сырыс диэнтэн тиэт
көрүҥ. Карагез дэлби аллааҕымсыйан өр сырсымахтыы сылдьан баран, бэрт кыратык чугуйар түбэлтэтин өрүсүһэн олорон хааллым. Эрилик Эристиин

туохт. Айаҥҥын эбэн, сыыдамсый. ☉ Прибавить ходу, идти споро, с желанием
[Данилов] бэйэтэ аһаан-сиэн тыалаата. Оҕус эрэйдээх эмиэ үөрдэ, өссө аллааҕырда. С. Васильев. Тэҥн. аллааҕымсый

туохт., кэпс.
1. Түргэн-түргэнник күүскэ көбүөхтээн тыын. ☉ Пыхтеть, сопеть, тяжело дышать. Уол хантан эрэ аҕыластаабытынан кэлэн дьиэҕэ көтөн түстэ
□ Ыттара урут аҕыластаан кэлэн, сыарҕаҕа ыстанан тахсан, дьоһуннаах баҕайытык олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
△ Аҕылаан-мэҥилээн кэлэн тыын быһаҕаһынан тыынан тугу эрэ кэпсээипсээ. ☉ Говорить сильно запыхавшись, захлебываясь словами
Оҕонньор таҥна охсон, харбыалаһан кэлэн Микиитэни санныттан харбаабытынан олоро түһээт, кулгааҕар сибигинэйэн аҕыластаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Тугу эрэ оҥорорго олус сыыдамсый, аллааҕымсый (үксүгэр ситэ толкуйдаабакка). ☉ Делать что-л. поспешно, прытко и необдуманно
[Сүөкүлэ:] Чэ, оҕобутун үөрэттэрэн туһанан эрэбит. Ити барыта эн тэрилтэҥ! Эн өрө аҕыластааҥҥын, оскуолаҕа биэрэҥҥин! А. Софронов
3. көсп. Паары, гааһы таһааран тыынар курдук тыаһаа (хол., оргуйар чаанньык, массыына). ☉ Выпуская газ, пары, издавать короткие отрывистые звуки (напр., о кипящем чайнике, машинах)
Оҕонньор тимир оһоххо оргуйан аҕыластыы турар чаанньыктан куруускаҕа чэй куттуна олорор. Амма Аччыгыйа

1. туохт.
2. Улахан дуорааннаах, бэрээдэгэ суох саҥаны-иҥэни, күүгээни таһаар. ☉ Издавать, производить невнятный шум-гам
   Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра, айдаара Айгыста турар эбит. Саха фольк. Бэрт өр айдааран баран нэһилиэк дьокутааттарын сэбиэтин таллылар. Амма Аччыгыйа
   Кылааһын аанын аспыта, оҕолор бүтүннүү кэриэтэ кэлэн, дуоска аттыгар мустан, тугу эрэ кэпсэтэн айдаараллар. Софр. Данилов
3. Улахан этиһиини, муҥхаалы, содуому таһаар, содуомнаа. ☉ Затевать шумную ссору, ругань; скандалить, дебоширить
   Тоҕо милииссийэҕэ илдьэҕит, мин тугу оҥордум? Күлүгээннээбэтим, айдаарбатым, үөхсүбэтим. Амма Аччыгыйа
   Саша бэрт өр муҥхааллаан, айдааран баран, түүн хойут утуйбута. Н. Якутскай. Доҕоор, эйигин айдаарар дииллэр. Холкуос хаһаайыстыбатыгар «хаана суох өрөбөлүүссүйэни» оҥороору гынар дииллэр ээ. А. Федоров
4. Улаханнык айманан саҥар-иҥэр (үксүгэр соһуччу); эмискэ, соһуччу улаханнык саҥаран-иҥэрэн чуумпуну аймаа. ☉ Громко, взбудораженно заговорить; неожиданно громко заговорить, нарушая тишину
   «Эбээ, тугу саҥараҕын?» — диэн умуһах айаҕар Уйбаанчык уол айдаара түстэ. Амма Аччыгыйа
   Нахов айдаарбытынан киирэн, завуч остуолун аттыгар турар олоппоско олорунан кэбистэ. Софр. Данилов
   Наахара Сүөдэр буспут мундутун хоторон, саҥардыы сиэн эрдэҕинэ, таһынааҕы ыал эмээхсинэ айдааран киирдэ. Т. Сметанин
   △ Элбэхтик саҥар-иҥэр, күөртээн, тарҕатан айаҕалан (үксүгэр солуута суоҕу, буолары-буолбаты). ☉ Много и возбужденно говорить, создавать шумиху вокруг какого-л. вопроса (обычно незначительного)
   Кимнээх эрэ аллааҕымсыйан, ускуустуба тэрилтэлэрэ ити билигин айдаарар хозрасчеттарыгар киирбиттэринэн сибээстээн, музыкальнай тыйаатыр сабыллыбыта, үлэһиттэрэ ууратыллыбыттара. Н. Лугинов
5. Саҥарыллыа суоҕу саҥар, дьоҥҥосэргэҕэ кэпсээн иһитиннэрэн кэбис. ☉ Разглашать, разглагольствовать о том, о чем следует молчать
   [Балааҕыйа:] Соһуйбучча айдааран кэбистим, сэрэйбэтэҕэ үчүгэй. Амма Аччыгыйа
   — Настааны кытта кэпсэтиллиэ. — Ээ, айдаараайаҕын! Киһини саакка ыытан. В. Гаврильева
6. даҕ. суолт., фольк. Күүгээннээх, сүпсүлгэннээх; аймалҕаннаах, түрбүөннээх. ☉ Беспокойный, шумный, бурный (обычно об эпических лесах, морях и т. д.)
   Араҕастай атыыр сылгы Ардайдаах сиэлин, кутуругун Арыйыта баттаталаабыт курдук Айдаар хара тыаларынан араарталаммыт эбит. Саха нар. ыр. I
   Тоҕус сүүлэр этиҥ илдьиттээх, аҕыс айдаар этиҥ аргыстаах, сэттэ ньиргиэр этиҥ сэриилээх [Үрүҥ Айыы Тойон]. ПЭК ОНЛЯ III

1. аат.
2. анат. Киһисүөһү, харамай сиһин түөс уҥуоҕун кытта холбуур хаптаҕай иэҕиллэҕэс уҥуох. ☉ Ребро
   Ойоҕоһун аннынан сып-сытыытык ыарыылааҕынан хаарыйталаата. Софр. Данилов
   Ойоҕостор тоноҕостору уонна түөс уҥуоҕун кытта холбуу агданы үөскэтэллэр. МЛФ АҮө
   Көҥдөй көхсүн сүргүөхтэригэр ойоҕосторо тутуллаллар. ББЕ З
   △ Итинник уҥуох эти кытта (сүөһү, харамай эттэммитин эбэтэр этэ буһарыллыбытын кэннэ этэргэ). ☉ Рёберная часть туши животного
   Булуустан сыһык ас — ынах намылдьыара, тутум астаах сылгы ойоҕоһо, субай таһаардылар. Софр. Данилов
   Өлөөнө сааскы күстэх ойоҕоһун сыатынан оҕунуохтаабыта, аҕырбыт сытынан күҥкүйэр. Н. Якутскай
   Эмис сылгы ойоҕоһун сүүрүҥүй соҕустук буһараллар уонна мас кытыйаҕа сойуталлар. СНЕ ӨОДь
3. Киһи-сүөһү, харамай этин-сиинин икки эҥэрэ. ☉ Бок (человека, животных). Тайах ойоҕоско таптарбыт этэ
   □ Аттара суолга хоолдьугун ыһыктан, ойоҕоһунан охтон иҥиир ситиитин тартара сытара. С. Никифоров
   Ойоҕоһунан сытыаҕын кыараҕаһа бэрт. «ХС»
4. Туох эмэ уҥа эбэтэр хаҥас диэки өттө. ☉ Левая или правая сторона чего-л.
   Олбуор ойоҕоһунан кылдьыылыы үүммүт бытаама күөх окко бөлүүн түспүт сиик, көмүс аалыытын курдук, кылабачыйа сытар. А. Софронов
   Хайа икки ойоҕоһо иһирик ойуур эбит. Амма Аччыгыйа
   Наһаар айан суолун ойоҕоһугар өр тулуйан олорботоҕо. Суорун Омоллоон
5. Туора, кырыы өттө; кытыыга баар туох эмэ. ☉ Боковая сторона, край чего-л.; что-л., находящееся сбоку, с краю
   Улахан ааныгар чааркаан тардыллан турар буоллаҕына, кини тумнан ойоҕоһунан киирэр. Амма Аччыгыйа
   Оччоҕо тоҕо ойоҕостон аллааҕымсыйдыҥ? Н. Лугинов
   Ойоҕоһуттан одуулуур киһи кыраҕы буолааччы. В. Яковлев
6. даҕ. суолт. Туора баар, кырыы өттүнээҕи. ☉ Боковой, находящийся сбоку
   Тарааһап киирбит ойоҕос хоһун диэки ыйда. Амма Аччыгыйа
   Улахан сир ойоҕос өттүгэр сытар дьоҕус сири бүөр диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   Сарбыйыы кэнниттэн ойоҕос күүстээх лабаалар үөскээһиннэрэ саҕаланар. ЧМА МУХСҮү
   ♦ Ойоҕоско астарбыт <киһи> курдук — соһуйан, өмүттүбүт курдук, хамсаабакка. ☉ Неподвижно, окаменев, оцепенев (о человеке; букв. словно в бок кого-л. ткнули)
   Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук, ах баран саҥата суох олорбохтоото. А. Софронов. Ойоҕоскор хатырыкта угун — мөҕүллэргэ эрдэттэн бэлэмнэн. ☉ Заранее быть готовым к наказанию за содеянное; застраховаться от наказания
   «Бука, сарсын ойоҕоскор хатырык угуннаххына сатанара буолуо», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин күлүү-хаадьы аҥаардаах сэрэппитэ. Н. Босиков
   Икки ойоҕоскор хатырык уктан бардаххына табыллар киһи буолуоҥ. Н. Заболоцкай. Ойоҕос тостор уочарата кэпс. — олус уһун (иннэ-кэннэ биллибэт), анньыһыылаах уочарат. ☉ Большая очередь, давка (такая, что рёбра трещат)
   Ойоҕос тостор уочарата бу туохха буолла диэн дьиктиргии көрдө. «Кыым». Ойоҕоһун аах — саайталаан биэр, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. пересчитать рёбра кому-л.
