туохт., эргэр. Көҥдөй, чөллөркөй дорҕоону таһаар. ☉ Литься, раздаваться громко и широко (о голосе)
Хаамыра аана аһыллыбыта, кулгааҕар диэри аллаччы амайбыт, чешскэй полицейскай фуражкалаах сирэй өҥөйбүтэ уонна улаханнык көндүөрүйбүтэ: — Сынньалаҥ! ФЮ ӨИЭТ

симириктэт диэн курдук
Мотуоһа …… лаампа уотун сырдыгыттан хараҕын симириҥнэтэ-симириҥнэтэ түрүмүө сиэркилэ иннигэр туран баттаҕын көннөрүммэхтээбитэ. Далан
Кини сотору-сотору хараҕын симириҥнэтэн чыпчылыйбахтаабыта. Н. Якутскай
Бытыканов …… айаҕын аллаччы атан кэбистэ, хараҕын тохтоло суох симириҥнэтэ олордо. В. Ойуурускай

туохт., кэпс. Туох эмэ оҥоһуллара, буолара кыаллыа суоҕа, кыайыам суоҕа диэн куттан, дьулахачый. ☉ Паниковать, паникерствовать
[Сахаар:] Ээ бу киһи тыла диэн. Мээнэ бааньыкалыыр, Быһыты хайаан да бүтэриэхпитин наада. Суорун Омоллоон
Бааньыкалаан хараҕын иччитэ суоҕунан мээнэнэн көрбүт, сыҥааҕын күлүүһэ төлө барбытын курдук айаҕын аллаччы аппыт. П. Аввакумов

дьүһ. туохт.
1. Бэрт кыратык аһылын, сэгэй эбэтэр ситэри сабыллыбакка хаал. ☉ Приоткрываться, закрываться не вплотную
Ити курдук саныы олордоҕуна, хос аана аппайда — «пятиминуткаҕа, начаалынньыска» диэн саҥа дуораана иһилиннэ. М. Попов
Үүтээн аана ситэ сабыллыбакка аппайан турар. Барыта күөдэл-таһаан буолбут. В. Протодьяконов
2. сөбүлээб. Туох да солуута суох айаххын киэҥник аллаччы ат. ☉ Беспечно широко разевать рот
Мин куорат сонунуттан саамай туустааҕын кэпсии турдахпына, кини биэстэ-алтата сыҥааҕырдаан айаҕа аппайда. «ХС»
Көлөппүнэ [киһи аата] тыыллаҥнаата, дьааһыйан аппайда. «Айаҕа тугун киэҥэй, туох этин тулутуох баҕайыный», — дии санаатым. Н. Заболоцкай
△ Туохха да кыһаммакка аллайан тур эбэтэр олор. ☉ Ротозейничать, не обращать ни на что внимания. Уол аны тэлэбиисэр көрөн аппайда
ср. хак. аҥмай ‘держать рот открытым’

1. даҕ. Эҥин араас өҥнөөх, дьүһүннээх, ала-эриэн ойуулаах. ☉ Ярко-пестрый, цветастый, со всевозможными узорами, узорчатый
   Ойуур устун дьэрэкээн таҥастаах оҕолор сырсаллар (тааб.: моҕотой). Эбэ толоон …… алтан отунан аспыт, дьэрэкээн сибэккинэн тэлгэммит. Күннүк Уурастыырап
   Саҥа дьыл харыйата …… араас дьэрэкээн уоттарынан дьиримнии, күндээрэ-сандаара, ыҥыра-тырымныы турар. П. Тобуруокап. Тэҥн. дьэрэкээ
2. аат суолт. Эҥин эгэлгэ өҥ, ойуу, туох эмэ чаҕылхайдык эриэннэнэн-эгэлгэлэнэн көстүүтэ. ☉ Разноцветность, пестрота, цветистость, узорчатость; изощренно-узорчатое, яркое отражение чего-л.
   Арылыйар кустук дьэрэкээнэ, Сиппит ый көмүс мөһүүрэтэ барыта кинини [таптыы көрөр кыысчааммын] санатар! С. Васильев
   Муостаҕа түһэн оонньуур Күнтэн сырдык дьэрэкээн. Таллан Бүрэ
   Дьэдьэн, отон угунан Дьэрэкээнин тэлгэтэн, Илгэ сайын ийэбит Илэ-чахчы эргийбит. А. Бродников
   ◊ Дьэрэкээн от - үрдүк намчы умнастаах, дэлэгэй сэбирдэхтээх, күөх өҥнөөх бытархай сибэккилэрдээх элбэх сыллаах от үүнээйи. ☉ Василистник (род многолетних трав семейства лютиковых)
   Алаас кэриитигэр үүнэр дьэрэкээн от суурадаһынын дьон тымныйан ыарыйдахтарына иһэн үтүөрэллэрэ. «ХС». [Народнай медицинаҕа] дьэрэкээн отторунан сыыстарыыттан, мурун тымырыытыттан, баастан эмтэнэллэрэ. МАА КОЭҮү. Дьэрэкээн өлүү эмп. - бопторор ыарыы (киһи, сүөһү тыына хаайтаран ыалдьар ыарыыта). ☉ Эмфизема легких (расширение легких с уменьшением их подвижности, нарушением функций дыхания и кровообращения)
   [Атыыр оҕус:] Дьэрэкээн өлүү буолан, Үрүҥ күүгэнинэн күрдүргэччи аҕылаан, Тылбын былас таһааран, Айахпын аллаччы атан, Алтахтаан айаннаан ааһабын. Саха нар. ыр. II
   ср. алт. эрекен 'бусы (крупные)'

аат., эргэр.
1. Сылгы эбэтэр кыыл атаҕын уһун түүтэ, сэбэрэтэ. ☉ Длинная опушка из шерсти или перьев на лапах зверей и птиц
Маайа дьиэтигэр иистэнэ олорор, кини кырса сыыһын, уруккуттан мунньа сылдьыбыт быыкайкаан тэбэгэйдэрин сапка тиһэн, син балачча улахан гына аттарда. А. Сыромятникова
Саа тыаһыныын тэҥҥэ, иккис үөҥэс, хойобулланан, сарылыы түстэ, сууллан иһэн аҥаар тэбэгэйинэн мутукка хатанан биэтэҥнээтэ. Н. Борисов
Самыыта, уорҕата хараҥа араҕас аалыктаах, быттыга, хонноҕо, тэбэгэйин түүтэ, өрөҕөтө сырдаан, сиэлэ, кутуруга өлбөөрүйэн көстөр буоллаҕына, хоҥор сылгы дэнэр. АНП СЭЭ
2. көсп. Киһи ытыһын бэгэччэгэр чугас саамай эттээх, сымнаҕас миэстэтэ. ☉ Мягкие бугорки на ладони, граничащие с запястьем. Биһиги киһибит хараҕа дьиримнээбит, икки ытыһын тэбэгэйинэн анараа киһи илиилэрин төлүтэ аспыт. Саха сэһ
1977
«Туох баарый?» — диэн ыйытан баран, айаҕын акаары киһи курдук аллаччы атан, икки илиитин тэбэгэйинэн остуол кырыытыттан тайанан тоҕонохторун өрө даллатан таһааран, үүт-үкчү кынатын саҥардыы аспыт көтөргө маарыннаан ылла. Н. Босиков
Оҕочоос көрүҥнээх Сорук Боллур уолчаан Саамы кымыстаах чороону Икки илиитин тэбэгэйинэн «Тап» гыннаран ылан Айаҕар иҥнэри тутан кэбистэ. П. Ядрихинскай. Тэнҥ. табаҕай

I
туохт. Булкуһан олор, сырыт. ☉ Перемешиваться, жить вперемешку (о совместной жизни людей из разных местностей)
Биир түөрт саастаах уол оҕо бэс кытах иһигэр киирэн сабынан саспыт, онон ордон хаалан билигин ол оҕо аатынан Бэс нэһилиэгэ диэн халыҥ киэҥ өрүскэ Суотту, Нам, Хоро, Саһылыкаан нэһилиэктэринэн былаһан олорор. Саха фольк. Үс кыралара аҕаларын, эһэлэрин ураһаларыгар киирэ-тахса былаһа сылдьаллара. «Чолбон»
II
1. аат.
1. Уста кээмэйэ: туора уунуллубут илиилэр тарбахтарын төбөтүттэн нөҥүө тарбахтар төбөлөрүгэр диэри. ☉ Маховая сажень, размах (1,76 м — старая русская мера длины, равная расстоянию между концами средних пальцев разведенных в стороны рук)
Тоҥус бултуур сиригэр былас кэриҥэ дириҥ иини хаһар. Бу иин тулатын хатырыгынан торутар, түгэҕэр эмиэ хатырыгы тэлгэтэр. Бултаабыт балыгын, иһин, уҥуоҕун киэр ылан баран, бу ииҥҥэ симэр. УАЯ А
Үчүгэй Өлүөнэ барахсан билигин да былас халыҥнаах кыдьымахтаах мууһун аннынан сүүрдэн кылыгырайа сыттаҕа. Н. Лугинов
Тоҕус былас да буолбатар — Тохтор долгун суһуохтаахтар. Туйаарыма куо да буолбатар Туналҕаннаах ньуурдаахтар. С. Данилов
2. Ким-туох эмэ (хол., олоҥхо бухатыыра, үүнэн турар мас) эргимтэтэ, куустарыыта. ☉ Обхват (напр., дерева — о героях олонхо). Икки былас суоннаах мас
□ Уол улаатан тиийэн кэллэ: үрдүгэ үрдүк тиити төргүү мутугунан, намыһах тиити кылаан чыпчаалынан холобурдаах, биэс былас биэкэйэр бииллээх
Саха фольк. Үстээхэй быластаах Үөрбэйэр өттүктээх, Биэстээхэй быластаах Биэкэйэр бииллэрдээх. П. Ойуунускай
2. ситим т. суолт. Туох эмэ (хол., сир) саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри, туох эмэ дьайыы буолар кэмин устатыгар. ☉ В течение, в продолжение; до тех пор, пока; за все время, что. Тыыннааҕым былаһыгар. Кыс былаһыгар. Айаным былаһын тухары
□ Ходуһа былаһын тухары үрүҥ уонна күөх өҥнөр кыттыһан туспа, бу эрэ дойдуга баар хартыынаны айаллар. Н. Заболоцкай
♦ Иһигэр былас муостаах киирбит көр ис IV
Таһырдьа сылдьыбыт киһи, «Оҕонньор иһигэр былас муостаах киирбитин» истэн, сэмэйдик туттан киирэр. Амма Аччыгыйа
Ити киһибит иһигэр туох былас муостааҕа киирдэҕэй? Софр. Данилов
Аҕам кыыһырда да, ийэм: «Эмиэ былас муостаах кыыла киирбит», диэччи уонна аҕабыттан куттанааччы. «ХС». Тылгын былас таһаар (түһэр) — олус илистэн, ырансылайан, эбэтэр олус соһуйан, куттанан тылгын улаханнык (салыбырыар диэри) быктар. ☉ Сильно высунуть язык (от сильной усталости, удивления, испуга и т. п.)
[Үөннээх Өлөөскө] Сарсыарда ойон тураҥҥын Аттаргын көрө тахсан бараҥҥын Айаххын атан Тылгын былас түһэрэн Киирэн кэлээр. Саха фольк. Уолаттар эргиллэ түспүттэрэ — буур тайах айаҕын аллаччы аппыт, тылын былас таһаарбыт, сүүрэн маҕыйан иһэрэ. И. Федосеев. Табата таныытын көппөҥнөтөр, тылын былас таһаарбатах, ол аата илистибэтэх, ырбатах. Эвен фольк.
◊ Былас от эргэр. — былыргы сахалар кэбиһиилээх оту мээрэйдиир кээмэйдэрэ. От былаһа ортотунан 4 арсыыҥҥа, а. э. 2,84 м тэҥнэһэрэ. ☉ До революции: якутская мера длины стога сена
Былас (сажень) применительно к данной мере равнялся в среднем 4 аршинам, или 2,84 м. [Ньукуус:] Онтоон оҕонньор Уоһук Куһаҕан маарыттан сэттэ былас от кэлииһи диэн эрэрэ дии. Күндэ
Адаар хара тыа Алын кырыытыттан Аламай күн Алта былас от түгэҕин саҕа буолан Аҥаарыйа ойон тахсар. Саха фольк. «Хас сыарҕа буолуой?» Лаҥкыы оҕонньор турулуччу көрөн таһаарда да, ах баран хаалла, тугу да булан эппэтэ, уонча былас окко төһө иҥэн сытарын кини кыайан холообот, билбэт эбит. А. Сыромятникова. Дубук былас эргэр. — былаһы арыый кыайбат, быластан арыый кыра. ☉ Чуть меньше маховой сажени. Алта былас ордуга дубук былас буолла. Кэбиһэ былас эргэр. — быластан арыый ордуктаах. ☉ Чуть больше маховой сажени
Алта кэбиһэ былас дараҕаркаан сарыннаах эбит. ПЭК СЯЯ. Нуучча былаһа эргэр. — үс арсыын (2,134 м). ☉ Три аршина (2,134 м). Нуучча былаһа үрдүктээх сэргэ турар эбит. Тэҥн. саһаан. Уунар былас эргэр. — хаҥас атах тумсуттан өрө ууммут уҥа илии тарбахтарын төбөтүгэр диэри. ☉ Старая русская мера длины: косая сажень (2,48 м)
Сэттэ уонча уунар былас усталаах ураһа иирчигэнэ түгэҕин булбатах күөлэ. Күннүк Уурастыырап

1. сыһ.
2. Алын өттүн үөһэ эргитэн. ☉ Нижней стороной вверх
   Саша инчэҕэй кырсы тиэрэ уурталыыр. Н. Заболоцкай
3. Ис өттүн тас гына. ☉ Навыворот, наизнанку, вывернув внутренней стороной наружу
   [Учуутал] суорҕанын тиэрэ быраҕа, түҥ-таҥ таҥнан булумахтана олордо. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх майах тэллэҕи Тиэрэ ууран кэбиспиттэр. С. Зверев
4. Көхсүгүнэн иттэнэ (сыт, оҕут). ☉ На спину, навзничь
   Байбал кыыһыран чэйин испэккэ, баран оронугар тиэрэ сытынан кэбистэ. Күндэ
   Таня ороҥҥо тиэрэ түһэн кинигэ ааҕа сытар. Н. Габышев
5. кэпс. Олох атыннык, күүтүллүбэтэх өттүттэн, сыыһа. ☉ Неправильно, наоборот, иначе, не так. Тиэрэ оҥор
   □ Мунан тиэрэ баран хаалыахтара суоҕа дуо? Күндэ
6. даҕ. суолт.
7. Ыраах сытар, олох чиэски (хол., сир). ☉ Очень далёкий, отдалённый от чего-л.
   Муҥ саатар, айан суолуттан эмиэ тиэрэ сир. С. Федотов
8. Төттөрү өттүнэн өйдүүр, толоос, сүөргү. ☉ Противный, отвратительный (напр., характер)
   Тиэрэ сигилилээх Түөкүн бииһин сэриитэ Түөкүннүү түрбүөтээн түспүтэ. Саха фольк. [Маратик] тиэрэ да сигилилээх буоллаҕа. А. Сыромятникова
   Хайа акаары эрдэҕэс куртуйаҕы ытар үһүнүй, эмиэ дьэ булчут дуома, тиэрэ киһи эбиккин! «ХС»
9. нор. ай. Аллараа өттө үөһэ эргитиллибит. ☉ Перевёрнутый снизу вверх
   Тиэрэ халлаан дьиэлээх баар үһү (тааб.: килэйээҥки). Бу дойду дьэбиннээх, тиэрэ кэлтэгэй ыйа-күнэ барыта түҥнэри тартылар. Ньургун Боотур. Эмээхсин тиэрэ дэпсэни тэлгээн баран, оҕонньору онно олордор. Саха фольк.
10. аат суолт. Ханнык эмэ түгэҥҥэ сыһыана, тоҕооһо суох туох эмэ атын, туспа. ☉ То, что не имеет отношения к данному случаю, событию
    Сүгүн буол, туой тиэрэни баран. Амма Аччыгыйа
    [Баһылай] отой да тиэрэни саҥарбыта. С. Маисов
    ♦ Тиэрэ бай — сыта бай диэн курдук (көр бай I)
    Сорох кээмэйэ суох тиэрэ байбыт. Н. Лугинов
    Көр эрэ, түөрт хостоох дьиэни атыыласпыттар дии кинилэр, тиэрэ байаннар. И. Попова
    Додор кулуба оҕустуу айаатаан, сылгылыы кистээн тиэрэ байбыта биллэр. «ХС». Тиэрэ биэр (көт) кэпс. — сүөһүнү идэһэ оҥостон, сиэри өлөр. ☉ Забивать скот (букв. опрокинуть)
    Биир эриэн оҕуһу тиэрэ биэрбиттэрэ тэлгэһэҕэ кытара сытар. И. Никифоров
    Кулуба хас да сыл курулаппыт оҕуһун, үс сылгыны тиэрэ көттүлэр. «ХС»
    Быһый Чооруос ол киэһэ борооскутун ылан тиэрэ көтөр. «ХС»
    Тиэрэ көт көр көт I. [Барахсаанап:] Бэйи, дэлбэрийэн эриҥ, эһигини баҕас тиэрэ көтөрүм буолуо! Н. Неустроев. Тиэрэ түс — олох сөбүлэһимэ, буолунума, кыккыраччы аккаастан, ылыныма. ☉ Решительно отказываться от чего-л., совершенно не соглашаться с чем-л. (букв. падать навзничь)
    Сарсыарда туран Дарыбыан кулуба булгуччу аккаастаан, тиэрэ түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
    [Үлэттэн күрүүргэ] сорох устудьуоннар куттанан тиэрэ түстүлэр. Болот Боотур
    Киҥэнаара холлубут Сүөдэр Сүөдэрэп биригэдьиириттэн аккаастанан тиэрэ түстэ. Н. Босиков. Тиэрэ ууран биэр кэпс. — барытын аһаҕастык, кырдьыгынан кэпсээ. ☉ Рассказать всё начистоту, выложить всю правду
    Аҕатын аах кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас. Тиэрэ эргий — санаабытыҥ курдук буолбакка, төттөрү буолан таҕыс, уларый. ☉ Оказаться не таким, как ожидалось
    Үөрэхтээх үйэтэ үүммүтүн, Үлэ дьоно тиллибитин, Олох тиэрэ эргийбитин Эр дьон сэмээр кэпсэтэллэр. Дьуон Дьаҥылы
    Үчүгэйдик өйдөппөтөххө дьыала барыта тиэрэ эргийэн тахсар кутталлааҕа. «Кыым»
    Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр (киһитэ) көр умса. Тыгын киһи-хара оҥостуох, умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүөхтээх, тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүөхтээх баар-суох уолаттарын саҥартаран дьэбидис гына түспүтэ. Далан
    ◊ Тиэрэ атах түөлбэ. — туотаайы. ☉ Серощёкая поганка. Тиэрэ көт спорт. — утарылаһааччыгын көхсүтүнэн көбүөргэ сууллар, охтор (көҥүл тустууга). ☉ соотв. положить на лопатки (в вольной борьбе)
    Биһиги киһибит [Семён Ноев] утарылаһааччытын тиэрэ көтөр, ыраас кыайыыны ситиһэр. «Кыым»
    Дьоппуон тустууга түргэнник икки атахтаан тиэрэ көтөн тустар. НЕ ТАО
    Гейбл сүһүөҕүн сүтэримээри көнөн ылыытыгар уҥа хонноҕун аннынан умсаат, аҕыйахта кэннин диэки хардыылаат, хатыйан тиэрэ көтөбүн. Баар! ПП ОА
    Тиэрэни кэпсээ — тиэрэни эрт диэн курдук. [Көстөкүүн:] Эс, доҕор, эмиэ тиэрэни кэпсээн бардыҥ. Күндэ
    Ытыканов атаһа тиэрэни кэпсээн барбытыттан айаҕын аллаччы атан кэбистэ. В. Ойуурускай. Тиэрэни эрт сөбүлээб. — атыны, туораны кэпсээ, түҥ-таҥ тыллас. ☉ Рассказывать иное, говорить не то
    Хайдах тиэрэни эрдэн бардыҥ. Н. Туобулаахап
    Туой тиэрэни эрдэ сылдьар киһи. В. Титов. Тиэрэ өйдөө — сөпкө буолбакка, атыннык, сыыһа өйдөө. ☉ Понимать не так, как надо, толковать неправильно, ошибочно
    Сороҕор тиэрэ өйдөөн сыыһа туттууга тиийэбит — үбү матайдааһын суолугар турунабыт. ЧКС ОДьКИи. Тиэрэ таһылын — эмискэ көхсүгүнэн иттэннэри оҕун, охтон түс (хол., халтарыйан, халты тэбинэн). ☉ Упасть навзничь (напр., поскользнувшись)
    Кыыс ыаҕастаах үүтэ ыһыллыбытынан тиэрэ таһылла түстэ. М. Доҕордуурап
    [Уончалаах бэдик] килиэ мууска хатыыскалаан ылар, халтарыйан тиэрэ таһыллар. С. Маисов
    Хараххын муҥунан (тиэрэ) көр көр көр I. Сэмэнчик хараҕын сыыһын тиэрэ көрөн таһаарда. Н. Неустроев
    Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап