аллай диэнтэн көстө түһүү. Алдьаммыкка дылы Амаан-дьамаан айаҕа Ахпа-дьахпа курдук Аллас гына түстэ. П. Ойуунускай

даҕ., фольк. Саамай тымныы, кыһыҥҥы. ☉ Самый морозный, зимний
Арыы, сүөгэй сайыммыт, Арыллаахтаан кэлэрин, Ахсынньылыыр ыйдартан Анаан ыллыах буолбуппут. Нор. ырыаһ. Ахсынньылыыр ыйдарбыт Амаан-дьамаан тымныыта Арахпытын аатыгар Алаас-алаас аатыттан Артыаллаһан тураммыт, Алардарбыт үрдүгэр Аһыакайдыыр оонньууну Арыйыаҕыҥ, атастаар! С. Васильев

даҕ., түөлбэ. Бүтэһик, тиһэх. ☉ Последний, единственный, оставшийся
Норуот муусукатын кэтиир, ырытар дьоннор өттүктэрин охсунаннар, элэ сэптэргэ эргиллэн эрэллэр. Болҕомтоҕо ыланнар, дьон-сэргэ билиитигэр таһаараллар. К. Уткин
Тапталлаах тыаҕын, уугун Бас билбэт олохтоох буолан, Элэ харчыгын биэрэн туран Аны көрүөҥ ардьа туугун. ЛН ЭЭХХ
◊ Элэ сэниэ (күүс) — бүтэһик тиһэх кыах, күүс. ☉ Остаток сил
Килэки маҕыйа түһэн баран элэ сэниэтинэн кыыраппыт чохорооно чиргэл тииккэ угун төрдүнэн түстэ. С. Маисов
Сыарҕа сыҥааҕа дириҥник батары түһэр буолан, ыттар ыарырҕаталлар. Элэ күүстэринэн соһон ырычаахтаһаллар. В. Санги (тылб.). Элэтэ эһиннэ, былата быһынна түөлбэ. — күүһэ баранан, сэниэтэ бүтэн олус сылайбыт. ☉ Устать, ослабеть, выбиться из сил. Амаан-дьамаан Айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан… С. Зверев
Төттөрү-таары мэскэйдэнэригэр күүһэ-уоҕа аҕыраата, элэтэ эстэн да эрэр. Куобах таһыыта кыайтарбата. Н. Борисов
Кини дойду сир куһа эбээт. Оттон манна олус ырааҕа бэрт буолан, элэтэ эстэн, былата быстан кэлээхтиир. И. Семёнов
ср. эвенк. элээ ‘последнее усилие’

I
тох диэнтэн холб. туһ. Бөхтө тоҕус
♦ Хаанна тоҕус — кими эмэ кытта эт-сиин эчэйиэр диэри улаханнык охсус. ☉ Биться с кем-л. до крови, проливать кровь
Туох иһин кыа хааммытын тохсобут. Амма Аччыгыйа
Быһатын эттэххэ, киһи суоҕа буоллар, хааннарын да тохсуох, эттэрин да сэймэктэһиэх эбиттэр быһыылаах. И. Никифоров
II
1. төһө ахс. аат.
1. 9 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Девять
Куонньай Бытыктан тоҕус уол оҕо, аҕыс кыыс төрөөбүтэ үһү. Н. Неустроев
Буурҕа тоҕус хонук устата түһүө. Н. Якутскай
2. Тоҕус сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — девять лет
Икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолла. Эрилик Эристиин
Ырыа Ылдьаана тоҕуһуттан ыла тулаайах хаалбыт. Л. Попов
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн «үгүс», «элбэх» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределённого множества
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым. П. Ойуунускай
4. Хаарты хараҕа. ☉ Девятка (масть игральных карт)
Туора тоҕуһа баар. Г. Угаров
2. даҕ. суолт. Олус улахан, сүүнэ. ☉ Очень большой, огромный
Хаардаах бугул саҕа Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
♦ Аҕыс (тоҕус) дойду көр дойду
Тоҕус дойду үрдүнэн Чуураадыйар сурахтаах Чулуу тустуук, луохтуур дьонноох. Күннүк Уурастыырап
Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I. Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта аптаах тааһы. Эллэй
Тоҕус дьуларыйар дьулусхан- наах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дыылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
<Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола көр айан. Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан Аан дойдубуттан ааттаспытым. С. Зверев
Тоҕус муҥунан — тоҕус сорунан диэн курдук. Бу манна нэһиилэ атах уларытан, тоҕус муҥунан кэллим. «ХС»
Тоҕус сорунан көр сор. Рома быйыл уон кылааһы тоҕус сорунан бүтэрбитэ. В. Быков (тылб.). Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан фольк. — олус ыраахтан. ☉ Из бесконечной дали (букв. из глубины девятого небесного свода (моря)). Тоҕус үүккүнэн толору болҕой — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ)
◊ Тоҕус бааллаах көр бааллаах
Сарсын күн ортотуттан киэһэ тоҕус бааллаах буурҕа түһүөхтээх. Н. Якутскай
др.-тюрк. тохуз, тюрк. тогус, тугыз, токкуз, тоҕыз

аат.
1. Ханна эмэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан сыаллаах-соруктаах, тэриниилээх). ☉ Дальняя поездка, путешествие, путь, дорога (обычно трудная, длительная и хорошо снаряженная). Айаҥҥа тэрин, айаҥҥа хомун
□ Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.)
Ыраах айаҥҥа, кутталлаах суолга таптыыр кэргэнин ыытыан төһө да баҕарбатар, Ньургуһун сөбүлэһэригэр эрэ тиийэр. Н. Якутскай
Бэрт эрчимнээх куоластаах дьахтар саҥата араадьыйаланан сөмөлүөттэр айаннарын иһитиннэрэн субурутар. Амма Аччыгыйа
Ыраах айаннартан ыран, сылайан, Төһө да сындалыйан истэрбин, Эн тускунан бу саҥа ырыаларбын Мин алмаас оҕуруолуу тиһэбин. С. Данилов
2. Ыраах барар, сылдьар суол, барыы хайысхата. ☉ Направление движения, путь, дорога
Биһиги айаммытын эмиэ намыһах сэппэрээк талахтаах үрдүк сыыр бүөлүү түһэ сытар. Н. Заболоцкай
3. Барыы, баран иһии түргэнэ. ☉ Темп, скорость пути
Мин урукку айаммар холоотоххо ордук күүскэ көтүөм. Ньургун Боотур
Өйдөөх сүөһүлэр [ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Түргэн электровоз барахсан Түрбүйэн-күрбүйэн түспүтэ, Аттанан «дьаамыттан» арахсан, Айана эбиллэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Инники диэки барыы, сайдыы. ☉ Путь развития, продвижение по ступеням развития
Мин иннибэр Киэҥ суол Арыллан-күлүмүрдүү сытар. Ыҥырбытыҥ эн миигин, хомсомуол, Дьолго көтүтэр айаҥҥар. П. Тулааһынап
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Көлө атахтарын олбу-солбу үктээн, сүүрүү-хаамыы икки ардынан барыыта. ☉ Медленная рысь (средний аллюр)
Суһал айаннаах ат. СГФ СКТ
Айан сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
♦ Аҕыс арахсыылаах айан хатын — эрэйдээх, оһоллоох-моһоллоох ыарахан уһун айан (айаны улуутутан, айан моһолуттан саллан этии). ☉ Долгая, изнурительная дорога, полная тяжелых испытаний (букв. со многими распутьями госпожа-дорога — следует ехать с большими предосторожностями)
Үрүҥ Уолан убайым түгэҕэ биллибэт күрэ ииҥҥэ тимирэн хаалла, тоҕус мөҕөһүннээх суол оһолугар, аҕыс арахсыылаах айан хатын алдьархайыгар түбэспит. ПЭК ОНЛЯ II. Айан аанын ас — уһун айаҥҥа турун. ☉ Начать долгий путь, отправиться в дальнюю дорогу
Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
◊ Айан киһитэ — ыраахтан саҥа кэлбит эбэтэр ыраата бараары тэриммит киһи; ыраахтан иһэр киһи. ☉ Только что приехавший или собирающийся в дальнюю дорогу человек; путник
Айан киһитэ киэҥ суолу таптыыр (өс хоһ.). Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Айан киһитэ ааспыта буолуо, суол киһитэ тутайбыта буолуо — Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ! Ньургун Боотур. Айан суола — чугас эргининэн буолбакка, ыраата барар суол; ыраахха барар элбэх сырыылаах киэҥ суол. ☉ Большая проезжая дорога, большак
Айан суолугар туора охтубут харыйа курдук киһи (өс хоһ.). Айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан, айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ
Суккун Сонноох Суут албын үс оҕуһунан айан суолун устун куораттаан иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Сиһин көннөрбүт айан суола Күнүскү сылааны умнан, Сииги бүрүнэн кылбачыйа Сытар сынньанан ахан! Н. Дьяконов. Айан суолун тут — олохтоох кыра суолтан улахан айан суолугар киир; ыраах айаҥҥа турун. ☉ Выходить на большую проезжую дорогу (с узкой местной); держать дальний путь
Күһүнүгэр Аркашалыын, тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые продолжительные родовые схватки
Ийэм эрэйдээххэ, Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ …… талыыта кургумун иһинэн куппутунан барбыта. Н. Заболоцкай. Айан тыала — кылгас кэмҥэ күрүскүрүс кэлэн ааһар сирилэс тыал. ☉ Порывистый ветер
Оһох уота ыкса түүн Улам өһөн барара, Ураатыгар айан тыала Улуйбахтаан ааһара. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин аргыстаһабын айан тыалын, Санаабын байытабын саҥа сирдэринэн. С. Данилов
Айан тыалыгар көтөхтөрөн Арыт тиэтэйэ, бытаара, Хоту сөрүүкүү көттөхтөрө Кавказ чараас былыттара. И. Эртюков. Айан хааһа (куһа, көтөрө) — соҕурууттан айаннаан иһэр, эбэтэр соҕуруу айаннаан иһэр хаас (кус, көтөр). ☉ Птицы, улетающие на юг или прилетающие с юга (перелетные птицы)
Саас онно харалдьык тахсара, Үрэх хааһыгар ньургуһун үүнэрэ, Ааһар этилэр айан хаастара, Оннук усталлара оҕо саас күннэрэ. С. Данилов
Арыы элээнин иэнигэр Айан кустара аарыыллар, Оһуор сибэкки симэҕэр Ойуур лыахтар оонньууллар. И. Чаҕылҕан
Сынньаныахпыт этэ диэн сорохтор соҕурууттан хоту, оттон сорохтор хотуттан соҕуруу көтөллөр. Адьас айан көтөрүн курдук баҕайыларбыт. И. Данилов. Айан харыллата кэпс., күл.-ооннь. — эрдээх үтүө айанньыт, айаҥҥа үөрүйэх, сатабыллаах киһи. ☉ Человек, привычный к дороге, сноровистый (букв. дорожный сокол)
Хата, айан харыллата буолуо эбиккин ээ, миигиннээҕэр баҕас ордуккун, оҕонньор кыыс эрэйдээбэккэ иһэриттэн үөрэрин эттэ. А. Сыромятникова. Айаҥҥа (айан суолургар) тур (турун) — ыраах барар быһыынан тэринэн айаҥҥын саҕалаа. ☉ Отправляться в далекий путь, начать свое путешествие
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Улахан аартык устунан Угуйар айаҥҥа турдум. С. Руфов
Буурҕалаах буомнары нөҥүөлээн түсүһэн, Суолталаах киэҥ айан суолугар туруннуҥ. Күннүк Уурастыырап. <Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола — киэҥник биллэр, сураҕырар, ыраах барар, элбэх киһи сылдьар суола (толорутун фольк. улуутутан, киэргэтэн этии). ☉ Широко известная, оживленная проезжая дорога (украшающий эпитет в фольк.)
Дорҕоон айан суолугар Араас киһи түмсүбүт. А. Абаҕыыныскай
Дорҕоонноох айаҥҥа Турдаҕым диэн буоллун, Сүүрүккэ, долгуҥҥа Сүктэрдэ олоҕум. Дьуон Дьаҥылы
Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан …… Аан дойдубуттан …… ааттаспытым. С. Зверев
Тибилгэн айан суола көр хоролҕон айан суола. Киэҥ алааһы ортотунан ааһар тибилгэн айан суолун кытыытыгар аарыма тиит үүнэн турарын көрбүккүт дуо? Софр. Данилов. Тэргэн айан суола — суоллартан эрэ бары өттүнэн уһулуччу чорбойор суол (киэҥинэн, сырыытынан, оҥоһуутунан дэхситинэн эҥин). ☉ Самая оживленная большая и лучшая трактовая дорога
Исай аҕатын пааматынньыга Дьокуускайтан Покровскайдыыр тэргэн айан суолугар турар. «ХС». Ходьороҥ айан — түргэн, сиэлии-сүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл сырыы, хаамыы. ☉ Быстрый, между бегом и рысью, торопливый ход
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай
Холлороон айан суола көр холлороон. Манна төттөрү-таары сыбдырыһан, холлороон айан суолун таһаарыммыттар. Амма Аччыгыйа. Хоролҕон айан суола — киэҥ-куоҥ, сылдьыһыылаах, дэхси көнө суол. ☉ Оживленная утоптанная широкая прямая дорога
Үөһэ аҕыйахта атыллаатар эрэ хоролҕон айан суолугар киирэр. М. Чооруоһап
ср. тюрк.-монг. айан, айаҥ ‘путь’, ‘путешествие’