аҕал диэнтэн бэй
туһ. Кини отун үксүн тыаҕа кистээтэ, сорҕотун ыаллар кыбыыларыгар тиэйдэ, бэйэтигэр бэрт кыраны аҕалынна. Амма Аччыгыйа
Ааттаах омуктар Ааттаахтары кытта Адьырыһар санааны аҕалыммыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сарсын, сарсын сарсыарда Аллаах аппын аҕалыныам, Аарыктаахай үүннүөҕүм, Албаратын тардыаҕым, Чаппарааҕын ууруоҕум. Саха нар. ыр. II

аат. Ыҥыыр кэннинэн ат самыытыгар саба уурар, бүрүйэр, ойуулаах-оһуордаах, киэргэллээх таҥас. ☉ Убранство коня: расшитая, украшенная чем-л. ткань, покрывающая крестец, чепрак, попона
Көмүс үүннээх, ыҥыырдаах, көмүстээх оһуордаах сукуна кычымнаах, чаппараахтаах, симэхтээх аттарын көрүүгэ аҕалтаабыттар. Күннүк Уурастыырап
Албаралар, чаппараахтар Ааттыын адьас сүппүттэр. Л. Попов
Кычымы, чаппарааҕы олус сиэдэрэй гына тигэллэрэ. НБФ-МУу СОБ
◊ Чаппараахтаах элэмэс — самыытыттан икки буутун устун түһэр үрүҥнээх элэмэс сылгы. ☉ Масть лошади: пегий с белой окраской в области крестца и задних ног. Чаппараахтаах элэмэс [сылгы] кэлин самыыта эрэ үрүҥнээх. ОМГ ЭСС
ср. осм. чапрак ‘покрышка верховой лошади и седла, шаприк, чапрак’

аат.
1. эргэр. Олбох, тэлгэх буолар туох эмэ (хол., талах, от, муох). ☉ Подстилка, служащая для сидения (из ветвей, сена, мха)
Бэртээхэй отуу таҕыста. Талах дэпсэ кинилэргэ сымнаҕас бэриинэни солбуйда. И. Гоголев
Ньырбачаан ытаан сыҥыргыы түһэн баран, от дэпсэтигэр умса түстэ, намчы санна дьигиҥнии сытта. Далан
Сонос тииккэ көхсүнэн өйөнөн, хойуу отон уга уорҕалаах күөгэҥнэс муох дэпсэҕэ олоро түһэр. Хомуһун хостуур. М. Ефимов
2. Ыҥыыр үрдүнэн ууруллар сукуна эбэтэр тирии бүрүө. ☉ Покрывало на седло (из сукна или меха)
«Дьэ оччоҕо омурҕаҥҥа үүттэ тутан олор. Эллэй киириитигэр», - диэн эмээхсин харалаах таас тэллэҕи, тиэрэ дэпсэни тэлгээн баран, оҕонньору онно олордор
Саха фольк. Оҕуруо дьаҕыл тэһииниттэн Олуйа тутан баран, Оһуордаахый дэпсэҕэ Олорболоон иһээхтиир Уоллууруктуур оҕобун Одуулардыы түстүм. С. Зверев
◊ Диэрэ дэпсэ фольк. - ытыктыыр киһилэрин олордор олбох. ☉ Подстилка для сидения почетных, уважаемых людей
Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ дэпсэ үрдүгэр олоттулар. ПЭК ОНЛЯ I
Бастыҥ олох үрүҥ эһэ тириитэ, ортоку олох хара эһэ тириитэ, атах олох сур бөрө тириитэ сабыылаахтар. Кинилэр анныларыгар баттахтаах маҥан сылгы тириитэ диэрэ дэпсэлэр. Суорун Омоллоон. Тэҥн. албара, кычым

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый