Якутские буквы:

Якутский → Русский

амаҕаччы

1) самоделка || самодельный; амаҕаччы үүн самодельные удила (из ремешка, тальника и т. п.); 2) перен. ловкость, находчивость.

Якутский → Якутский

амаҕаччы

аат.
1. Аты салайарга талаҕынан, быанан үүн курдук баайыы (дьиҥнээх үүн суоҕар үүнү быстах солбуйуу). ☉ Ремешок, заменяющий удила, импровизированная узда
Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс бухатыыр обургу атын амаҕаччытыттан салайа тарта. П. Ядрихинскай
Хаҥха ыҥыырдаах, хатырык сөрүөлээх, амаҕаччы үүннээх, сутука тэһииннээх миҥэ биэ турарын көрдө. ПЭК ОНЛЯ I
△ Акка үүнүн таһынан кэҥэриититтэн тартаран бааллыбыт быа (баһын кыайтарбат акка). ☉ Ремень, проведенный поверх узды через ноздри лошади (закусывающей удила).
2. көсп. Албынныыр, албастыыр ньыма; албыннаан-түөкэйдээн үктэтии. ☉ Хитрый, ловкий способ; хитрость, обман
[Сүрэҕим] Кырдьык суолуттан кыратык Арай туоруу түс эн Албынкөлдьүн амаҕаччытын Аахсан, киниэхэ эрэнэн, Оччоҕо, доҕоор, эйигин Түөспүттэн хостоон ылыам. Баал Хабырыыс
Бултуурга ханнык амаҕаччылары туттары барытын ымпыктаанчымпыктаан сиһилии кэпсээн тахсыбыта. В. Протодьяконов

Еще переводы:

сөрүөлээ

сөрүөлээ (Якутский → Якутский)

туохт. Аты ыҥыырдыырга ыҥыыр аннынан сөрүөтэ тэлгээ. ☉ Постелить подседельный коврик при седлании коня
Соһоомуна Чуоҕур диэн аты ыллым, Бу гынан бараммын, сөрүөлээтим. Саха нар. той. Хара дьаҥха биэни, хатырык сөрүөлээн, Хаҥха ыҥыырдаан, Амаҕаччы үүннээн …… Мэҥитэ ойутан кэллэ. ТТИГ КХКК

тэһииннээ

тэһииннээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Көлүллүбүт аты тэһиининэн салай. ☉ Управлять запряжённым конём с помощью поводьев
Кинилэр диэтэх дьон Өрө тардан тэһииннээтилэр, Быһа биэрэн кымньыылаатылар. Күннүк Уурастыырап
Тэбэнэттээх тэһии кулуммун Тэһииннии оҕустум, Тэхтиртэн тирэнэн, Тэһиинин туттум. А. Бродников
Хара дьаҥха биэни Амаҕаччы үүннээн, Сутука тэһииннээн Мэҥитэ ойутан кэллэ. ТТИГ КХКК
2. көсп., кэпс. Илиигэр ыл, баһылаа. ☉ Укрощать, усмирять что-л. (напр., стихию); покорять что-л. (напр., космос)
Айылҕа күүһүн тэһииннээн, Күүрэн турдубут биһиги. П. Тобуруокап
[Үрэх] хаҥыл уоххун тэһиннээн Улуу уоту оттуохпут. Күннүк Уурастыырап
Бүгүн көрөбүн халлааны Баһылаабыт уолаттары, Сулуһу тэһииннээбит Хоһуун дьону. Н. Босиков
△ Кими эмэ кыайа тут, иннин ыл. ☉ Усмирять, делать покорным, послушным кого-л.
Кини акаарыта суох дьахтар, ордугурҕаһа ааһыа, мин тэһиинниэм. «Чолбон»

арый

арый (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Туох эрэ аанын, хаппаҕын, сабыытын уо. д. а. ас. ☉ Открывать дверь, поднимать крышку, раздвигать створки чего-л. и т. п. Тордоҕун аанын арыйан, ат буолан киирэрин кытта, уол кэлэн ааны сэгэттэ
Саха фольк. «Ити дьахтары манна аҕал!»— диэн саалаах киһи доҕоругар соруйбутугар, доҕоро кэлэн хаҥас быыһы арыйда. Эрилик Эристиин
Харытыан кэдэс гынан тохтоото, кириэс охсунна уонна тимир хоппо хаппаҕын сэмээр арыйда. Л. Попов
2. Туох эрэ бииргэ эбэтэр бүк тутулла сылдьарын ас, тэнит. ☉ Разомкнуть, раскрыть что-л. свернутое, сомкнутое. Зонтигы арый
□ Оҕо үтүлүгүн, бэргэһэтин устаат, кинигэтин халыҥ таһын арыйда. Н. Заболоцкай
[Данилов] кумааҕылары киҥнээхтик арыйан үргэҥнэттэ. М. Доҕордуурап
Суругу арыйан аахпыттара да, туох да соччолоох сонун суоҕа. И. Федосеев
3. Туох эрэ сабыытын ас, хастыы тарт. ☉ Обнажать, раскрывать что-л. закрытое
«Утуйбут быһыылаах», — дии санаат, аа-дьуо туран лаампатын умулуннарда, аргыый аҕай арыйан суорҕан иһигэр киирдэ. Софр. Данилов
Генерал, тулуубун арыйа тардан, өттүгүттэн саабылатын ылан эрдэҕинэ, «Генерал тойон!» диэн ньоччоҕор эписиэр хабдьыгыраата. Эрилик Эристиин
«Гурьянов, Гурьянчик», — доҕорбор саба түһэбин. Синиэлин арыйбыппар атаҕыттан хаан ыһылынна. Т. Сметанин
4. көсп. Туох эрэ кистэлэҥи, кистэммити булан дьоҥҥо биллэр, иһитиннэр. ☉ Рассказать о чем-л. скрываемом, тайном. Уорууну арый. Арастыраатаны арый
△ Туох эрэ туһунан аһаҕастык эт, кэпсээн биэр. ☉ Сообщать откровенно, без утайки о чем-л.. Макар туох баар кистэлэҥин доҕоругар арыйда
□ [Маняҕа] Ис ыраас сүрэхпин арыйан биэрдим, Туох баар эриэккэс санаабын этэ сатаатым. С. Ефремов
5. көсп. Туохха эрэ саҥа суолу ас. ☉ Положить начало каким-л. новым действиям, какой-л. деятельности
Арыт үөрэнээччи учууталын ситэн ааһар, экскаватор үлэтин элбэтиигэ саҥа суоллары арыйар. И. Данилов. Ол дойдуттан аҕалаах ийэм амаҕаччыларынан айан аартыгын арыйбытым. Эвен фольк.
6. көсп. Туох эмэ баар буолуутун көрдөр, быһаар. ☉ Устанавливать существование, наличие чего-л.
Итинник хара баттыгаһы арыйдахха, баайдар кэм тардынар буолуохтара. М. Доҕордуурап
Полиция салалтата бу дьыаланы арыйарга араас албастары туттубута. П. Филиппов
Мин соторутааҕыта биир дьиибэни арыйдым. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. арыҕ ‘юрта, дверь палатки’