   Кинилэр суохтара буоллар, ойоҕоскун ааҕыам, оройгун тобулуом хаалла. И. Никифоров. Ойоҕоһун кумалаан (симэн) биэр — күүскэ ойоҕоско саайталаа, кырбаа. ☉ соотв. намять бока кому-л.. Ойоҕоһун кумалаан биэрбит киһи хайыа эбитэ буолла. Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут — олус ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Похудел так, что рёбра можно сосчитать
   Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай. Ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө сөбүлээб. — туораттан кыттыһыма, орооһума. ☉ соотв. не суй нос не в своё дело. Эн мээнэ туораттан саҥара олорума, ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө
   ◊ Көтүрүөс ойоҕос — көтүрүөс диэн курдук. Көтүрүөс ойоҕоһун диэкинэн тириитэ дьуккуруйбут. Ойоҕос быһаҕаһынан хаал — ат сүүрдүүтүгэр иннигэр иһээччи сылгы быһаҕаһыгар диэри кээмэйинэн хаалан ис. ☉ Отставать на полребра (на скачках)
   Кыйыгыр күөлүн тардыытыгар киирэр үрүйэҕэ диэри Халла Элэмэһэ Чылбыантан ойоҕос быһаҕаһынан хаалан истэ. И. Федосеев. Ойоҕос киэп тыл үөр. — кэпсиир киэптэн ураты киэптэр. ☉ Косвенное наклонение. Ойоҕос киэпкэ турар тыллаах этии толкуйдуулларыгар сорудах биэрдэ. Ойоҕос саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥатын ис хоһоонун саҥарааччы бэйэтин тылынан биэриитэ. ☉ Косвенная речь
   Ойоҕос саҥаҕа сирэй саҥаҕа туттуллар сурук бэлиэлэрэ турбаттар. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос судьуйа спорт. — күрэхтэһии түмүгүн таһаарсар (түһүлгэҕэ судьуйа киирсиини ыытарын көрөр), бэйэтэ туспа сыана быһар судьуйа (хас да буолуон сөп). ☉ Боковой судья
   Ойоҕос судьуйа Ньургуҥҥа сэрэтии биэрэллэригэр модьуйар. Н. Лугинов
   Тустуу бырахсан кыайыынан бүппэтэҕинэ, кыайыыны үс ойоҕос судьуйа быһаарар. СНККБ. Ойоҕос толоруу тыл үөр. — хайааһыҥҥа сыһыаннаах, сирэй хайанар предметтэртэн ураты предмети бэлиэтиир толоруу. ☉ Косвенное дополнение
   Холбуу түһүккэ турар ойоҕос толоруу хайааһыҥҥа кыттыылаах предмети көрдөрөр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос туһаайыы тыл үөр. — туохтуур хайааһына хайааччыттан атын предмеккэ туһуланыытын көрдөрөр. ☉ Форма залога, кроме действительного (косвенный залог). Бу этиигэ ойоҕос туһаайыы суох. Ойоҕос түһүк тыл үөр. — төрүт түһүктэн ураты түһүк. ☉ Форма падежа, кроме основного (косвенный падеж)
   Ойоҕос түһүккэ турар ааттар этиигэ туһаан буолбаттар. ВИП СТП
   Баһылыыр тыл баһылатар тылы сөптөөх ойоҕос түһүккэ туруорар ситимин салайыы дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос уҥуоҕа — ойо- ҕос
7. 1 диэн курдук. Ойоҕос уҥуоҕа тостумтуо. Ойоҕос чилиэн тыл үөр. — тутаах чилиэннэри быһаарар, толорор, сиһилиир чилиэн. ☉ Второстепенный член предложения
   Оҕолор этии тутаах чилиэннэрин үчүгэйдик билэр буоллахтарына, ойоҕос чилиэннэри үөрэтии чэпчиир. ПНЕ СТ
   Аат тыл ойоҕос чилиэн буоллаҕына оҕолорго тута өйдөммөт. КИИ СТ-2. Ойоҕоһо анньар кэпс. — ойоҕоһун диэкинэн кэйэн ыалдьар. ☉ Колики в боку. Ойоҕоһо анньара арыый буолла. Таас ойоҕос — сүөһү түөрт кэлин (сымыйа) ойоҕоһуттан үһэ (бүтэһик төрдүһэ ылгын таас ойоҕос дэнэр). ☉ Три задних ребра у скотины (за исключением последнего, четвёртого, к-рое называется ылгын таас ойоҕос)
   Сылгыны чиэппэрдииргэ икки таас ойоҕосторо буутугар барсаллар. АНП ССХТ. Тойон ойоҕос — сүөһү ортоку түөрт ойоҕоһо. ☉ Четыре средних ребра у скотины. Тойон ойоҕоһуттан биирдэрэ тостуулаах эбит. Хоҥнуо ойоҕос — сүөһү, кыыл холун ыксатынааҕы икки ойоҕос (үс бастакы көтүрүөс ойоҕос кэнниттэн кэлэр). ☉ Два ребра (у скота, животных), следующих за тремя передними рёбрамикөтүрүөс
   Сылгы холун ыксатынааҕы икки ойоҕоһу хоҥнуо ойоҕос дэнэр. Сылгыһыт с. Бэһис куһуогунан хоҥнуо ойоҕос — саамай маанылыыр ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо буһаран сиэтэр эбэтэр кэһиигэ биэрэн ыытар ас буолар. АНП ССХТ. Ылгын таас ойоҕос — киһиэхэ: алларааҥҥы, бүтэһик кылгас ойоҕос; сүөһүгэ: үс таас ойоҕос кэнниттэн кэлэр бүтэһик ойоҕос. ☉ У человека: нижнее, самое короткое ребро; у скота: заднее крайнее ребро, следующее за тремя задними рёбрами-таас
   Оччоҕо тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Күннүк Уурастыырап. Кэлин өттүнээҕи намылдьыар ойоҕосторун ылгын таас ойоҕоһо дииллэр. Сылгыһыт с.
   ср. др.-тюрк. ейэгү ‘бок; склон горы’, чув. аяк ‘бок’

I
1. аат.
1. Араас тутууга киирэргэ-тахсарга анаан оҥоһуллубут аһаҕас; оннук аһаҕас сабыыта. ☉ Проем, отверстие, проход в строениях, ограждениях, предназначенный для входа, выхода, а также дверь, створ, ворота, жерди и т. п. для закрытия этого отверстия. Ааны тоҥсуй. Күрүө аанын саба сырыт. Олбуор аанын ас. Булуус аанын үчүгэйдик сап
□ Кремль аар ньыгыл ааннара Тэлэччи аһыллан тураллар. С. Данилов
Ыт, тирии ааны муннунан силэйэ анньан, тахсан барда. Болот Боотур
Ананий хаһыа да буолан быһыт аанын аһар барабаан чуолҕаныгар тэттик мастары уга-уга умса эргиттилэр. М. Доҕордуурап
Кэлбит киһи Аласовка чугаһаан, сүрдьүгэс аан сиэрдийэтигэр быардыы түстэ. Софр. Данилов
△ Араас кыыллар саһар, хорҕойор сирдэрин киирэр-тахсар хайаҕастара. ☉ Входное отверстие укрытий зверей (напр., берлоги, норы)
Бүүкээнниир Ыаһах буоллаҕына, дьиэтин иһигэр көтөн түһэн, биир аанын иһинэн, биир аанын таһынан гына иин хаһынна уонна онтукатыгар киирэн хаалла. Саха фольк. Мучумаан ортотугар мүччү ыһыктыбыт маһын ылан, Бурхалей аҥайа сытар арҕах ааныгар илдьэн туора тардан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Сорох маллар сабыллар-аһыллар, хаппахтанар аһаҕастара. ☉ Открывающееся, закрывающееся отверстие некоторых предметов обихода (напр., железной печи, бака)
Тимир оһох ааныгар Силим үллэ оргуйар. А. Абаҕыыныскай
Маайыстаан оҕунуох куппута [Баак аанын хаппахтыы турбута]. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ саҕаланыыта; туохха эмэ бачыым көтөҕүллүүтэ. ☉ Начало чего-л.; почин, начинание
Баҕарабын саҥа кэргэттэргэ Бу дьылбыт дьол аана буолуоҕун, Оттон сааһырбыт кыргыттарга Сымнаҕас кавалер булуоҕун. И. Эртюков
Айдаан аанын төлө тарта, Аччыгыйтан орто, өлө сыста. С. Васильев
Сүһүрбүт сүдү куорат Таллан таас таһаата Түһэр өстөөҕөр буолла Өлөр өлүү аана. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт. Аан бастаан кэлэр, маҥнайгынан көрсүллэр (хол., айаннаан истэххэ). ☉ Встречающийся первым, первоначальный (на пути следования). Аан тыа. Аан хайа. Аан үрэх. Аан ыал
ср. тюрк. эҥ, эн ‘начало, перед’
♦ Ааммын аһыма — аны миэхэ хаһан да сылдьыма (кыыһыран, кэлэйэн холдьоҕуу). ☉ Больше не заходи, больше не открывай мою дверь (говорит возмущенный чьим-л. поведением человек)
Саллаат саллааты өйдүөхтээх, Чэ, бар, бэйэҥ үлэлээ. Алдьатыма эппин-хааммын, Аны аһыма ааммын! Баал Хабырыыс. Аана аһаҕас — ким да, туох да туппат, хаайбат, барыта көҥүл (ханна баҕарар бар, тугу баҕарар гын). ☉ Никто, ничто не задерживает, полная свобода (идти, ехать на все четыре стороны, делать что душа желает)
Күн сирин көхсө киэҥ, айыы сирин аана аһаҕас (өс ном.). Үөрэх, Үлэ аана биһиэхэ аһаҕас, Атаас, ырыа-тойук ыллас. А. Абаҕыыныскай. Аан антах түһэр (барар) — ылыммат, төттөрүлэһэр. ☉ Не соглашаться, противоречить, возражать
«Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап
Кини [дьиэ тутааччы] дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова. Аана суох — аһаҕас, туох да хаарчаҕа-мэһэйэ суох, ким, туох баҕарар көҥүл сылдьар, туһанар. ☉ Совершенно открытый; доступный всем. Аана суох аска, күрүөтэ суох окко киирбиттэр
□ Кини [Владик] санаатыгар кыыс, үксэ буолбатаҕына, үгүс аҥара олус чэпчэки, олус аана суох аһаҕас курдуктара. Э. Соколов. Аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй) — ким да, туох да өрүһүйбэт үлүгэрэ, иэдээнэ (фольк. төрүттээх омуннаан хоһуйар формула). ☉ Непоправимая беда, несчастье (фольк. формула-гипербола)
Аана суох алдьархай адаҕыйда, иинэ суох илдьиркэй эргийдэ. А. Софронов
Аана суох алдьархай диэн дьэ манна буолбут эбит. «ХС»
Абааһы иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Аан аһар — тугу эрэ бастаан саҕалыыр (хол., кэпсэтиини). ☉ Начинать что-л. первым, поднимать почин (обычно о разговоре)
Дьиэлээх тойон, Уйбаан аҕата, Дэлиһиэй аан аһан ыйытар: — Ылдьаа, кэпсиэ. Дьуон Дьаҥылы
Оҕонньор бу киэһэ кэпсэтиигэ аан аста. Эрилик Эристиин
Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап, Үүнэр ыччат Ностуруойап, — Хара тыа иһин сырдатыспыт Угуйар уоттаах тыллара. «ХС». Аан аһыллыбыт — туохха эрэ сылтах, төрүөт, усулуобуйа үөскээбит. ☉ Появилось условие, повод для осуществления чего-л.
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурпут курдук буолан хааллылар. Наар уорбалаһан эбэтэр этиһэн барарга аан аһыллыбыкка дылы, оттон оннукка киһи эрэ барыта аллааҕымсыйа охсубат. У. Нуолур
Быраас идэтин ылаары, үрдүк үөрэххэ туттарса аттаммыта. Онно даҕаны аан аһыллыбатаҕа — киирии эксээмэннэри кыайан ааспатаҕа. В. Васильев. Аан бастаан (маҥнай) — 1) субу эрэ (урут хаһан да буола илик). ☉ Впервые, первый раз
Үөрэнээччилэрин кытары аан маҥнай көрсөрүттэн, аан бастаан кылаас аанын аһан киирэриттэн долгуйбат киһиттэн хаһан да үчүгэй учуутал тахсыан сатаммат. Софр. Данилов
Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата. Күннүк Уурастыырап
Аан бастаан салгыҥҥа тайаарбыт Күөрэгэй оҕотун үөрүүтүн, Аан бастаан халлааҥҥа дабайбыт Хотойум оҕотун үөрүүтүн — Барытын мин онно билбитим, Барытын сүрэхпэр иҥээртим. С. Данилов; 2) туох-ханнык иннинэ. ☉ Прежде всего, в первую очередь (сделать что-л.) Кинилэр аан бастаан куолуларынан дьиэ эргиннээҕини кэпсэппиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тогойкин рюкзакка аан маҥнай көһүлүөктээх бурдугу ылан укта, эттэн аҥаарын холобурдааҕы биирдии угуталаата, онтон орпутун барытын ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Аан боруогун атыллыыр күннээх эбиккин — кэлэр күннээх эбиккин (олус уһуннук күүттэрбит киһини хомуруйан, мөҕөн этии). ☉ Наконец-то переступил порог (своего) дома (упрек заставившему слишком долго ждать себя и напрасно беспокоиться)
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн, дьиэҕин өҥөйдүҥ? Н. Неустроев. Аан курдук алдьаммыт (иин курдук иҥнэстибит) — улахан өлүүгэ, алдьархайга түбэспит. ☉ Попасть в большую, непоправимую беду (формула фольк. происхождения)
Атас-доҕор сэгэрбин, Арыйаан уолбун-биэбэйбин, Аһатарсиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин, Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним... Эллэй. Ааны кэтэҕинэн астарар — эргийиэх да бокуой биэрбэт курдук уордаахтык дьиэттэн үүрэн таһаарар. ☉ Выгонять из дому, не давая опомниться (букв. заставляет открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини саҥарбытым, Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Аанын (ааннарын) саппат буолла — субу-субу, сотору буола-буола сылдьар буолла. ☉ Он стал очень часто посещать, ходить к кому-л. (букв. он не закрывает дверь с каких-то пор)
Очуураба хаһыакка ыстатыйа тахсыаҕыттан ыла Людмила Ивановна аанын саппат буолла ээ. «ХС»
Хаһаактар, атыыһыттар, бэл чиновниктар ааммын саппат буолбуттара. «ХС». Ааны хайа быраҕар — кыыһыран, өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон дьиэттэн (хостон) тахсар. ☉ Покидать помещение в сильном гневе, возмущенным чьими-л. неправильными словами, чьим-л. поведением
[Семенов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Сахаяна ытамньыйбыта уонна ааны хайа быраҕан, таһырдьа ыстаммыта. «ХС»
Ааммын хайа быраҕан Алдьархай тахсан барар. Ону кытта бары куһаҕан Оҕотунуу саппай уопсар. «ХС»
◊ Аан аһааччы фольк. — ааны аһан биэрэр дьиэ үлэһитэ, чаҕар. ☉ Прислужник, открывающий дверь почетным гостям
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
Аан дьиэ көр дьиэ. Аҕата мөҥөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап
Кэтит көбүөр үктэллээх аан дьиэҕэ кинини [оҕонньору] дьуһуурунай иитээччи көрүстэ. И. Данилов
Аан дьиэҕэ муннукка таҥара холоругун иннигэр тохтуур. И. Гоголев
Аһынар диэни билбэт арахсыы кинилэр ааннарын модьоҕотугар кэтии турарын умнан сыттылар. Н. Заболоцкай
Аан орон көр орон. Таһырдьаттан кыыһырбыт киһи быһыытынан, суос бэринэн, Лэкиэс киирэн аан ороҥҥо олорор. С. Ефремов
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран, остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап. Аан тыл — суругунан айымньыга аан аһар кыра кээмэйдээх ыстатыйа. ☉ Предисловие к сочинению
Ол кинигэ аан тылыгар ааҕабыт. И. Федосеев
Бу ыстатыйа аан тыл оннугар быстах-остох, бэйэ санаатын бэлиэтээһиннэринэн эрэ муҥурданар. Л. Попов
Аан тылга этиллэрин курдук, ааптар бу уйулҕа үөрэҕин ыйыыларын оҕону иитиигэ туһаныы боппуруостарыгар иккис кинигэтэ. «Кыым»
△ Туохха эмэҕэ киирии тыл (хол., быыстапка аһыллыытыгар). ☉ Вступительное слово (напр., при открытии выставки)
Музейы аһыыга аан тылы култуура миниистирэ эттэ. Аан хос көр аан дьиэ. Аан хостон көөҕүнэс саҥа иһилиннэ. Софр. Данилов
Эмээхсин аан хоско, миигин уһугуннарымаайабын ханнык диэн, тыаһа суох хааман дьылырдыыра иһиллэр. Хомус
Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Айан аана көр айан. Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Кэтэх аан көр кэтэх. Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов
Эн, баһаалыста, олбуор иһинэн кэтэх аанынан киир. Суорун Омоллоон. Суол аана — дьиэ иһинэн аан атта, аан аттын чэрчитэ; аан модьоҕото (былыргы дьиэҕэ атах-бытах дьон турар-олорор сирдэрэ). ☉ Место у порога в доме (где стоял, сидел в старину мелкий люд)
«Суол ааныгар олор, биитэр бар!» — диэн көбүөлээбит Чоочо. Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН
Кырдьар бөҕө кыһайда, Мөлтүүр бөҕө бүрүүкээтэ, Суол аанынааҕы орон Туһааннаах улаҕатын анныгар Быраҕыллан хааллым [этэрбэс]. Саха нар. ыр. II
Киирэн, буруйдаммыт оҕо курдук, кылап-халап көрбөхтүү, суол ааныгар турда. Софр. Данилов. Тас аан — дьиэттэн, күүлэттэн тахсан барар бүтэһик аан. ☉ Подъезд (дома); выходная дверь из дома
Болот ынаҕы бүтэрэ охсоору, ырычаахтаһа олордоҕуна, тас аан халҕана бэрт оргууй, боччумнаах баҕайытык тэлэллэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Тахсар аан көр тас аан. Уолаттар уоттарын кытыытыгар олорон баран кэлбиттэрэ, икки кыыс тахсар ааҥҥа чугуруҥнаһа тураллар эбит. Амма Аччыгыйа. Үрүҥ аан — дьиэ сүрүн тас аана. ☉ Передняя парадная дверь
Саргылаана бэҕэһээ сэттис кылааска Некрасов «Үрүҥ аан аттыгар туран санаа» диэн хоһоонун туһунан тугу үөрэппиттэрин хатылаабыта. Софр. Данилов
Үрдүк ампаар дьиэ Үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, Чарапчыланан көрдө. С. Васильев
Сүөдэр Охонооһойобус ыалдьыттарын үрүҥ аанынан быһа көрүдүөргэ киллэртээтэ. Эрилик Эристиин
II
үрд. Үксүгэр «улуу, сүдү; баараҕай; муҥутуур» диэн өйдөбүллээх тыл сорох холбоһуктарыгар арахсыбат быһаарыы. ☉ Постоянный эпитет в некоторых сочетаниях, обычно обозначает высшую степень качества: «великий, огромный, неимоверной силы».
