руки и за ноги, и соревнуются в том, кто первым из этого положения встанет на четвереньки
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. гөдэк, көдек ‘подросток; молокосос; низкорослый’