Якутские буквы:

Якутский → Якутский

дэпсэ

аат.
1. эргэр. Олбох, тэлгэх буолар туох эмэ (хол., талах, от, муох). ☉ Подстилка, служащая для сидения (из ветвей, сена, мха)
Бэртээхэй отуу таҕыста. Талах дэпсэ кинилэргэ сымнаҕас бэриинэни солбуйда. И. Гоголев
Ньырбачаан ытаан сыҥыргыы түһэн баран, от дэпсэтигэр умса түстэ, намчы санна дьигиҥнии сытта. Далан
Сонос тииккэ көхсүнэн өйөнөн, хойуу отон уга уорҕалаах күөгэҥнэс муох дэпсэҕэ олоро түһэр. Хомуһун хостуур. М. Ефимов
2. Ыҥыыр үрдүнэн ууруллар сукуна эбэтэр тирии бүрүө. ☉ Покрывало на седло (из сукна или меха)
«Дьэ оччоҕо омурҕаҥҥа үүттэ тутан олор. Эллэй киириитигэр», - диэн эмээхсин харалаах таас тэллэҕи, тиэрэ дэпсэни тэлгээн баран, оҕонньору онно олордор
Саха фольк. Оҕуруо дьаҕыл тэһииниттэн Олуйа тутан баран, Оһуордаахый дэпсэҕэ Олорболоон иһээхтиир Уоллууруктуур оҕобун Одуулардыы түстүм. С. Зверев
◊ Диэрэ дэпсэ фольк. - ытыктыыр киһилэрин олордор олбох. ☉ Подстилка для сидения почетных, уважаемых людей
Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ дэпсэ үрдүгэр олоттулар. ПЭК ОНЛЯ I
Бастыҥ олох үрүҥ эһэ тириитэ, ортоку олох хара эһэ тириитэ, атах олох сур бөрө тириитэ сабыылаахтар. Кинилэр анныларыгар баттахтаах маҥан сылгы тириитэ диэрэ дэпсэлэр. Суорун Омоллоон. Тэҥн. албара, кычым

диэрэ-дэпсэ

аат., эргэр. Ордук күндү киһини (хол., саҥа кэлбит күтүөтү) олордор бастыҥ мааны олбох. ☉ Подстилка, предназначенная для особо уважаемого человека, гостя (напр., жениха)
Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ-дэпсэ үрдүгэр олортулар. ПЭК ОНЛЯ I
Туох буоллуҥ, доҕоор, уордайбыккын уҕарыт, кыыһырбыккын кыйдаа, дьиэҕэ тахсан, диэрэҕэ-дэпсэҕэ олор, сылайбыккын сынньат. Саха сэһ. II

Еще переводы:

тэниттэр

тэниттэр (Якутский → Якутский)

тэнит диэнтэн дьаһ
туһ. Дэпсэлэрдэ тэлгии тардыҥ, Олбохтордо тэниттэриҥ, …… Айахтарда туттартарыҥ! Ньургун Боотур убайыкпыт Кыайан-хотон иһэр эбээт!.. Суорун Омоллоон

лэпсэ

лэпсэ (Якутский → Якутский)

к ө р дэпсэ
Ороннор бүтүннүү эһэ лэпсэнэн сабыллыбыттар, бөх-сах ханан да суох. Р. Кулаковскай
Көбүөрдэрэ, таба түүтэ лэпсэтэ, намчы, туос иһиттэрэ, түүлээх, таҥнар таҥастара олус тупсаҕайдар. «Кыым»

олорболоо

олорболоо (Якутский → Якутский)

туохт.
1. поэт. Кылгастык олоро түс. ☉ Посидеть немного, некоторое время
Оҕуруо дьаҕыл тэһииниттэн Олуйа тутан баран, Оһуордаахый дэпсэҕэ Олорболоон иһээхтиир Уоллуруктуур оҕобун. С. Зверев
2. кэпс. көр олорбохтоо. Олорболоотум да кус суох
□ Ыалга, хааһына дьиэтигэр олорболоон баран, биэс сыллааҕыттан бэттэх бэйэтэ дьиэ туттубута. Н. Габышев

туртай

туртай (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Маҥхайан көһүн, маҥхай. ☉ Стать белым, побелеть. Хаар түһэн, сир туртайбыт
□ [Чүөчээски көрдөҕүнэ] биир хатыҥ төрдүгэр туос туртайан сытар эбит. Суорун Омоллоон
Кистээбит миинэм хаапсылыгар кутуллубут испиэскэ туртайан көстөр. Т. Сметанин
[Хонууга] хаар курдук хулуопак туртайар. Баал Хабырыыс
2. Кыырыктый, маҥхай (хол., бытыгы, баттаҕы этэргэ). ☉ Поседеть, побелеть (напр., об усах и волосах)
Кэтэҕэриин дэпсэҕэ Арчикаан оҕонньор маҥан аһа туртайан олороро. Далан
Кинээс өссө үөрдэ, туртайан эрэр бытыгын туора-маары анньынна. М. Доҕордуурап

