нареч. вниз; внизу; аллара түс = спускаться вниз; аллара тур = стоять внизу; аллараттан снизу; алларанан понизу; низом.

1) выдалбливать, долбить; ойбонно аллар = прорубить прорубь; оройун аллар = прост. долбануть по темени; 2) перен. добывать, загребать; үбү алларан ыл = загребать деньги.

1. низ, основание, нижняя часть чего-л. || нижний; бүтэй анна нижняя жердь изгороди; орон анна место под лавкой, кроватью; сир анна подземелье) харах анна подглазье; эркин алын маһа нижний венец в срубе; алын өттө нижняя сторона, низ чего-л.; алын мутук нижний сук; 2. в роли служебного имени: анныгар под; у; паарта анныгар а) под партой; б) под парту; трибуна анныгар у самой трибуны; уу анныгар под водой (находиться); куттал анныгар под страхом; анныттан а) из-под; снизу; бугул анныттан из-под копны; суорҕан анныттан из-под одеяла; сыыр анныттан из-под обрыва; атах анныттан из-под ног; илиитин анныттан из-под его рук (т. е. власти); б) из-под себя; аннынан под; түннүк аннынан а) под окном; б) мимо окна; саннын аннынан ниже его плеч; уу аннынан под водой (двигаться); сүүһүн аннынан исподлобья; бу кыыһы аннынан уол мальчик младше (букв. ниже) этой девочки; 3. низший, младший; алын чыын низший чин; алын үлэҕэ түһэр = понизить в должности, перевести на низшую должность # алын сүһүөх первичный (напр. о комсомольской организации); анныгар баттаа = а) победить, подмять под себя; б) успеть убить врага; сир аннынан тайком, секретно; үүт анна обрат; хоннох анна подмышка.

I тужиться (при родах —о животных); ынах төрөөрү аллар у коровы начались родовые потуги.
II выступать, проступать; просачиваться; сирэйиттэн көлөһүн-балаһын аллыбыт он сильно вспотел; арыы-сыа аллыбыт а) прямо жир капает (напр. об очень жирном мясе); б) перен. он лоснится от жира.
III затмевать собою (другое небесное тело —о небесных телах).

минимальная бюджетная обеспеченность

минимальная обеспеченность бюджета

муниципальные минимальные социальные стандарты

минимальный местный бюджет

минимальный государственный социальный стандарт

adv. down, downwards; аллараа a. low, inferior, below

v. to hollow, chisel out

n. lower part, underside, bottom

v. to seep, ooze

сыһ. Сир диэки өттүгэр; намыһах өттүгэр. ☉ Вниз; внизу. Аллара тур. Аллара түс. Аллара көр
□ Күнүн көрөр
Көрбүтэ, күнэ үөһэ тахсыбатах, өссө аллара түспүт. Суорун Омоллоон
Кини илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
Күөрэгэй барахсан тугу гынаахтыай? Үөһэ көтүөн кыната суох, аллара тимириэн уһуга суох. Т. Сметанин

туохт.
1. Анньыынан мууһу балайда киэҥ гына тэс, дьөл, алдьат. ☉ Выдалбивать, долбить, прорубать (напр., прорубь). Анньыынан мууһу аллар
□ Били барбыт дьон бука бары, анньыыларын сүгэ-сүгэ, саба сырсан кэлэннэр, Сэбирдэх ойбонун тула хаар күрдьэн, алларан киирэн бардылар. Амма Аччыгыйа
Икки атаҕынан туора-маары хаһыйа тэбэн кэбиспит сиригэр кырыктаах сырыы анньыылар киирии чардааты алларбытынан бардылар. Н. Босиков
2. Хаһан, дьөлө хаһан хостоон таһаар (хол., сир баайын). ☉ Добывать, извлекать (напр., из-под земли полезные ископаемые)
Алтаны, алмааһы алларан ылыахпыт, Сомоҕо көмүһү Ыас курдук эллиэхпит. С. Васильев
Аҕа дойдум бастыҥ баайын Аҕыс кырыылаах Аламаас тааһы Аллараа дойдуттан Алларан таһаарбыт. С. Зверев
Аргыһым: «Таас чоҕу сиҥнэрэр, алларар Дьэ дьиҥнээх забойга киирдэхпит бу», — диэтэ. Л. Попов
♦ Аллар атаһым кэпс. — олус чугас, истиҥ, куруутун бодоруһар атаһым, табаарыһым. ☉ Близкий, задушевный друг
Ити инники иһэр киһилиин — Киирик Григорьевич Туоскуннуун — Оҕотоойоп өрдөөҕүттэн аллар атастыылар. «ХС». Күндэлэй аллар атаһа кэлэйбиттии эппит. «ХС». Оройун (төбөтүн) аллар көр орой

I
туохт.
1. Быыһылаан, чаалыйан өтөн таҕыс; убаҕаһынан туолан тохтубат эрэ гына, бычалыйан тур. ☉ Просачиваться, проступать, выступать (о жидкости); быть сильно увлажненным, наполненным жидкостью
Үөһэттэн сэллээбэт ардах түһэн, аллараттан уу аллан …… хаайыылаахтар дьагдьайа тоҥон бардылар. П. Филиппов
Сүрдээх ардахтаах сайын буолан, сир-дойду барыта уунан аллан турар. «ХС»
Улахан көҥүс, Угуттуу аллан, Быйаҥнаах уутун Бысхаччы аспыт. Күннүк Уурастыырап
Тиритэн көлөһүннэрэ аллыбыт аттар ыарахан таһаҕастаах тэлиэгэлэри умса дьулурутан истилэр. Эрилик Эристиин
2. Өлгөмнүк, дэлэйдик өрө дэбилий, бараммакка куруук тахса, элбии тур (үксүгэр быйаҥ, ас-үөл туһунан). ☉ Появляться, как бы извергаться в изобилии, быть неиссякаемым и обильным (обычно о достатке, урожае, продуктах)
Күүстээх-уохтаах Көлүөнэ дьонноруом, Араҕас илгэ Алларын курдук Ахсаабакка үлэлээҥ! Саха нар. ыр. III
Аммаҕа Маталах хочото Араҕас арыынан алынна. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойдубут араҕас далбара Олоҥхо маһыныы ас алла турдун. С. Васильев
♦ Сыанан-арыынан (сыа-арыы, арыы) алын көр сыа-арыы
II
1. аат. Туох эмэ сир диэки өттө, намыһах өттө эбэтэр түгэх өттө. ☉ Низ, основание, нижняя часть чего-л.
Саллаат орон аннын көрөр, хотоҥҥо киирэн көрдүүр. С. Ефремов
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар. И. Гоголев
Уу аннынан муоста тутуллубут. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Аллараа өттүнээҕи, намыһах эбэтэр түгэх өттүнээҕи. ☉ Находящийся у основания или нижней части, на дне
Хоруу түгэҕин алын кырыытынан [сүүрүк] дьөлө хаһан, тоҕой сири тоҕо сиэлийэн кэбистэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
Бэргэһэтин устан баран чэчэгэйин туттан көрбүтэ: куйахатын алын кырыытынан уҥуоҕуттан кыһарыйа хайа ыстанан хаалбыт. Эрилик Эристиин
Сүөдэр аргыһа туох да диэн хоруйдуон булумуна ыксыыр, сонун оноотун алын бүүрүгүн эрийэр-мускуйар. Н. Якутскай
2. Аллараа кэрдиискэ турар, алларааҥҥы. ☉ Низший, младший; первичный. Алын чыын. Алын бэчээт
□ Туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан [Гавриил Иванову] ытыктыыра. А. Данилов
Куймугур кутурук куобаҕы Аһылык чааһынан дьаһайар Алын соҕус үлэҕэ Анаан кээспиттэр. П. Тобуруокап
3. сыһ. суолт. Аллара диэки, намыһах эбэтэр түгэх өттүн диэки (диэкинэн). ☉ Внизу; низом; на дне. Куркуру, хапчааны төлө көтөн тахсан, иирбит дохсун дьулусханынан алын устар. Ч. Айтматов (тылб.)
Үйэлэрин тухары дьахтары бэйэлэриттэн алын саныы, биир тыла суох бас бэриннэрэ үөрэммит эр дьон дьахтар тэҥ бырааптаннаҕына, кэргэннии олох айгырыан курдук толкуйдууллара. ФЕВ УТУ
ср. тюрк. алтын ‘низ’
♦ Алын сыҥаах буол көр аллараа сыҥаах буол
Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Чахчы барбыттар дуо?» — диэн итини истээт, Үргүлдьү алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Дьуона кинээс аны суруксутугар алын сыҥаах буолар. Н. Якутскай. Анныгар баттаа — өлүөҥ иннинэ өстөөххүн кыай, ситис. ☉ Побеждать, уничтожать врага раньше, чем уйти из жизни (умереть)
[Казаков:] Эйигин [Киириги] анныбар баттаан баран өлүөм. С. Ефремов
«Ама атаспын анныбар баттаатым ини», — диэн уһун түүнү мэлдьи быһа ыаспайдаата. П. Ойуунускай

үөһэ-аллара туруҥ — мэһэйдээмэҥ, туораан биэриҥ. ☉ Посторониться, отойти в сторону (букв. вверх-вниз встать)
Таһырдьаттан Ньукулай оҕонньор киирэн кэлэр, бары хому-дьими буолаллар, үөһэ-аллара тураллар. Күндэ
Мунньаҕы аһабын. Нэһилиэк кырдьаҕастара, чаччыыналар, бэттэх кэлэн, олоххутун булуҥ. Бу дьон, бу Кыбытыы Дьөгүөр эҥин, үөһэ-аллара туран биэриҥ, хаҥас диэки барыҥ, манна мэһэй-таһай буолумаҥ! «ХС»; үөһэ-аллара тыыннар — кими эмэ олус тиэтэт, ыксат. ☉ Побуждать кого-л. к действию неожиданно, застав врасплох (букв. заставить дышать вверх-вниз)
Бэрт наҕыллык чэйдии олордохпутуна Коля уол сүүрэн кэлэн: «Массыына бараары турар таҥна охсуҥ!» — диэн үөһэ-аллара тыыннарда. «ХС»