Якутские буквы:

Якутский → Якутский

сүҥ

даҕ., фольк. Сүҥкэн, олус улахан. ☉ Очень большой, огромный
[Аттар] Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал хотуну Бэтэрээ бэлэһинэн Битийэ көттүлэр. Саха фольк. Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Ким көрбүтэй сүҥ эрилик Хотой төрөөт дайбытын? И. Гоголев
♦ Сүҥ дьааһын көр дьааһын
Э-э дьэ, мин диэтэх киһи сүгэ балта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Сүүс сүллэр этиҥнии дуораттын Сүүс омук сүҥ дьааһын куолаһын. С. Тарасов
△ Кытаанах, нүһэр (ким, туох эмэ көрүҥүн этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый (о ком-чём-л.)
Аттыгар хардаҥ эһэ тириитэ ыйанан турара кинини ордук сүҥ дьааһын, дьиппиэр, модун киэптиир. «Кыым». Сүҥ хаан фольк. — ытык-мааны, дархан. ☉ Почтенный, достойный уважения
Бу маннык сиргэ Одун хаан оҥорбут Сүҥ хаан улуустарын Сүгэ тойон аймахтарын, …… Дьылҕа тойон Оҥорон айан-кэрдэн түһэрдэҕинэ — оччоҕо эрэ бу сир иччитин булуо эбит нии, доҕоттор? Ньургун Боотур
Тукаам, Тыаһааны, эн Сүҥ хаан аҕаҥ Батас лыҥкыныырын эрэ манньыйан истибэт, Күөрэгэй дьырылыырын эмиэ кэрэхсиир. И. Гоголев

Еще переводы:

өһүөннүр

өһүөннүр (Якутский → Якутский)

туохт. Тыалыр, күүскэ уһуннук ардаа. ☉ Быть ненастным с ветром и дождями (о погоде)
Улуу өрүс өһүөннүрэ, Очуостарын кырбыырыгар Сүллэр этиҥ кыдьыгыран Кыланар сүҥ түгэнигэр, — Этиҥ, тоҕо тыаһыыллар Хомуһун тыллаах хомустар. Х. Горохов

сүргүйүү

сүргүйүү (Якутский → Якутский)

сүргүй диэнтэн хай
аата. Нуурал-нусхал тойукпут! Сүргүн-куккун холбуу туойдубут. Сүҥ Дьааһын сүргүйүүтүнэн сүргүйдүбүт, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатыбыт. ПЭК ОНЛЯ I
Сүр дьааһын сүргүйүүтүн Сүргүйээхтээн эрэбит! Айыы дьааһын арчытын Арчылаахтаан эрэбит! Суорун Омоллоон

көнчөй

көнчөй (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Сискин, моонньугун күүрдэн мас курдук көнөтүк тутун; сатамньыта суох көнөтүк тутун. ☉ Неестественно вытягиваться, напряженно выпрямляя спину и шею; казаться прямым, негнущимся, несгибающимся (о человеке)
Айыы-айа! Дэлби сылайан, сиһим көнчөйө көһүйэн хаалбыт. Күннүк Уурастыырап
Сүрдээх кэптээх Сүҥ Дьаассын, Күтүөттээри күүтэн, Көнчөйөн сытар эбит... С. Васильев

аан-дьааһын

аан-дьааһын (Якутский → Якутский)

  1. даҕ., фольк. Сүдү суостаах, улуутуйбут. ☉ Величественный, величавый, грозный
    Абааһы аймаҕар буоллаҕына, Арбах баттахтаах Аан-дьааһын ойууттарынан Аар саламаны Айгыттараллар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Аҕыс Ыйдаах аан-дьааһын кыһынтан Айманан-куттанан көрбөккө, Ыал буолан, дьиэ туттан, аал уот оттон олорбуттар ээ, син өлбөккө. И. Эртюков
  2. аат суолт. Сүллэр этиҥ. ☉ Громовые раскаты
    Аан-дьааһын дарбыйда, Сүҥ дьааһын нүксүйдэ; Сүллэр этиҥ саалынна, Уот дуксуур саҕылынна. Болот Боотур
дьааһын

дьааһын (Якутский → Якутский)

даҕ., үрд. Сааллан түһэр этиҥ, чаҕылҕан курдук дуолан күүстээх; уордаах, ыар, ыар-нүһэр, олус ыарахан, дьоһуннаах, ньыгыл, олус кытаанах. ☉ Сильный, как удар грома, молнии, неимоверный (по силе, мощи); грозный; массивный, увесистый
Саалыр былыт Чаппарааҕынан чаппараахтаата, Бардам дьааһын Баһын быатынан Бас быалаата, Көҥдөй Көнтөһүнэн көнтөстөөтө. Күннүк Уурастыырап
Тулуй, кэрэ Кэтириинэ! Туох бу илин иһиллэр? Иэстэбил дьааһын этиҥин Ити илдьэ иһэллэр [өстөөҕү үлтү сынньар сэрии тыаһын туһунан]. С. Тарасов
◊ Аан дьааһын фольк. - наһаа, олус тымныы. ☉ Чрезмерно холодный, морозный
Аҕыс ыйдаах аан дьааһын кыһынтан Айманан, куттанан көрбөккө, Ыал буолан, дьиэ туттан, аал уот оттон Олорбуттар ээ син өлбөккө. И. Эртюков. Саҥ дьааһын фольк. - саамай муҥутуура, чыпчаала. ☉ Высшая ступень, степень, расцвет чего-л., апогей, вершина
Улуу ойуун Гургули Саҥа дьааһын түүн үөһүгэр, Сөрүүн тордох иһигэр Кытаанахтык утуйда, Дьикти түүлү түһээн барда. В. Лебедев (тылб.). Сөҥ (сүҥ) дьааһын фольк. - ыар-нүһэр, дьоһуннаах. ☉ Веский; внушительный; глубокий. «Ээ, дьэ, мин диэтэх киһи сүгэбалта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ!» ПЭК ОНЛЯ I
Мин кырыйдым, быһыыта, Түүлүм-быарым ыараата. Өлбүт дархан төрүттэрим Сөҥ дьааһын өбүгэлэрим Түүлбэр-биппэр биллэннэр Эрсэҥнэһэн эрэллэр. И. Гоголев
Бэйэм тыа киһитэ буоламмын Бэл түүнүн түһээммин ахтабын Хайҕахтаах быардары хамсатар Халыҥ тыам сөҥ дьааһын саҥатын. С. Тарасов
Дьылҕа сүҥ дьааһын сэмэлэриттэн Дьулааннаахтара эбит - диир санаа, Ыарык буолан, муҥур муҥатыйыы Чүөмпэтигэр тимиртэ. С. Данилов

арчылаа

арчылаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Араҥаччылаа, харыстаа. ☉ Оберегать, ограждать
Алҕаабыт алгыһым Хатан хатат сардаҥата буолан Аҕыс үйэҕэ арчылаатын, Тоҕус үйэҕэ тонолуйдун. С. Зверев
Эн миэхэ биэрбит тэтимиҥ Ыардары кыайарга кынаттыыр, Миэхэ иҥэрбит эрчимиҥ Эрэйтэн-муҥтан арчылыыр. С. Данилов
2. эргэр. Дьиэни-уоту эбэтэр туох эмэ малы буруонан ыһааран куһаҕан тыынтан, киртэн ыраастаа. ☉ Выгонять, изгонять злых духов, нечисть из жилища или из какой-л. вещи посредством окуривания
Сүҥ Дьааһын сүгүрүйүүтүнэн сүгүрүйдүм, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатым! ПЭК ОНЛЯ III
Онтон иһиттэн ыраас айыы сандаа сырдык түһэн ийэ дойдубутун арчылыыр. Суорун Омоллоон

дьарҕаа

дьарҕаа (Якутский → Якутский)

I
аат. Туох эмэ устатынан дуу, туоратынан дуу биир күдьүс эбэтэр балаһа-балаһа барар ойуу. ☉ Узор, орнамент, нанесенный полосой по краю какого-л. изделия
Орон дьарҕаа ойуулаах сүҥ сөрүө сабыылаах. М. Доҕордуурап
Оронун баһыгар киһи баарыгар аһыллыбат, дьарҕаа киэргэллээх дьааһыктаах. П. Аввакумов
Өйөнөрө эҥин дьарҕаа гына чочуллан оҥоһуллубут устуулун соһон тирилэтэн аҕалан олоро биэрдэ. П. Филиппов
ср. п.-монг. чаруҕа 'черта, борозда'
II
аат. Таас үрэххэ, өрүскэ үөскүүр ойоҕосторунан туора хараҥатыҥы балаһалардаах балык. ☉ Хариус (пресноводная рыба семейства лососевых)
Кыыс оҕо кыыкынайдааҕар элбэх, дьахтар аймах дьарҕаатааҕар элбэх (өс ном.). Таас үрэх маанылаах балыгар - дьарҕааҕа туулары уган өлгөмнүк бултуйбута. «ХС»
Биһиги эһэбинээн илимнэрбитин көрөн бүтэрдибит, син элбэх дьарҕаа балыгы ыллыбыт. «ХС»
хак. диал. чарҕа

сүргүй

сүргүй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Түүннэри дьону аймаа. ☉ Беспокоить кого-л. ночами, нарушать чей-л. покой
Мин түүн барыларын сүргүйүөхпүн табыгаһа суох этэ. Дьиэбитигэр ньиэмэстэр бааллара. «ХС»
Софрон бааһынай Ермолайы, баҕар, олбуоругар да киллэриэ суоҕа, сатамматаҕына туран, чиэһинэй дьону тоҕо түүн утуппакка сүргүйэҕин диэн, хоолдьугун эрийэн биэриэҕэ. И. Тургенев (тылб.)
2. эргэр. Улахан сиэрэ-туома суох кими, тугу эмэ алҕаа (ойуун туһунан). ☉ Благословлять кого-что-л. без особых церемоний, обрядов (о шамане)
Айыы Тойон арчытынан, үрүҥ көмүс сүргүүрүнэн сүргүй! Саха фольк. Бугуй Саарын бухатыыр, айыы кыыһа Албаҥса удаҕан домноотоҕум буоллун! Сүҥ Дьааһын сүргүйүүтүнэн сүргүйдүм, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатым! ПЭК ОНЛЯ I
ср. тув. сүргэй ‘страшно, ужасно’, монг. шүргэх ‘касаться, задевать что-л.’