ыҥыырдаа

ыҥыырдаа (Якутский → Якутский)

туохт. Көлөҕө (акка, табаҕа) ыҥыыры уур, холуннарын тарт. ☉ Седлать, оседлывать (коня, оленя)
Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Тэлии көмүс сырайдаах Ыҥыырынан ыҥыырдаан Кыһыл сукуна дэпсэнэн Тэниччилиир уурбуттар. С. Зверев
Сиидэрэп бэйэтин атын ыҥыырдаан Харытыанаҕа туттарда. Күндэ
Лааһар хайыыүйэ барытын бары бэлэмнээбит, оҥорбут, атын тутан аҕалан баайбыт, ыҥыырдаабыт этэ. Далан
♦ Ынаҕы ыҥыырдаабыкка дылы (ыҥыырдаабыт кэриэтэ) көр ынах
Учуонай буолуох киһи төһө бэрт учуутал буолуой? Арааһа, ынаҕы ыҥыырдаабыт эбэтэр сүүрүк акка бурҕалдьы кэтэппит кэриэтэ буолуо. Н. Лугинов

ыҥыыр

ыҥыыр (Якутский → Якутский)

аат. Көлөнү миинэргэ, ындыы ыҥыырдарга арҕаһыгар ууруллар туспа оҥоһуулаах олох. ☉ Часть сбруи — сиденье, укрепляемое для езды на спине животного, седло
Оһуордаах чаппараах хоҥхочохтоох, Симэхтээх дэпсэ тэллэхтээх, Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Кырылас оһуор кытыылаах Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх, Үрүҥ көмүс үллүктээх Үүт маҥан аттар. С. Зверев
Ыҥыырга олорор Сүөдэр эмиэ хайдах эрэ уоста-симиттэ быһыытыйда. Амма Аччыгыйа
Сүөдэр ыҥыырыгар оҕотун кууһан олордо, кэргэнэ сыттык ботуоҕа мэҥэһиннэ. И. Гоголев
◊ Ыҥыыр ат (таба) — ыҥыырдаммыт, ыҥыырдаах ат, таба. ☉ Осёдланная лошадь, осёдланный олень
Сайын аайы окко киириэх иннинэ Бииктэр биэссэр, Уйбаан учуутал ыҥыыр атынан куораттыыллар. Амма Аччыгыйа
Ыал дьиэтин таһыгар хас да ыҥыыр аттар баайыллан тураллар. Эрилик Эристиин
Биһиги ыҥыыр табаларынан аймахтарбытыгар көһөн испиппит. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. тув. ыҥҕыр ‘коровье седло’, казах. ыҥыршак ‘бычье седло’, уйг. егэр ‘седло’

эрдэтээҕи

эрдэтээҕи (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Бастакы, эдэр (хол., ньирэй). ☉ Молодой, ранний
Эрдэтээҕи, сыатын сууйа илик кыыл үөтэлээн хотторооччута суох. В. Яковлев
Дэпсэ (лэпсэ) — сайыҥҥы эбэтэр эрдэтээҕи күһүҥҥү ньирэй тириититтэн тигиллибит ыҥыыр сабыыта. НБФ-МУу СОБ
Эрдэтээҕи, үөл уолба отун сымнаҕас тимирдээх уйан хотуурунан охсуллар. «Кыым»
2. Урукку кэмнээҕи, урукку, былыргы. ☉ Давний, древний
Батталы утарыы арыый эрдэтээҕи кэмин «Манчаары ырыата» көрдөрөр. Саха фольк. Аал Луук Мас аата саамай эрдэтээҕи сахалыы тылынан суруйууларга хайдах ааттанан киллэриллибитин көрүөххэ сөп. «Чолбон»
Мифологическай геройдар киһи-аймах сайдыытын эрдэтээҕи кэмигэр айыллыбыт уустук уобарастар буолаллар. «ХС»
◊ Эрдэтээҕи паар көр паар II
Эрдэтээҕи паар оҥоһуутун саас ноһуому кута-кута, хорутуунан саҕалыыллар. «Кыым»
Сибииргэ уонна кураайы соҕуруулуу-илиҥҥи оройуоннарга оруоһу үксүн хара итиэннэ эрдэтээҕи паардарга үүннэрэллэр. ХКА

дэбилий

дэбилий (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Өрө үтэн, үллэн таҕыс, бурулуй. ☉ Бурлить, бурно кипеть, клокотать, переполняться
Даҕанча араан үрдүгэр ыйанан оргуйан дэбилийэ турар эттээх күөһү таһааран дэпсэҕэ уурбута уонна икки салаалаах мас атаранан этин хоторбута. Далан
Биир саас Талба халаанын уута дэбилийэн тахсан, улуу күөлү бэйэтигэр сүгүннэрэн илдьэ барбыт. Амма Аччыгыйа. Ол аттынан Бүлүү эбэ хотун дэбилийэ устар. И. Данилов
Бу кэпсэтэ турдахтарына, күөстэрэ оргуйан дэбилийэн таҕыста. В. Миронов
2. Халлаан диэки өрө көтүт, төлө биэр. ☉ Извергаться, бить фонтаном, изрыгать
Булкаан өргөн төлөнүнэн үлтү дэбилий! Эллэй
Сирилии ол онтон, өрө тэбэн, Сир сүмэтэ - ньиэп дэбилийэр. В. Миронов
Сир хара буорунан, буруонан өрө дэбилийэрэ, сэрии хабыр дарбаана барыта биир күдьүс гына холбоспута. И. Федосеев
3. көсп. Үллэн тахса, дэлэйэ, элбии тур. ☉ Изобиловать, множиться, нарастать
Кырдьыга даҕаны, атын дьон туһаммыттарыттан көҕүрээбэт, хата дьэ ордук киэркэйэн, дэлэйэн дэбилийэн иһэр баай! Амма Аччыгыйа
Тураҕас биэбит Тунаҕа барҕардын, Улаан биэбит Уйгута дэбилийдин! С. Васильев
Дьэ бу манна [саас кэлиитин хоһуйууга] поэт өйүн-санаатын оонньооһуна дэбилийэ таһымныыр. КНЗ ТС
Халыҥ сандалы ханайар Хаһата, сыата тэлгэнэр. Үрүҥ илгэ дэбилийэр, Үүт-сүөгэй үрүлүйэр. «ХС»
4. көсп. Күөстүү оргуй, тэтимнээхтик сайда тур (киһи олоҕун туһунан). ☉ Бить ключом, бурлить; бурно расти
Олох тыала-силлиэтэ дэбилийэн тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Куоракка саҥа олох күөстүү үллэн дэбилийдэ. Р. Кулаковскай
Дьэ оччоҕо норуот наадыйыыта толору хааччыллыаҕа, олох таһыма өссө күүскэ өрө дэбилийиэ. «ХС»

дьаарай

дьаарай (Якутский → Якутский)

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый

тэһиин

тэһиин (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ыҥыыр акка икки өттүнэн үүнүгэр баайан салайар быа. ☉ Повод, поводья
Дабыыт уол ат тэһиинигэр түсүһэн туора сиэтэн таһаарда. Амма Аччыгыйа
Чыычаахап тэһиинин ыҥыырын хоҥсуоччутугар иилэн, атын дьаалатынан ыытан иһэр. Софр. Данилов
Ат хаһыҥырыы түһээт туора ойдо да, тэһииниттэн иҥнэн тохтоото. Тумарча
2. эргэр. Былыр сахаларга: ойуун таҥаһын көхсүгэр тигиллибит икки тимир тиэрбэскэ иилиллэр сэрэмээт быа. ☉ В старину у якутов: ремешок из сыромяти, прикреплённый к двум кольцам на спине шаманского костюма. Ойуун олбоҕор олорбутугар тэһиинин кэтэртилэр
3. көсп. Туох эмэ сүрүн өттө, сүнньэ. ☉ Что-л., являющееся основной, главной частью чего-л.
Уустук эбит мэлдьи «сээн» дэтэр, Олох тэһиинин кытаанахтык тутар. И. Федосеев
Чулуу булчут күн-дьыл тэһиинин эрчимнээх илиитигэр тута сылдьар, бэйэтэ баҕарбытынан салайар. «ХС»
Кэлин өйдөөбүтүм, төһө да аҕыйахтык саҥардар, биллибэтинэн кэпсэтии тэһиинин кини салайан испит. ЫДЫа
♦ Тор тэһиинин тут (тарт) көр тор II
[Манчаары:] Торҕо уодьуганым тутуллара, Тор тэһииним тардыллара, Түүнүктээх түрмэбэр төннөрүм Хаайа хааман кэллэ. А. Софронов
[Соноҕос] Тор тэһиинин туттарда, Торҕо уодьуганын тартарда, Тохтоттоххо тохтуур оломнонно, Салайдахха салаллар быһыытыйда. П. Ядрихинскай
Тэһииннэ тут (туттар) көр тут I. Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ дэпсэ үрдүгэр олортулар. ПЭК ОНЛЯ I
Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Аргыый дьигиһитэ хаамтаран, Ыраахтан тэһиин туттаран, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы. Сэргэ төрдүгэр икки кыыс оҕо тэһиин туппуттар, көтөҕөн түһэрбиттэр. Саха фольк.
ср. др.-тюрк., тюрк. тизгин ‘узда, повод у узды’