♦ Аан айылҕа — улуукан, модун, сүдү, кэрэ айылҕа (айылҕаҕа сүгүрүйэн этии). ☉ Величественная, прекрасная природа (преклонение перед величием, красотой природы)
[Олох-чолох салайааччы] Дьаабал баара, аан айылҕа Киэркэйэ көҕөрбүт-наҕарбыт кэрэтин көрбөт буоллаҕа. «ХС»
Аан айылҕа аһыйбыттыы-абарбыттыы хара хапсыыр тыалынан, муус тобураҕынан силбиэтэнэ атаарбыта. Д. Апросимов
Аан акаары көр аар акаары. Бу дьахтар, дьэ аан акаары буолбуккун дуу? Аатыран, сураҕыран иһэҥҥин. А. Сыромятникова. Аан алаһа — төрөөбүт төрүт дьиэуот, ньээкэ уйа. ☉ Родимый дом, родной очаг
Ыллык тэлэйэн Суол арыйан баран, Сылайан сындалыйан, Тоҥон моҕойон Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
Аан алаһатын аһаммын, Аттыгар киирэн тураммын, Алаҕар хараҕар көстөммүн, Айылгы тылын кэпсэттэхпинэ, Аччык өлөн иһэр киһини Билэбилэ аһылыгыттан Матарыа суох дии санаата. Д. Говоров
Аан алдьархай көр аана суох алдьархай. Бу чолбон ордук улааппытыттан аан алдьархай, үгүс үлүгэр буолла. П. Ойуунускай
Нөҥүө сааһыгар биһиэхэ аан алдьархай ааҥнаата. М. Ефимов. Аан араллаан — киһи тулуйбат айдаана, ыһыы-хаһыы, сарылааһын; дьүүлэ-дьаабыта суох аймалҕан. ☉ Невыносимый шум-гам, скандал, тарарам
[Сибиинньэни] дьааһыкка уган баран, өрө сүгэн тахсыбатын диэн, хаппаҕын модьу маһынан тирээбиллээн кэбиһэр буоллум. Дьэ аан араллаан диэн онно: ньарылаа да ньарылаа, дьааһыгын сүргэй да сүргэй! «ХС». Аан балаһа — сүдү, модун. ☉ Мощный и величественный
Өлбөт төлөн сиэмэни Өрө түллэн ыспыта, Арай тылга илбис буоллун диэн Аан балаһа уотунан тыыммыта. П. Ойуунускай. Аан будулҕан — оргуйар курдук күөгэлдьийэр хоп-хойуу (тымныы туманын этэргэ). ☉ Густой и волнующийся (туман в зимнюю стужу)
Василийдаах Афанасий, били кыыдаан кыһыннааҕы аан будулҕан киэһэлэргэ, балааккаларын иһигэр тииҥ, андаатар сүлэ олороннор сүбэлэспиттэрин курдук, икки саҥа дьиэни туттубуттара. «ХС». Аан быдаан — будулҕан туманнаах тымныы оройо, муҥутуура. ☉ Самое холодное время, сопровождаемое густым туманом; стужа
Ахсынньы ый аан быдаана буолан турар. Күндэ
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Биирдэ өйдөөбүттэрэ иннилэригэр үллэйэн көстүбүт хойуу тумаҥҥа киирэн, аан быдаан ортотугар баар буолан хааллылар. Болот Боотур. Аан далаҕа фольк. — алдьатыылаах, сууһарыылаах (силлиэ, холорук). ☉ Разрушительный, сокрушительный (вихрь, буря)
Арҕаа баатта өстөөҕү ситэр буурҕа, Аан далаҕа холорук силлиэтэ, Аймах дьону алдьархайтан быыһыырга Сибиир сириттэн кини кээлтэ. И. Эртюков. Аан дархан үрд. — ыар-нүһэр, улуу, бигэ (андаҕар, тыл). ☉ Священный, великий (о клятве, словах)
Ийэ дойдуларын иһин кэһиллибэт кэс тылларын этэн, аан дархан андаҕары андаҕайан, гвардейскай знамяны уурууууруу ааһан испиттэрэ. А. Бэрияк
Аан дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов. Аан күдэн (күдэрик) — хойуу туман; күүстээх тыалтан хаар, буор хойуутук көтөрө. ☉ Густой туман; густая мгла, пыль
Аан күдэн араҕыста, Тэгэл тымныы тэйдэ, Уор дьыбар уларыйда, Хатан дьыбар халтарыйда. Саха фольк. Аан күдэрик ортотугар дьоннор күлүктэрэ бэрикиччиһэллэр. А. Софронов. Аан ньамаан — амтана суох олус куһаҕаннык астаммыт (ас). ☉ Крайне дурно приготовленный (о пище, притом в большом количестве). Аан ньамаан айах — ханньастыбыт, кэп дьүһүннээх киэҥ айах. ☉ Уродливо безобразный широкий рот
Аан ньамаан айаҕа ханньастан, Бу чиччик баара хоруоптан Этэрдии, тапталын лахсыйда. А. Пушкин (тылб.). Аан талҕа (таталҕа) фольк. — халлаан хайдыбытыныы дохсун хаардаах ардах (олоҥхоҕо). ☉ Сильный дождь со снегом, ураганным ветром, как низвергнутое небо (в олонхо обычно сопровождает деяния богатырей)
Халлаан хара сааппаһа Хаһыырбытынан хайыта ыстанна, Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Арҕаа халлаан анныттан Аан талҕа таҥнары сатыылаата [үс биис уустара охсуһаннар]. П. Ойуунускай
Сытыы чысхаан сытайан барда, Түркүн холорук түһэн барда, Аан таталҕа айманан барда. Саха нар. ыр. I
Кырдьаҕас хотой улуу аан талҕа силлиэ-холорук улуурун-часкыырын ортотугар чаҥырҕаан дьаҥсыйда. Д. Апросимов. Аан талҕа буол — күдэн-таһаан буол, өрө-таҥнары ытылын. ☉ Разрушаться, переворачиваться вверх дном
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Буускабыт уҥа көлүөһэтэ мэлийбит, бэйэтэ иҥнэри түспүт. Н. Кондаков. Аан туман — олус хойуу түптэлэс тымныы тумана. ☉ Густой морозный туман
Кыһынын аан туман холорук Буурҕаҕа бигэтэн хонобун. Тоҥобун, хатабын, буһабын. Ардыгар сылайан быстабын. С. Данилов
Маннык тымныыга аан туманы ортотунан тоҥуу хаарынан ыҥыыр аттаах, саалаах киһи өрө бурҕатан истэ. Суорун Омоллоон
Аан туман быыһынан ый былтаҥныыр. И. Данилов. Аан тууспан уот — сүүнэ улахан кутаа уот. ☉ Огромный костер
Аны көтөр кэлбэт дэһэн, дурдабыт кэтэҕэр, тэйэ соҕус аан тууспан уот оттоммут, аһаан-сиэн аймалаһа олордубут. «ЭК»
Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Аан уххан көр аал уххан. Аал уот иччитэ Быыра Бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Түүнүк бөҕө, Күөнэ көҕөччөр, Аан уххан, Тойон эһэм! Саха нар. ыр. II
Аал уот иччитэ Хахай саҕынньах, Алтан баһырҕас, Аан Уххан Тойоҥҥо Айах тутта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан уххан — сүдү, улуу. ☉ Великий, крупнейший
Анемподист Иванович сахалыы тылынан бэчээт пионера уонна аан уххан тэрийээччитэ буолар. «ХС». Аан холорук (халарык) фольк. — алдьатыылаах, сирхаллаан дьүүлэ биллибэт улуу силлиэ. ☉ Разрушительный смерч, опустошительный вихрь (сопровождающий деяния богатырей)
Аан холоругунан эрийэ-эрийэ, Аҥаардас хаарынан сабыта сыста. Р. Баҕатаайыскай
Сэттэ ый быыһа хараҥа биирдэ түстэ, Аҕыс таталҕалаах Аан халарык ытыйда. С. Васильев
Аан ийэ дайдыга Абааһы аймаҕа Адаҕыйбыта буолуо диэн, Амырыыннаах үлүгэр Аан халарык аргыстанна. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан чаалай поэт. — симэммит, киэргэммит күөх суугун. ☉ Зеленый наряд (природы)
Онно аан чаалай айылҕа Нүһэр тойугун истэрим, — Үрүйэ тыаһын, хайаҕа Тыал кэлэнэр кэпсэлин. С. Данилов. Аан чалбар поэт. — баай-ньүөл, дэлэгэй аһылыктаах (оттуктаах). ☉ Изобильный, богатый, щедрый
Аһаппыт, айгыһыннарбыт Аан чалбар алаастарбын Хайдахтаах минньигэстик Сахалыы манньыйа саныырым буолуой. П. Тобуруокап. Аан чалбараҥ — кэми таһынан элбэх ас-үөл, уйгу; элбэх аһы тоҕо-хоро аһааһын. ☉ Чрезмерно изобильное, роскошное угощение
Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгыбуйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй