1. адьырый диэнтэн холб. туһ. Арай икки бөтөс сулбурута ойон, оҕонньорго кэлэ оҕустулар. Модьу-таҕа, адьырыспыт саха дьоно. А. Сыромятникова
   Бөрөлөр тэйиччи бытааннык боругулдьуһаллар, дьохсойбут самыылара суостаахтык адьырыспыттар. «ХС»
2. көсп. Кими эмэ кытары этиһэнхапсыһан ыл. ☉ Сильно, бурно поссориться, схватиться с кем-л.
   Ааттаах омуктар Ааттаахтары кытта Адьырыһар санааны аҕалыммыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   «Тохтооҥ, оҕолор, охсуһумаҥ, туох буоллугут!» — диэбитинэн кулууп дьиэ иннигэр адьырыспыт уолаттары уҕарыта сүүрэн кэлбитэ Коля. П. Аввакумов
   Маҥнай адьырыһа сыһан баран, дьон бэйэ-бэйэлэрин билсэн, көнсөн, үчүгэйдик хонон турбуттара. Н. Якутскай

сыһ. Туора, туоратынан. ☉ Поперек, поперечной стороной
Эмискэ дьик гынаат көрбүтүм, атым аргынньахтыы түспүт мас аннынан ыстанан эрэр эбит. Т. Сметанин
Иван, миигин көхсүгэр аргынньахтыы быраҕан баран, байааттаҥныы иһэр эбит. Н. Кондаков
◊ Аргынньахтыы олор көр аргынньахтаа
Дьаакып оҕонньор уот иннигэр аргынньахтыы олорор. А. Софронов
Доодороп кулуба Нөдүөһэтиниин кэккэлэһэ уот иннигэр аргынньахтыы олорор эбиттэр. Эрилик Эристиин
Эр дьоннор, талах олоппосторго аргынньахтыы олорон, сорохторо тымтык тыыран үллүктүүллэр. Р. Кулаковскай
Лыҥхыы олох мас аҕалынан, сиһин иттэ аргынньахтыы олордо. А. Сыромятникова

туохт.
1. Акка үүнүн кэтэрт. ☉ Надевать узду, взнуздывать коня
[Маҥан аттарын] Көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаабыттар, көмүс үүнүнэн үүннээбиттэр, көмүс суларынан сулардаабыттар. Саха фольк. Сарсын-сарсын сарсыарда Аллаах аппын аҕалыныам, Аарыктааҕай үүннүөҕүм, Чаппарааҕын ууруоҕум. Саха нар. ыр. I
Аппын түргэнник үүннээтим, холунун чиҥэттим уонна, эмиэ итирик дьону ортотунан ааһымаары, эргийэ көтүтэн, ойуурга тэптэрдим. А. Куприн (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ күүһүн мөлтөтөн бэйэн илиигэр, хонтуруолгар ыл. ☉ Успокаивать, умерять силу проявления чего-л., брать под контроль
Быһыт быһан үрэхпитин үүннээн Манна гидростанция туттубут. А. Абаҕыыныскай

I
аат. Ханна эмэ өр буола барарга (хол., үлэҕэ, булка) дьиэттэн илдьэ барар аһылык, ыһык. ☉ Дорожные съестные припасы, провизия. Үс күннээҕи өйүө бэлэмнээтибит
□ Дьиэбиттэн өйүө аҕалымматаҕым. Н. Неустроев
[Ийээ] миэхэ өйүө наада буолсу. Онон көрдөһөбүн: бүгүн сайылыкка миэхэ ыһыкта тиэрт. Суорун Омоллоон
Кини ынах хомуйар уонна тиэргэҥҥэ түптэлиир, Куонаан оҕонньор отуутугар өтөр-өтөр өйүө таһар. Н. Заболоцкай
[Кини] утуйар таҥаһын аҥаар хонноҕор кыбынна, кууллаах өйүөтүн санныгар бырахта. «ХС». Тэҥн. ыһык, үтэ
ср. монг. өег ‘питательный, сытный; сытый’, бур. үег ‘сытый’
II
өйүө-төйүө буол — ону-маны аанньа быһааран билбэт, өйү сүтэриэх курдук турукка тиий (хол., олус күүскэ ыалдьан). ☉ Впадать в полубессознательное, полуневменяемое состояние (из-за сильной болезни)
Кини бэйэтэ хаана наһаа баран, өйүө-төйүө буолла. Ф. Софронов
Күүһэ эстэн утуйарутуйбат икки ардынан өйүө-төйүө буолан сытаахтаата. С. Тумат

I
туохт.
1. Тимири, көмүһү (атын да металы) ууллар. ☉ Плавить, выплавлять металл из руды (напр., железо, золото)
Аны кэлэн мин кыһам кытыастыа, мин кыстыгым көмүһү-алтаны уһаарыа, уулларыа дуо? Суорун Омоллоон
Уйбаан уус: «Уһааран, уулларан уус ахан буоллаҕым», — диэн субусубу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
Манна тимир уустара болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. МАП ЧУу
2. Ууллубут тимири (атын да металы) хатаран таһаар (собуоту этэргэ); тимири хатар, хатаран тугу эмэ оҥор (тимир ууһун этэргэ). ☉ Закаливать металл (напр., на заводе); изготовлять что-л. путём закаливания (о кузнеце)
Кэтит биилээх, чараас иэдэстээх чэпчэки баһымньылары уһааран, кыстыгын тыаһа лыҥкыныы ыллаата. М. Доҕордуурап
Уһааран оҥоруох тустааххын Дьикти тимиртэн иччилээх тыллааҥҥын Хомуһуннаах хомуһу хоҥкунас тыастааҥҥын. «ХС»
Соҕурууҥҥу собуоттар хайыы-үйэ чугууну тымныылыы үрдэрэн уһаарбыттара, таҥастаабыттара. «Кыым»
3. көсп. Тугу эмэ буһаран-хатаран, оҥорон таһаар. ☉ Строить, создавать что-л. упорным трудом, ковать (напр., счастье)
Баҕарабын мин бары дьоҥҥо Саргы эҥээрдээх саҥа дьылы, Уус тыл уйадытар баай абын Уһаарар поэт чулуута төрүөн. И. Эртюков
Саҥа олох сайдарүүнэр Кылаассабай охсуһуутун Кыһатыгар уһаарбытыҥ. Күннүк Уурастыырап
Олоҕу кини бэйэтэ оҥорон, уһааран, инники кэккэҕэ испитэ. Э. Соколов
◊ Тимир (тимири) уһаар көр тимир II
Апполинарий аҕата тимир уһаарар собуокка литейщик этэ, ийэтэ дьиэтигэр олороро. П. Филиппов
Былыр саха уустара тимири хайдах уһааралларын туһунан М.Я. Струминскай …… сиһилии суруйбута. СНЕ ӨОДь
Археолог А. П. Окладников тимир уһаарар оһохтор ордон хаалбыт тобохторун булаттаабыта. ДНА СХБКК
II
туохт. Сүүрүк устун уһуннаран атын сиргэ ыыт, илт (хол. маһы). ☉ Сплавлять по воде (напр., древесину)
Сайын өрүс баһыттан тутуу маһын уһаардахпытына, бэйэбэр биир кыра дьиэ маһын аҕалыныам, туспа ыал буолуом диир. Болот Боотур
Биһиги Дьокуускайга болуот уһааран иһэр дьону кытта олорсон, өрүһүнэн айаннаан киирбиппит. «ЭК»
Уста сылдьар носуоһу сүүрүк эбэтэр тыал уһаарбатын наадатыгар дьаакырданыахтаах. БАА ОКН