амалый диэнтэн холб. туһ. [Нүһэр Дархан:] Икки харсыык атыыр оҕустар Сатаһыа суохтар, Атыны амалыһыах. И. Гоголев

амалый диэнтэн дьаһ
туһ. Аҕаҕар эппэтэх Аман өскүн Амалыта иликпинэ [бырастыылас]. П. Ойуунускай

көр аман
Хоммут уоһун өһүлэ, Амаан өһүн амалыйа, кэс тылын кэпсии, Олорбута эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Тыймыыттаах тыл, Бэтэлээх бэлэс, Амаан айах, Кураанах куолай хабырынан кэбистэ. П. Ядрихинскай
Суол киһитэ Соругун кэпсээтэ, Айан киһитэ Амаан өһүн Амалыйан барда. П. Ойуунускай

туохт. Искиттэн таһааран сөҥ, хойуу куоласкынан саҥар. ☉ Вещать утробным голосом
Улуу баһылык Элик Бэргэн обургу өстөөҕүн өһөрөрүн, саастааҕын дьаныйарын туһугар баарсуох бары иччилэртэн …… мин диэтэх киһи ааттаһан амалыйдым, көрдөһөн көҥөдүйдүм. Г. Угаров

аат., эргэр. Биир төрүттээх, удьуор дьон. ☉ Сородич (человек одного с кем-л. рода, племени)
Бу хайа дьуортугун билбэтим? Суорун Омоллоон
«Ким диэн дьуортугунуй? Аман өскүн амалый!» - Дагдаҕар [Баатыр] суостаахтык күргүйдээбитэ. Далан
«Хайа үөдэн, наар мин иннибин быһа түһэн хаалбыт дьуортуларый бу?!»- диэн кыбдьырыммыта Миитэрээс. П. Аввакумов
п.-монг. дьиҕарту

1. илгиһин диэнтэн дьаһ. туһ. Куонааскы оҕуһун ойоҕолоон баран, түргэнник хаамтаран илгиһиннэрэн олбуорга чугаһаата. Болот Боотур
   2
   илгиһин 1 диэн курдук. Аҕыс уон аҕыс Ааһар албастаахтарыгар, Тоҕус уон тоҕус Куотар кубулҕаттаахтарыгар Аат ааттаан Амалыйа туойан, Илбис ырыатын ыллаан Илгиһиннэрэ турбута үһү... П. Ойуунускай

даҕ. Саамай бөдөҥ, талыы, дьоһун. ☉ Самый крупный, лучший, отборный
Толомон тусаһаларыгар тохтоон Аар тойон аҕатын Аатын ааттаан Амалыйа туойбут. П. Ойуунускай
Бу саалаҕа аан бастаан истибитим Саха толомон тойуксуттарын. С. Тарасов
[Бухатыыр] Сэттэ толуу, толомон бухатыыр Сэгэлдьиппэт нэлим көмүс халҕаннаах эбит. Суорун Омоллоон

аат.
1. Саха алпаабытын бастакы буукубатын аата. ☉ Название первой буквы якутского алфавита
Саамай аҕалара буоларын быһыытынан, А буукуба аан тыл этэн, мунньаҕы аспыт. П. Тобуруокап
Судургу «А» буукубаттан Эрэдэһиннээх формулаҕа, Уон сыллаах көхтөөх айан Ити аата, бараннаҕа. И. Гоголев
Төлкөм төһүүтэ буолбут төрөөбүт алпаабытым аан арыйааччы, айах тутааччы, айхал амалыйааччы ааттаах үтүө санаалаах, алыс көнө майгылаах А буукубатын адьас начаас булсубутум, атас-доҕор туттубутум. Н. Рыкунов
2. тыл үөр. Айах кэлин, киэҥ аһаҕас дорҕооно. ☉ Гласный звук заднего ряда, нижнего подъема, негубной
Тыл олоҕо о эбэтэр а дорҕоонунан араастаан этиллэр буоллаҕына, сурукка о буукубанан бэриллэр. ДНД СТ

аат., итэҕ.
1. Алҕааһын, үөтүү (куһаҕан тыыны, ыарыыны үүрэр сыаллаах). ☉ Произнесение заклинаний, совершение определенных обрядов (с целью изгнать нечисть из человека или исцелить его от болезни), камлание. Ойуун дьалбыырын саҕалаата
2. Ойуун кымньыыта (үс, сэттэ эбэтэр тоҕус сиринэн кыл баайыллыбыт талаҕа). ☉ Шаманский кнут (прут, к которому в трех, семи или девяти местах привязаны конские волосы). Сиэри гыммыты сиэллээх тэҥкэ тиит саҕа дьалбыыргынан сискэ биэрэ тур. ПЭК СЯЯ
Хатааһын сулустаах, Хатан чысхаан дьалбыырынан хаһыытыы-хаһыытыы кыйдыыр саҥата хатан үлүгэрдик иһиллэр эбит. Саха фольк. Айыы ойууна аттаахтары утары тахсан, маҥан сиэл дьалбыырынан дэйбиирдэнэ-дэйбиирдэнэ өс амалыйар. «ХС»

туохт. Кими эмэ туохха эмэ (үчүгэйгэ эбэтэр куһаҕаҥҥа) кучуй, угуй, көҕүт. ☉ Подстрекать кого-что-л. на что-л., вовлекать во что-л. Эн уккуйан аҕалан, Уйгууран, тэбиллэн испитим. Күннүк Уурастыырап
Алыы олохтоохторун албыннаан, бэйэлэригэр уккуйдахтара. Л. Попов
[Хороҕор:] Хайыай, Татыйаана курдук кыыһы уккуйар манан ахан буолбатах. Л. Габышев
♦ Аат алкый (уккуй) көр аат I
[Буура Дохсун бухатыыр] бэйэтэ аат уккуйан, албан ньаҕыдыйбыт ыалыгар ааһар былыт албаһынан атах кырааскаланан, көтөр былыт көлдьүнүнэн көҕүс түүлэнэн көтөр күнэ буолла. Эрилик Эристиин
Албан уккуй (алкый) көр албан II. Аат ааттыыргар, Албан уккуйаргар Атыыр өттүттэн Арбатан көрөөр. П. Ойуунускай
Албан уккуйа, Ырыа ыллыы, Тойук туойа, Кэс тылын кэпсии, Аман өһүн амалыйа Олорбут эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап