даҕ., эргэр. Иҥсэлээх, оботтоох. ☉ Жадный, алчный
Ойоҕоһунан айахтаах ураты көтөр буоллаҕа, идэмэрдээх киэҥ айаҕа аппас гынар. И. Гоголев
Иитимньини эһэр идэмэрдээх Ол оҕустуун күөн көрсүбүт суох. Эллэй
Биир сайын идэмэрдээх сотуун ыарыыга буулатан, сүүсчэкэ ынаҕа, сылгытын үөрүн үксэ хотуур отунуу охтубуттар. И. Гоголев

тыаһы үт. т. Сабыылаах иһиккэ кутуллубут убаҕас дьалкыйарын эбэтэр улаханнык омурдан ыйыстыы тыаһа. ☉ Звук, раздающийся при плескании воды в закрытом сосуде или при глотании жидкости
Садаҕа моҕой Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ Мэҥис гынна, куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай

даҕ. Килбэйэн көстөр кылааккай бүтүннүүтэ дэхси ньуурдаах. ☉ Имеющий блестящую ровную гладкую поверхность
Киэһэ буолан, барыйан, Килиэ түннүктэр утуктаатылар. С. Васильев
Ыам ыйын эргэтигэр, бэс ыйын саҥатыгар хаар дьэ быһыта сиэһэн, хара сир тахсар. Сир да диэн, хайыр таас килиэ уорҕата көстөр. Н. Лугинов
Килиэ хайа бүтэһик ыпсылҕаныгар кэлэн, отууланан утуйан тураат …… сонордоһуубун салҕаабытым. Н. Абыйчанин
◊ Килиэ таас — бүтүннүүтэ таастан оҥоһуллубут, тутуллубут; килэбэчийэр. ☉ Сплошь, весь из камня; сплошь стеклянный; сверкающий
Аны аҕыс-тоҕус, онтон да үрдүк этээстээх килиэ таас дьиэлэри тутарга уураахтаабыттар. Н. Габышев
Бөһүөлэк аныгылыы көрүҥүнэн, килиэ таас дьиэлэринэн киэркэйэр. И. Федосеев
Күлүмүрдэс киэҥ килиэ таас түннүктэр оннуларыгар кырыакыаһаан буолбут муус чуолҕаннар күлүгүрэн тураллар. П. Филиппов. Килиэ тимир — бүтүннүүтэ, туох да булкааһа суох тимир. ☉ Сплошь из железа
Килэдийэр килиэ тимир халҕан Алларастаан баран, Аппас гынан Аһылла түстэҕэ. П. Ойуунускай
[Баай омуктар] киһитэ суох, бэйэтэ «санаатынан» сэриилэһэр килиэ тимир сэптэри оҥоро иликтэр. Амма Аччыгыйа
Үс хос килиэ тимир куйахтаах …… Үс дойдуну үлтү үктээн үтэ оҥостон сиир адьарайдар. «ХС». Муус килиэ — ханан да хаара суох ыраас, бүтүннүү муус. ☉ Сплошная ледяная гладь
Харачаев кыараҕас соҕус үрэх халдьаайытынан кэрийэ барбыт муус килиэ суолга бастаан киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
[Хаар] үрдэ киһи атаҕа тобулу үктээбэт муус килиэ гына килэриччи тоҥмута. Далан. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев

аат.
1. Айах көҥдөйүн улаҕа өттө, улаҕата. ☉ Глотка, гортань
[Садаҕа моҕой] Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ мэҥис гынна, Куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай
Үөлүллүбүт собо минньигэс сыта бэлэһин кычыгылатар. Н. Якутскай
Бэлэһин уонна куолайын ааһан, аһылыга улахан куртахха тиийэр. ББЕ З
2. Ойоҕос кыра үрэх улахан үрэххэ, өрүс хочотугар түһэр сирэ, төрдө. ☉ Место выхода малых рек в долины крупных рек
Аттаах киһи күлүгэ таҥнары иһэрэ. Алта аппа айаҕар, үс үрэх бэлэһигэр өҥөс гына түспүтэ. П. Ойуунускай
3. көсп. Улахан саҥа, элбэх саҥа, уус тыл. ☉ Громкая речь, пение; красноречие
[Суон Суоппуйа:] Хотуйум, дьэ, бэлэс бөҕө доҕор. Килбигийэр, толлор суох киһитэ, сорох былыр тойон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолара. Эрилик Эристиин
«Аата бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тимир бэлэс», — диир. НС ОК
Тойтойо сытыйан, адьас улахан киһи курдук саҥарар ээ, бэлэс мааны. В. Гаврильева. Тэҥн. тамах
♦ Бэлэс (бэлэс-тамах) анньан көр (ас) — үтэн-анньан, бэрэбиэркэлээн көр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника. Бэлэскин мэнэрит — бэрт кыратык аһыы түс, иҥсэҕин баттат. ☉ Немного поесть (соотв. заморить червячка). Мэ, маны хабан, бэлэскин мэнэритэ түс. Бэлэскин тарбаа — ким эмэ куһаҕан буолбутугар, табыллыбатаҕар сэтэрээ, үөр. ☉ Злорадствовать
«Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕын уута ньии», — диэн, Хаадьы оҥоһунна, Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
«Үөлээннээҕим этиҥ, миигин умнаайаҕын», — инньэ диэн бэлэстэрин тарбыахтара буоллаҕа, күлэн эриҥ. Уол оҕо дьоллоох. И. Гоголев
«Ээ, доҕоор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха, бука, араа-бараа туһаны аҕаллыбыт буолуо», — диэтэ Сеня. Н. Лугинов. Бэлэскинэн күл — күлүү-элэк гын. ☉ Поднимать на смех кого-л. [Лоҥкууда үрэххэ] баараҕай быһыты көрөн баран, туһата суохха хаарыан үлэни ыытан хара көлөһүннэрин тохпуттар диэн наһаа аһыммытым даҕаны, бэлэспинэн да күлбүтүм. М. Доҕордуурап. Бэлэскэ ас — тугу эмэ этэри, туох эмэ туһунан саҥарары боп, саба эт. ☉ Затыкать (заткнуть) рот, не давать говорить кому-л.
Ким да куттанан чугуҥнаабат, хараҕын сир диэки умса көрбөт. Хата, бэйэҕин бэлэскэ анньаллар, күлүү гына тоһуйаллар. «ХС». Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх — олус тыллаах, этиһиик (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Языкастый (обычно о женщине)
Тыла сытыырхайан, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн Саҥарарын дьаабылаабат, Этэрин билбэт буолан, Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна Илэ-бодо илиэһэй кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаагыйа саҥалааҕы тыыннарбатах, айахтааҕы атыппатах, бэлэһигэр биэс иннэлээх эмээхсин. П. Ойуунускай. Бэлэһигэр бырах — кими эмэ өлөр суолга тэп. ☉ Обрекать на гибель кого-л.
Аны Микиитэ бостуой да барда дуу, аны уолу бандьыыт бэлэһигэр быраҕан биэрдибит дуу? Амма Аччыгыйа. Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ — туохха эмэ уһуй, үөрэт. ☉ Обучать, приобщать кого-л. к чему-л. (букв. в горло (глотку) его плюнуть — как плевал в глотку молодому шаману старый шаман, обучавший его шаманскому искусству)
[Даайыс] эрэ кинини ылыах киһи ээ. Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Кураанахха хорҕомнооботохторо чахчы, өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин. Р. Баҕатаайыскай
Хайыыүйэҕэ бу туһунан кинилэр бэлэстэригэр силлээн турар. «ХС». Бэлэһигэр түһэрдэ — кими эмэ олус күүскэ үөҕэнмөҕөн көрүс. ☉ Встречать страшной руганью кого-л. — Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы
Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. — Сабылын... Сабылын... Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
«Алыс да муҥнуугун. Саатар, манна көҥүл тыыннара түспэккин», — диэн, бэлэстэригэр түһэрдилэр. Р. Кулаковскай
Бэлэһин бүөлээ көр бэлэскэ ас. Саҕаланна... Ол «тигр» манна иһэр... Суостаах өлүү уотунан тибиирэр... Оо, абам эбит, бэлэһин бүөлүөх отой биһиэхэ буускабыт суох! И. Егоров. Бэлэһин муҥунан (бэлэһэ баарынан) — туох баар күүһүнэн, туох баарынан (хаһыытыыр, ыллыыр). ☉ Во весь голос (кричать, петь). Кини бэлэһин муҥунан хаһыытаабыта: «Ваня, кытаат, кытыыга салай!» И. Федосеев
Баай аймах номнуо аһыы ууну амсайа охсон, айдааннара-куйдааннара ырааппыт, бэлэстэрин муҥунан күлсэллэр. «ХС»
Бу өрүтэ түллэҥниир, бэлэстэрэ баарынан үөгүлэһэр дьон бөлөҕүн кэннигэр Миикэ Березкин хараҕаламмыт курдук хамсаабакка турара. «ХС». Бэлэһиҥ бүөлэннин — саҥардыма, саҥарар кыаҕы биэримэ, саба эт, саба саҥар. ☉ Заткнуть рот, глотку
[Нүһэр Дархан — Эркээнигэ:] Бэлэһиҥ бүөлэннин! ...Мантан түҥкэлий! И. Гоголев. Бэлэһэ бэтэлээх — саҥарар саҥата, этэр тыла кыһыылаах, тарбааһыннаах. ☉ Злой, язвительный на язык
Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылтан манан бэлэһин бэтэтин! Аны ыҕарыйан ыларыҥ баар эбит ээ? П. Ойуунускай
[Арсан Дуолай] ололлон олорон эрэ чороччу хаппыт тылын тоһоҕо курдук бэтэлээх бэлэһин төрдүгэр биэстэ-алтата булкуйбахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бэлэһэ хайдыаҕынан көр хабарҕата хайдыаҕынан. Японецтар бэлэстэрэ хайдыаҕынан: «Банзай! Банзай!»— диэн хаһыытыыллара. И. Федосеев
Оттон мустан турааччылар бэлэстэрэ хайдыаҕынан хаһыытастылар. «ХС». Бэлэһэ хараарар (кытарар) — олоччу мэлдьэһэр, буруйун букатын билиммэт. ☉ Решительно отказывается (букв. глотка его чернеет)
Төһө да мэлдьэһэн бэлэһин хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап
Баччааҥҥа диэри кылаат көрдүүр-көрдүүр да, олгуйтан уратыны тугу да була илигин эмиэ хайаан да ахтан бэлэһэ кытарыа эбээт. И. Гоголев. Бэтэлээх бэлэс көр бэлэһэ бэтэлээх. Бэтэрээҥҥи бэлэс көр бэтэрээҥҥи
◊ Оһох бэлэһэ — көмүлүөк оһох үөлэһин саҕаланар сирэ. ☉ Верхняя часть топки (начало трубы) камелька (якутского камина)
Аргыылап оҕонньор ханна көһүөххэ сөбүн сыымайдаан оһох бэлэһин одуулаан олордо. Софр. Данилов

I
аат.
