эргиир диэн курдук
Баҕанаҕа туора хаптаһын саайбыттар. Эргиэһин диэн суох. Күрүлгэн
Кутаахаан ампаардыы охсуулаах эргиэһин иһигэр суон дүлүҥү хаһан оҥоһуллубут хоруопка сытар. БИГ ӨҮөС

аат., түөлбэ.
1. Күһүн балык кутар маһынан ампаардыы охсуллубут оҥоһук, араҥас эбэтэр булуус. ☉ Временное рыбохранилище — лабаз, срубец, ледник. Үөннээн-күрдьэҕэлээн, сир астаан, балыктаан аһыыр, бу сылдьан бу оҕо тоҥус сайбатын булан олорор. Саха фольк.
2. Саһылы тутар ампаар. ☉ Срубовая клетка для лисят. Сайбаҕа саһыл оҕолоро сылдьаллар
ср. русск. сайба, сайва, эвенк. сайба ‘лабаз (амбар на сваях)’

аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ нэһилиэк салалтата уонна ол салалта үлэлиир дьиэтэ. ☉ В дореволюционное время: родовое управление, управление наслегом; здание родового управления
Томороон нэһилиэк ородобуойугар тэбиннэрэн тиийбитэ, ыт охсор киһи суох. Болот Боотур
Кини, боротуоханы туораан, …… тыытын үөһэ тардан баран, Куоҕастаах нэһилиэгин ородобуойугар, ампаардыы охсуулаах самнайбыт дьиэҕэ, тиийэн кэллэ. В. Протодьяконов
1822 сыллааҕы устаап «инородецтары» дьаһайарга аналлаах нэһилиэк ородобуойун, улуус быраабатын олохтообута. ФММ ДьКС
русск. родовое (управление)

туохт.
1. Туох эмэ эркинин оҥор, истиэнэлээ. ☉ Делать, ставить стену
Мин балаҕаммын түөрт эркиннээбитим. И. Гоголев
Көҥүһү аҕыстыы хос эркиннээн, ампаардыы охсон акылааты түһэрбиттэрэ. С. Васильев
2. көсп., поэт. Олоххо тугу эмэ түстээ, кэскиллээ. ☉ Определять что-л., закладывать основы (жизни)
Сүбэнэн сүрүннэнэн Сүҥкэн олоҕу сүрүннээ, Эйэнэн эҥэрдэһэн Эгэлгэ олоҕу эркиннээ. А. Софронов
Эдьэн Иэйэхсит илэ чахчы Эҕэрдэнэн эркиннээбитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Элбэх ыччат дьонун Эйэлээх тыыҥҥынан эркиннээбит …… Эҕэрдэлээх эбэбит эмээхсин! Р. Баҕатаайыскай

1. эргит диэнтэн хай. аата. Үтэһэ эргитиитэ — эппиэтинэстээх үлэ. Хомус Уйбаан
   Оччотооҕуга харчыны араастаан эргитии үөдүйэн турара. Күрүлгэн
   Сабараанньа — балаҕаны эргиччи буорунан симиллибит намыһах хос эргитии. СТӨ
   Табаары эргитиинэн норуот хаһаайыстыбатын оһуобай салаата дьарыктанар. ПЭ
2. Киһи уҥуоҕа, мэҥэтэ. ☉ Могила, памятник
   Бастакы эргитии хаһан оҥоһуллубут күнүн-дьылын туруоран, Владимир Андреевич аатын, бу алын муннукка туспа анаан, көстөр гына суруйбуппут. П. Аввакумов
   Үс дүлүҥ ууруулаах икки киһи эргитиитэ сытара. КМП ДьБ
   Булгунньах оройугар ампаардыы охсуу эргитиилээх киһи уҥуоҕа ала чуо кубарыйан көстөр. В. Протодьяконов
   ◊ Дурда эргитиитэ көр дурда
   Оҕо аймах хабылык, тыксаан, дурда эргитиитэ диэннэри оонньууллар. ЧМА ЭТНББ

I
аат.
1. тут. Тутуу (хол., дьиэ) турар олоҕо. ☉ Фундамент, основание сооружений, конструкций (напр., зданий)
[Кирилл:] Өйдөөтүм: акылаат түһэрэн эрэр эбиккит дии. Таайабын: улахан механизированнай хотоҥҥут акылаата дии. Л. Попов
Биригээдэ атын чилиэннэрэ барабыык акылаатын охсон, суон бэрэбинэлэри үрүт-үрдүгэр хатайдаан таһаараллар. Д. Таас
Көҥүс түгэҕиттэн биэс-алта миэтэрэ дириҥник аллара хаһан ыпсаран аҕыстыы хос эркиннээн, ампаардыы охсон акылааты түһэрбиттэрэ. С. Васильев
2. көсп. Туохха эмэ төрүт, тирэх буолар көстүү. ☉ Фундамент (база, основа чего-л.)
Оҕолорбут, чэйиҥ, кытаатыҥ, Ууруҥ олохпут акылаатын. С. Васильев
Тыылга ордук күүркэйэн үлэлээн, кыайыы бөҕө акылаатын түһэрсэргэ күүс-көмө буолуу соруга турар. Г. Колесов
Билсии бөҕө акылаата ууруллубутун кэннэ, кэлбит хоноһо кус оҕолоох уулары, куруппааскылаах сирдэри аргыый, «олоруохтааҕар» сураспыта буолла. Н. Заболоцкай
II
аат. Дуоһунаһынан, идэнэн, категориянан о. д. а. көрөн быһыллыбыт ыйдааҕы харчынан төлөбүр кээмэйэ, хамнас. ☉ Оклад (зарплата)
Норуот хаһаайыстыбатын производственнай салааларыгар орто хамнастаах үлэһиттэр акылааттара улааттылар. И. Аргунов
Уоппуска төлөбүрүн кээмэйэ үөрэҕи бүтэрээччигэ иҥэриллибит идэтин таһынан эрэсэрээтигэр, эбэтэр дуоһунастаах акылаатыгар олоҕуран быһаарыллар. «Кыым»

сыһ.
1. Киһи хараҕар быраҕыллар ураты, атыттартан биллэр уратылаах, чорбойор. ☉ Бросающийся в глаза чем-л., выделяющийся
Айдар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Кыргыттар ортолоругар ала-чуо кини [Нарыйа] ордук сандааран, оҕолору кытары үҥкүүлээн чыпчахайданар. В. Яковлев
Булгунньах оройугар ампаардыы охсуу эргитиилээх киһи уҥуоҕа ала-чуо кубарыйан көстөр. В. Протодьяконов
2. Чуо бааччы, чопчу (чорботон, ураты тутан). ☉ Именно, как раз (когочто-л. выделяя от остальных)
Алачуо биһиги Араан тыа буолан Арыыланан хааларбыт биллибэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Боскуо, эн былаатыҥ, кырдьык даҕаны, тоҕо итиннэ түннүккэ, ала-чуо ыйанна? В. Протодьяконов
Кинилэргэ [«көрбүөччү» оҕолорго] эрэ алачуо, ол айылҕа дуу, туох дуу аһан биэрбит дьоҕурунан бэйэлэрэ даҕаны биллибэтинэн балачча киэн тутта сатыыр быһыылаахтара. Д. Таас. Тэҥн. ала бэлиэ

аат. Дьиэ тутуутугар муннугун таһаарарга бэрэбинэлэр бэйэ-бэйэлэригэр ыга ыпсалларын курдук икки кытыыларыттан оҥо хаһыы. ☉ Выемка, сделанная топором в конце бревён в целях их плотного прилегания по углам строения
[Дьиэ] муннуктара — уобулга түһэртэрии. Саха сэһ. II
Парник бөҕө буоллун диэн уһаты иини сыттык мастар уобулларыгар түһэриллэр. КММ ОК
Кини атын баайда уонна, балаҕан эмэҕирбит, тохто сылдьар уобулуттан тардыһан, …… үөһэ ытынна. А. Фадеев (тылб.)
◊ Моойторук уобул көр моойторук
4. Бу дьиэ муннуктара ампаардыы моойторук уобуллаахтара. Саха сэһ
1977
Улуус управата моойторук уобуллаах, ортотунан салҕааһыннаах ампаар дьиэҕэ баара. «Чолбон»
Баай ыал тэлгэһэтэ. Моойторук уобуллаах дьиэ муннуга көстөр. Н. Туобулаахап. Уобул мун- нук — туох эмэ тутуу оҥо хаһан оҥоһуллубут олуктарга ыпсарыллан ууруллубут муннуга. ☉ Угол рубленых строений, выполненный посредством состыковки брёвен с помощью специальных выемок
[Баай ыаллар] алаас саамай көстүүлээх кырдалыгар уобул муннуктаах нуучча дьиэлээх буолаллар. «Саха с.». Уобул муннуктаах ампаар дьиэни, маска маһы салгыыр албаһы эмиэ билбэттэрэ. Б. Лунин (тылб.)
русск. угол