арчы

арчы (Якутский → Якутский)

аат., эргэр.
1. Урукку итэҕэлинэн, дьиэни-уоту, киһини эбэтэр туох эмэ малы буруонан ыһааран куһаҕан тыынтан, киртэн ыраастааһын. ☉ По старинным поверьям — обряд изгнания злых духов, нечисти из жилища, человека или из какой-л. вещи посредством окуривания
Сүҥ дьааһын Сүргүйүүтүнэн сүргүйдэҕим, Хаан дьааһын Арчытынан арчылаатаҕым. ТТИГ КХКК
Үөскээбит сириҥ иччитэ Мин буолабын, Төрөөбүт буоруҥ арчыта Мин буолабын. Саха фольк. Тоҕус төгүл уруйдаан, аҕыс төгүл айхаллаан, Атаан айах маһым Алгыс силик арчытын Атааран баран, Арыылаах кымыһын Аһаан барда. С. Зверев
2. Куһаҕан тыыны, кири ыраастааһыҥҥа туттуллар тырыыҥкаламмыт уонна баайыллыбыт мас, туос эбэтэр от. ☉ Предмет (напр., пучок лучинок, береста), употребляемый в прошлом при совершении обряда изгнания злых духов, нечисти. Арчы маһа. Арчы туоһа
□ Арыы хатыҥ саҕа араҕас туспаан арчы. ПЭК СЯЯ
ср. тюрк. арча ‘можжевельник’

байҕал

байҕал (Якутский → Якутский)

аат.
1. Устата-туората биллибэт, олус киэҥ сиринэн тайаан сытар туустаах дириҥ уу. ☉ Море, океан
Байҕал баастаах балыгы туппат (өс хоһ.). Байҕал түгэҕэр абааһы кыыһын хараҕа көстөр үһү (тааб.: чолбон). Байҕал уҥуор барыллыа уйата баар үһү (тааб.: таҥара дьиэтэ). Сүдү өрүстэр дэбилийэ устаннар байҕалларын барҕардаллар. Амма Аччыгыйа
Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт, Сүҥ байҕал тирэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ордук киэҥэ-куоҥа, муҥура суоҕа (хол., тыл баайа). ☉ Неисчерпаемая глубина, богатство чего-л. (напр., языка)
Литература даҕаны норуот айымньытын байҕал курдук муҥура суох барҕа баайыттан сомсон ылар. Софр. Данилов
Ыһыахтар, оһуохай, олоҥхо Сахалыы мин тылым байҕала Суохтара буоллар дьэ олоххо Мин хантан булуомуй сааталы?! С. Данилов
Литература диэн байҕал дииллэр дьоннор. Ол байҕал ыраас дьэҥкир уутуттан баһан, утаҕы ханнарар олус да дьикти, кэрэ буоллаҕа. С. Тарасов
Биһиги, кырдьыга, гаас байҕалын үрдүгэр олоробут эрээри, туох буруйбутугар гааһа суох олоруохтаахпытый. В. Иванов
◊ Байҕал барааҕа – бэрт кэрэ дьүһүннээх кыра бараах: атахтара уонна тумсун төрдө ыыс араҕас, үрүҥ уонна хара моойторуктаах, түөһэ харалаах, сүүһэ маҥан, оройо хара, уорҕата бороҥ. ☉ Галстушник (кулик красноватого цвета)
Туохтааҕар даҕаны киһи бэлиэтиир эҥин дьүһүннээх байҕал барааҕа элбэҕин. УАЯ А. Уот Кудулу байҕал фольк. – олоҥхоҕо хоһуллар Аллараа дойду уот муората. ☉ Огненный океан в героическом эпосе олонхо
Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
Уот Кудулу байҕалым кыраадыстаах тымныыга Кыратык да кыһаллыбакка Устан долгуйа сытар эбит. С. Зверев. Хоту муустаах байҕал – Евразия уонна Америка ыккардыларыгар мууһунан бүрүллэн сытар акыйаан. ☉ Северный Ледовитый океан
Хара муораттан Хоту муустаах байҕалга диэри тэнийбит кыргыһыы хонууларыгар социализм кэскилэ быһаарыллар мүччүргэннээх кэмнэрэ этилэр. Софр. Данилов
Хоту муустаах байҕалга уста сылдьар сир баарын туһунан учуонайдар ортолоругар кэпсэтэр буолбуттара ыраатта. П. Филиппов