1. Туохха эмэ иһигэр баар инчэҕэйэ, уута (хол., салгыҥҥа, дьиэҕэ, үүнээйигэ). ☉ Влага, сырость
Манна сиик хаһан да куурбат. Онон дьиэлэр бэрэбинэлэрэ хараара бэрдийбиттэр, хаптаһын хоруобуйаларыттан маҥан тэллэй үүммүт. Н. Якутскай
Хотон сиигэр сытыйбыт атахтара түүҥҥү тымныыга хатаннык чуучугурастылар. В. Яковлев
Ыксаан, бурдук отун ыстыы-ыстыы, ол сиигин ыймахтыыллар, отун тибиирэн кэбиһэллэр. Ф. Софронов
2. Сөрүүҥҥэ инчэҕэй салгынтан сиргэ, үүнээйилэргэ о. д. а. олорон хаалар уу таммахтара. ☉ Роса
Күөх ойуур мөһүүрэ сиигинэн күлүмнүүр. Эллэй
Сиик түһэн, хадьымал сымнаата, Сэбирдэх тэлимэ уоскуйда. П. Тобуруокап
Чугастааҕы от-мас уунан ибиирбиттии күкээрэн олорор гына хойуутук сиик түспүт этэ. Далан
3. көсп., кэпс. Киһи-сүөһү сиир аһа, иһэр убаҕаһа. ☉ Что-л. съедобное
Эһэ сииги хаалларыах бэйэлээх буолуо дуо, хата түүлэри-өҥнөрү барытын мэҥиэстибит этэ. Далан
Улуу күтүөр! Сииктэ киллэрин, сэниэтэ эбин. П. Тобуруокап
Иһэ ыалдьан сэттэ хонукка, сииги айаҕар ылбакка, өлөр ахсааҥҥа киирэн, кэтэҕинэн тиэйэ сытта. Н. Түгүнүүрэп
♦ Сиик буолан (курдук) симэлий — туох да хаалбат, ордубат курдук сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли, вымирать, переводиться, исчезать бесследно
[Сүөкүлэ:] Эһиги да [бандьыыттар] сиик буолан симэлийиэххит, күл буолан көтүөххүт. С. Ефремов
Хаана улуу иччитэ Уу курдук тоҕунна, Сиик курдук симэлийэн хаалла. С. Зверев
Геройдар хааннара сиргэ тоҕуннар да, сиик буолан симэлийбэтэ, былыт буолан көппөтө. «ББ». Сиик-дабархай сүүрт — тугу эмэ туһан, бэйэҥ тускар барыһыр. ☉ Извлекать пользу, выгоду для себя
Уонна бэригэ суох буоллаххына, эйигиттэн тугу сиик-дабархай сүүрдээри, хата чугаһаппат. Суорун Омоллоон
Сүөгэйи иирдэр киһи сөмүйэтэ биһиллэр дииллэригэр дылы, [эргиэҥҥэ үлэлээн] сиик-дабархай сүүрдэр буолара. М. Попов. Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта кэпс. — туһата суохха, кураанахха сырытта, эрэйэ таах хаалла. ☉ Предпринимать что-л. впустую, без пользы, тратить силы напрасно
Балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
Сомсуллар дьолу-соргуну булбакка Мин сииккэ сиэлбитим. А. Абаҕыыныскай
Түөрт уонуттан тахсыар диэри, түспэтийбэккэ, сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт хаарыаннаах сылларын аһыйа истэ. «ХС». Сиик тахсыа — киһи туох эмэ туһанара тахсыа. ☉ Принесёт пользу, обернётся выгодой для кого-л. «Ээй, Тоокуй Уйбааскы ойоҕор кыырбытын туһунан судьуйаҕа биэр, кинини судьуйа хайаабытын да иһин ыстарааптыа, баҕар, онтон эмиэ туох эмит сиик тахсыа», — диэн Сэмэн сүбэлээтэ. Күндэ. Сиик тэстибэт гына (эт) — ханан да дьиэк булбат гына, ылыннарыылаахтык, дакаастабыллаахтык. ☉ Убедительно, веско (говорить)
[Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х
◊ Сииги саптарыы т.-х. — саас сир сиигэ сүтэ илигинэ сири хорутуу, боромньулааһын. ☉ Задержание влаги в почве
Холкуостаахтар …… сонуок хаара хараарарын кытта уун-утары сиигин саптардылар. М. Доҕордуурап
Солооһун сирин сиигин саптаран Сарсын бүтэрэ охсуох тустаахпыт. И. Егоров
Сииги саптарыы үлэтэ куолутугар эрэ ыытыллар. «Кыым». Сиик туман — күһүн түһэр олус хойуу инчэҕэй туман. ☉ Осенний туман, насыщенный водяными парами
Аан дойдулара тордуйа айаҕын саҕа оҥойон көстүбэт гына сиик туман түһэн хаалла. Саха фольк. Сиик туман Сибэккилээх Сир иэнин сапта. Күннүк Уурастыырап. Сиик тэллэйэ — кыһыллыҥы, от күөҕэ эбэтэр саһархайдыҥы өҥнөөх буолуон сөп үлтүрүйүмтүө сэлээппэлээх, сэлээппэтин алын өттө чараас пластинкалардаах сиэниллэр тэллэй. ☉ Сыроежка
Ойуурга үүнээччи киһи сиир тэллэйдэрин: араас өҥнөөх сиик тэллэйдэрин, кубачыыны уо. д. а. — эһиги бары да үчүгэйдик билэр буолуохтааххыт. КВА Б. Сиик үрүмэччи- тэ — үүнээйилэри буортулааччы өлбөөркөй өҥнөөх кыра лыахтыҥы көтөр. ☉ Луговой мотылёк
Үйэтигэр үлэни билбэккэ Бэлэмҥэ мээтиргиир бэдик, Симэлийэр ээ, дьолун булбакка, Сиик үрүмэччитин курдук. И. Эртюков
Сир сиигэ көр сир II. Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I
ср. др.-тюрк. чи ‘роса, сырой’, тюрк. чык, сых, бур. шииг ‘влага, сырость; роса’
II
аат.
1. Тус-туспа таҥас лоскуйдара холбуу тигиллэн холбоммут өттүлэрэ. ☉ Место соединения сшитых кусков ткани, шов
Сиигэ суох сон баар үһү (тааб.: куурусса сымыыта). [Алааппыйа:] Таҥаскын барытын сиигэр ыытан кэбиспиккин. А. Софронов
[Маайа] бэйэтин эрэйдээх олоҕун туһунан кэпсии-кэпсии, тигиллибит таҥастар сииктэрин өтүүктүү турда. Эрилик Эристиин
2. Таҥаска хаалар тигии суола. ☉ Строчка (на поверхности материала). Көнө сиик
□ Үрүҥ сап суола кыракый ырбаахы эҥээрдэригэр сиик буола тыргылла сыыйыллар. А. Бэрияк
Ити эрээри бу дьыала силиэстийэтэ, били эһэтэ бокуонньук этэринии, салаҥ дьахтар ииһин сиигинии, олдьу-солдьу атыгыраан көстөр. «ХС»
3. Туох эмэ чаастара холбоһор, тиксиһэр ыпсыылара. ☉ Место соединения частей чего-л., шов
[Уот Уһутаакы] куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Хоруоп сииктэрин хара ыаһынан ыаһаабыттара — уһун дьураа буолан көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
4. Сир уонна халлаан ыпсыыта. ☉ Видимая граница между небом и землёй, линия горизонта
Онтон халлаан халлан дьэҥкэрэн эрэр илин сиигин диэкиттэн тойон ыҥырыа курдук дыыгынаан иһиллэн эрдэҕинэ, төттөрү сүүрэн иһэр уолаттар атахтарын тыаһа аралдьытан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саҕах сиигин сырдаппыт сарыал, үөһэ диэкинэн кытархай имэ улам уларыйан, сырдыга мөлтөөн, боруора хараҥарбыт халлааҥҥа симэлийэн сүтэр. «ХС»
Сир хантан саҕаланар? — Ыйыталлар миигиттэн. Сонньуйабын: — Саҕаланар Сиксигиттэн, сиигиттэн! П. Ламутскай (тылб.)
5. Хайа тарааммыт баттаҕы араарар сурааһын. ☉ Линия, разделяющая волосы, расчёсанные на две стороны, пробор
Арыы хаба ортото, баттах сиигин курдук, ыраас ыллыктаах эбит. Амма Аччыгыйа
Томмот кыыс дьигиҥнэс кыламаннарын, төбөтүгэр баттаҕын икки аҥыы араарбыт үп-үрүҥ көбүс-көнө сиигин көрөн турда. «ХС»
♦ Сиигэ суох — тохтообокко, быыстала суох. ☉ Не останавливаясь, непрерывно
Биирдэрэ барабаанныы-барабаанныы тыаттан дьиэҕэ диэри быһа ырыанан киирдэ. Биирдэстэрэ сиигэ суох: «Биһиги да биһиги!», «Байанай да байанай!» — дии-дии айхаллыы тоһуйда. Суорун Омоллоон
Ханна да хардыылаатар Сиигэ суох Сэмэнэбис буолла, Хотуна даҕаны Быыстала суох Былатыанабынан быыбарданна. А. Софронов
◊ Төбө сиигэ — киһи төбөтүн уҥуоҕар оройун ортотунан уһаты барар сиик. ☉ Теменной шов
Арай уола туох да хоһооно суох чардырҕаабытынан, үөттүрэҕи сулбу тардан ылан эмээхсин төбөтүн сиигинэн охсоору өрө күөрэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аан аттынааҕы ойоҕос хостон …… баттаҕын төбөтүн сиигинэн икки аҥыы араара тарааммыт саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Онтон оҕонньорум: «Оксиэ, төбөҥ сиигэ наһаа улаханнык аппыт, кыра сылдьан аттан охтубуккун», — диэбэт дуо. «Саха с.». Төбөтүн сиигинэн — оруобуна үрдүнэн. ☉ Ровно над кем-л., над головой кого-л.
Икки көҕөн төбөм сиигинэн ааһан эрэллэр эбит. М. Чооруоһап
Төбөтүн сиигинэн түү мээчик сир гынан ааһар. А. АлданСемёнов (тылб.). Адьас төбөм сиигинэн хаппыт буору кымньыынан быһа биэрбит курдук тыас куус гынар. В. Быков (тылб.). Түөс сиигэ — көмөгөй үүтүттэн түөс тылыгар диэри ойоҕостор холбоһор сирдэрэ. ☉ Грудная впадина
Абааһы киһи …… айыы киһини түөһүн сиигиттэн самаҕын туорайыгар диэри хайа тардан охтубут. ПЭК ОНЛЯ I
Дөрүн-дөрүн, оҕонньор эмискэччи өрө хонос гынан тохтуу түһэр, түөһүн сиигинэн халыйбыт көлөһүнүн халты хаһыйталыыр. Амма Аччыгыйа. Халлаан сии- гэ — хараҥа халлааҥҥа сырдаан көстөр, элбэх бытархай сулус мунньустубут кэтит балаһата. ☉ Млечный путь
Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап
Ол бачымах сулустары хайа тыыран халлаан сиигэ сырдаан сандаарыйда. «Чолбон»
ср. тюрк. йик, чик, дьик, жик ‘шов’

1. аат.
2. миф. Сэрии, охсуһуу-иирсээн, хаан тохтуутун таҥарата; сэрии, охсуһуу, хаан тохтуутун иччитэ (былыр сэриигэ киирээри туран Илбистэн эбэтэр Илбис кыыһыттан ойуунунан көрдөһүннэрэн кыргыс сэптэригэр илбис иҥэртэрэллэрэ). ☉ Бог войны, единственный бог, имеющий одну дочь (Илбис кыыһа) и одного сына (Оһол уола); дух кровопролития, войны, раздора (в древности, готовясь к войне или сражению, якуты просили шамана, чтобы он вселил в оружие илбис, для чего шаман обращался с призывом и мольбой к богу Илбису и его дочери Илбис кыыһа)
   «Өскөтүн мин аатым ааттанар да эбит буоллаҕына - өйбүттэн аатырыа суоҕа, кыа хаан олбохтоох кыргыс илбиһэ буолан аатырыаҕа», - диэн Александр Македонскай тыл эппитэ үһү. П. Ойуунускай
   Ким түһүлгэбит ортотугар хааннаах хойгуону бырахпытай, илбиһи ыҥырбытай, Аал луук маспыт соҕуруу төрдүгэр биитэ суох, хааннаах килиин сүгэтин батары охсубутай, симэһинин сүүрпүтэй, көтөхпүт чорооммутун дьалкыһыппытай? Суорун Омоллоон
3. Охсуһуу, кыргыһыы үлүскэнэ, кыргыһыынан ииригирии; өлөрсүүгэ-хааҥҥа баҕарыы, умсугуйуу. ☉ Неистовство, исступленная жестокость, зверство, кровожадность; страсть к убийству, войне
   Гитлер сидьиҥ, эн тыыҥҥын быһар Илбиһи тарта, Эн күҥҥүн көмөр Күүстэри түмнэ. Күннүк Уурастыырап
   Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. И. Чаҕылҕан
   Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥэрдэммит Өрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев
4. көсп. Өрө күүркэйии, көх-күүрээн, үлүскэн; курдаттыы тартарыы. ☉ Одержимость чем-л., страстное влечение к чему-л.
   Айаалга Айыы Сээн өлөр монологар мин кини «Кыһыл ойуунун» уонна Пушкин «Кынчаал» диэн хоһоонун илбиһин, имэҥин киллэрэ сатаабытым. Суорун Омоллоон
   Ырыа илбиһэ киирдэҕинэ - Биһи дьоллоох оҕолорбут, Кэлэн иһэн кэҕиннэҕинэ - Утуйар уубутун умнабыт. С. Данилов
   Айымньы илбиһэ күүдэпчилэннэ, хаҥас болкуон диэки үп-үрүҥҥэ сууланан толуукан көрүҥнээх, хотун-хаан, араҥаччылыыр аанньал курдук, туналыйан олорор... Н. Лугинов
   Айар илбис ыалдьыттыырын Аны бүгүн күүтүө суохпун. В. Гольдеров. Тэҥн. имэҥ
5. даҕ. суолт. Хаанымсах, хааҥҥа баҕалаах (кыргыс сэбин туһунан). ☉ Кровожадный (употр. как эпитет, характеризующий боевое холодное оружие)
   Хааннаах халыҥ куҥнаахха Хабырынан хаахтаабытынан түһэр Хатан илбис биилээҕи Кыһыл субай хааҥҥа Кыдьыгыран кыламмытынан түһэр Кыырыктаах кылаан илбис биилээҕи, Отут биэс биис ууһугар Оҥоро олордун диэннэр Кытай Бахсылааны оҕонньору Кыырыктаах үс уус төрдө буол диэннэр Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
   ◊ Домноох илбис - тыл күүһүнэн, тыл иччитинэн алдьархайтан быыһыыр илбис. ☉ Вещие слова, отводящие беду от кого-л. своей таинственной силой, особой силой внушения
   Доом-эрэ-доом!!! Алдьархайдаах аан дайдыбар Ахтар айыым дьоно Ытыыр ынчыктыыр күнүгэр Ымыы чыычаах буолан Алдьархайтан аралдьытар Аччылаах аргыһым Дорҕоонноох тойугу туойан Домноох илбис буоллун! П. Ойуунускай. Тэҥн. хомуһун илбис. Дьалыһын илбис - бэйэтин күүстээх-уохтаах дьайыытынан угуйан, сөрөөн илдьэ бара турар илбис. ☉ Дух кровопролития, увлекающий силой своего магического действа
   Өһөгөйдөөх Өлүү Чөркөчүөх Өлүүтүн өрө көбүппүт Дьалыһын илбис, Далаҥ сайгыыр …… Улуу дойду Уоттаах уһуга диэн ол буолуохтаах. П. Ойуунускай. Идэмэрдээх илбис - иҥсэлээх, оботтоох, ымсыы илбис. ☉ Алчный, прожорливый дух кровопролития
   Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай. Тэҥн. кытыан илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Иирэр илбис - үүнэ-тэһиинэ суох кыырыктаах, наһаа суостаах илбис. ☉ Бесноватый, неистовый дух войны, кровопролития
   Уон оҕус тириитин тэлэн, иирэр илбис оҥостубуттар [урааҥхайдар]. Саха фольк. Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, Солото-сокуона суох буолбат, Соро-муҥа суох сылдьыбат... П. Ойуунускай
   Иирэр илбис идэмэрдээх Иккис Гитлери ииттэриэхпит суоҕа! Күннүк Уурастыырап. Илбис иҥэрии итэҕ. - былыр кыргыһыыга барыахтарын иннинэ биир уолу эбэтэр оҕонньору үҥүүлэринэн үөлэн уонна тобулута ытыалаан сэптэрин хаанныыллара. Ол кэннэ ойууну кыырдаран үөһэттэн Илбис кыыһын түһэртэрэллэрэ. Өлөрбүт дьоннорун сүрэхтэрин-быардарын ылан ыһаарылыыллара. Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөхтөрөн диэн өрө ыстанан бараллара, батыйаларынан тиити охсоллоро. Киһиэхэ барытыгар илбиһи иҥэрбэт этилэр, эт-хаан, күүс-күдэх өттүнэн сиппит киһиэхэ эрэ илбиһи иҥэрэллэрэ. ☉ Древний обряд: перед межродовыми или межплеменными сражениями в лагере каждой из противоборствующих сторон убивали, проткнув копьем, одного соплеменника (обычно старика или слабейшего воина)
   Копье каждого воина обильно смачивалось кровью убитого, наделяя хозяина копья воина духом кровожадности. После этого камлал шаман, взывая к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества воинам и победе над врагами. Сердце и печень принесенного в жертву соплеменника жарили. Перед самой битвой, подняв копья вверх и подпрыгивая попеременно на обеих ногах, воины танцевали танец счастья и благополучия, стуча копьями по растущему дереву. Духом кровожадности наделяли только взрослого мужчину, обладающего достаточной силой, ловкостью, способного противоборствовать врагу. Утуйа сытар ыалдьыттарын кэрээнэ суох Кэрдэрин бопсубут буруйбар Аҕам миэхэ бэрт сотору Илбиһи иҥэртэриэх буолан саанар. И. Гоголев
   Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ суолун солуоҥ, Аргыардаах дьыбар тыыннаныаҥ, Өлөр өлүүнү кытта хоонньоһон утуйуоҥ. И. Гоголев. Илбис кыыһа миф. - сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар таҥара (Илбис таҥара кыыһа); сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар иччи (сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун эрдэттэн билэн Илбис Кыыһа кыргыһыахтаах дьоҥҥо имэҥи, үлүһүйүүнү, охсуһууга-кыргыһыыга тулуйбат-тэһийбэт баҕарыыны үөскэтэр). ☉ Богиня войны; дух насильственной смерти (предвидя приближение войны или смертельной схватки, она сеет раздор, разжигает страсти). Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда, Аймалҕаннаах Алдьархайдаах сэрии буолла. Саха фольк. Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур, Илбис кыыһа элбэхтик энэлийбит Хоро сириттэн бырах оноҕостуу, Сылайан кэлэн бу эбэ хотун Дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
   Ойууннара ортолуу кыыран иһэн: - Туох үлүгэрэй! Арыылаах эбэ хотун ортотунан Илбис кыыһа ыллаан киэҥ халлаан өрөһөтүнэн төттөрү-таары битийэн ааста. Эрилик Эристиин. Илбис ыҥырыы (тардыы) итэҕ. - илбис иҥэрии сороҕо: кыргыһыыга барыах иннинэ ойуун кыыран Илбис кыыһыттан ааттаһан охсуһууга хорсун, харса-хабыра суох буоларга уонна өлөрсүү, хааҥҥа баҕарыы имэҥин иҥэрэргэ көрдөһүүтэ. ☉ Часть древнего обряда илбис иҥэрии: взывание, мольба шамана к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества в борьбе с врагами и вселении в воинов страсти к битве и убийству
   Бүтэйдээххэ тиийбитэ, хаһыы-ыһыы диэн, ойуун кутуруута диэн, өлөн эрэр сылгы саҥата диэн туох да сүрдээх үһү. Саһан көрбүтэ: икки ойуун илбис ыҥыраллар эбит. Саха сэһ. II. Имэҥнээх илбис - хааҥҥа наһаа баҕарар, хааҥҥа наһаа күүстээхтик дьулуһар, тардыһар илбис. ☉ Дух войны, одержимый страстью к убийству, жаждущий крови
   Күнүм тахсыыта, күүстэрин киллэрэн, Күлүктээҕи сүтэрэр, барыҥныыры баратар Имэҥнээх илбистэ иҥэрэн кэбиһиҥ! П. Ойуунускай
   Соххор-доҕолоҥ кулут кырыыһын Солбонутар күнүгэр субай хаанынан Имэҥнээх илбискин хаахтатан хаһыытаар. П. Ойуунускай. Кудай илбис - биир кыргыһыыттан, биирдэ хаан тахсарыттан сөп буолбат илбис. ☉ Ненасытный, алчный дух кровопролития
   [Ала Дьаргыстай обургу] Тоҕус уон тоҕус Кудай илбис Кулаҕайынан кубулҕаттаммыт Аҕыс садарах моҕой Атара тимирин [өндөтөн, аартык аанын аста] Алахчын хотун олоро түстэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. тоҥсук илбис. Күрсэр илбис - кими эмэ кытта өстөһөр-харсыһар илбис. ☉ Враждующий с кем-л. дух кровопролития
   Орто аан дойдум олоҕо Оһоллоох уйата долгуйар Хааннаах дапсыыр турдаҕына, Хаантан харбат, бөлүөхтэн бөппөт Күрсэр илбис сүлүһүннэммит, Күлэр эмэгэт күүстэммит Охсор обот уот болотунан Оонньуур болуо сүрэхтиэм дуо?! П. Ойуунускай. Кытыан илбис - саамай хаанымсах илбис; улахан охсуһууну-өлөрсүүнү, элбэх хааны сөбүлүүр илбис. ☉ Самый кровожадный дух войны; дух кровопролития с неутолимой жаждой крови
   Өстөөх-фашист үөрдэрэ …… Кытыан илбис кыттыгастаах, Кыа-хаан суунаҕалаах Кырыктаах кыргыһыы ыспыттарыгар …… Күн көкөттөрө Көмүскэлгэ турдулар. Саха нар. ыр. III. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Мэнэгэй илбис - оботтоох, хааҥҥа наһаа баҕарар илбис. ☉ Прожорливый, кровожадный дух войны
   Бэргэһэ быатын саҕа Мэнэгэй илбистэр Мэнэрийэ күөччэхтэннилэр... П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, соллоҥ илбис. Охсор илбис - өлөрөр-өһөрөр илбис. ☉ Поражающий дух войны
   Ой кыылым уорҕатын чулуутунан Охсор илбис киристэммит, Торҕо-түрбэ бэйэлээх Томоонимээн дойду Тордохтоох туоһунан тордоммут [муос саа]. П. Ойуунускай. Соллоҥ илбис - топпот, наһаа оботтоох илбис. ☉ Чрезвычайно жадный, ненасытный дух кровопролития
   Соҕуруу сорсуннаахтарын Соллоҥ илбис мэнэгэйдэрэ Сотуун өлүү курдук Салбанан түһэн Сатыылаабыт эбит. П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, мэнэгэй илбис. Сүлүһүн илбис - 1) күүстээх дьайыытынан дьаат курдук сүһүрдэр илбис. ☉ Ядовитый, отравляющий ядом дух кровопролития
   Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай; 2) сытыытык дьайар имэҥнээх илбис. ☉ Сильно воздействующий на кого-л. дух страсти, одержимости
   Сүрэҕим баҕатын толору Сүлүһүн илбискэ иҥэрэн, Мин туойар дорҕоонноох тойугум Дуорайан тиийэннэр иҥниннэр. П. Тулааһынап. Тоҥсук илбис - атынтан атын кыргыһыыныохсуһууну, бииртэн биир хааны көрдүүр илбис. ☉ Дух кровопролития, жаждущий вновь и вновь свежей крови
   Кыырыктаах биилээхтэн Кылаанын кырыйан ылан, Тоҕус уон тоҕус Тоҥсук илбис туойбут Умсулҕаннаах уһуктаахтан Уһугун чээрэтин тоноон ылан Холбоон-илбээн, Хоптоон-дьиптээн, Хахай кыыл хайҕахтаах быарын Ханныгар хатарыллыбыт [Уһун сула турба батас]. П. Ойуунускай
   Аартык иччитин аҕыс халлаан аҕыс сүүс улуу ойууттарын тоҥсук илбис тойуктара иҥмит аҕыс хос килиэпсэ тимир куйахтара сииктэринэн аппас гынна, тус-туһунан арахсан түһэ сыстылар. Д. Апросимов. Тэҥн. кудай илбис. Хааннаах илбис - хаан тохтуутун, хааҥҥа баҕарыы иччитэ, илбиһэ (илбис диэни күүһүрдэр поэт. эпиитэт). ☉ Дух кровопролития, кровавый дух войны (хааннах выступает как синоним слова илбис, усиливающий его знач. поэт. эпитет)
   Хара хапсык хаҥыл дьайын, Хааннаах илбиһин иҥэрдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
   Күн-түүн өлөрсүү сатата Өрө күүрэн өрөкүйэр, Хааннаах илбис иэнигийэн Хабыр кыргыһыы кытыастар! Күннүк Уурастыырап
   Кини - Хааннаах илбис кыыһа буолбатах, Мөҥүө модун Кыргыс эрэ кырдалынан Кынаттана кыырыгырбатах. А. Абаҕыыныскай. Ходьоҥ илбис - киһини сүгүн олорпот илбис; күүскэ баҕарыы, имэҥ илбиһэ. ☉ Страстный, беспокойный дух; дух, вселяющий в кого-л. страстное, чувственное влечение
   Үс саха төрдүн Үөскэтэргэ ыйыллыбыт, Түөрт саха төрдүн Төрөтөргө анаммыт Хороҥ айыылара холбоммут, Ходьоҥ илбис иҥиэрсийбит. П. Ойуунускай. Хомуһун илбис - аптаах тыл күүһүнэн дьиктини оҥорор күүстээх илбис. ☉ Дух, обладающий магической, чудодейственной силой слова
   Холоруктаах уот-буурҕа хоһоонноругар Коммуна олоҕун чугдаара туойаллара Хомуһун илбис буолан эппэр-хааммар иҥмитэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. домноох илбис
   ср. тюрк. иблис 'черт, дьявол'

сыһ.
1. Эттиккэ тобулу эбэтэр курдаттыы хайаҕас оҥорон. ☉ Насквозь (просверлить, пробурить, продырявить что-л.)
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, бэйэтэ даҕаны онтукатын оборо-оборо, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Кэнники суон мас умнаһын дьөлө хаһан [дьон] тыы оҥостор буолбуттара. КФП БАаДИ
2. Ыардык, батары (түһэн сыт - туох эрэ ыарахан ууга, сиргэ тимирбитин этэргэ). ☉ Тяжело, глубоко, вглубь (погружаться в воду, в землю - о чем-л. очень тяжелом, напр., якоре)
Өлүөнэ өрүс өһөҕөр Дьөлө дьуоҕара сытар Дьуос дьаакыр тыҥыраҕын Төлөрүтүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оронуттан туран, муостаҕа түөрт атаҕынан дьөлө дьуоҕарбыт курдук халымааргы, либиэй курдук олоппоско олордо. П. Ойуунускай
3. Оҥойон хаалар гына, олус күүскэ (обор - үксүн убаҕас эттик туһунан). ☉ (Всасывать, втягивать жидкость) так сильно, чтобы образовалась воронка (напр., о водовороте)
Баай ыал баараҕай атыыра Чүөмпэ уутун Дьөлө оборон ылан Көҥүрүтэн эрэрин курдук Көхсүн хаанын көҥү оборон ылла. П. Ойуунускай
Массыына, моҕой кыыл курдук түүрүллэ сытан, буочукалаах ууну дьөлө оборон ылан, уот ортотугар кутан курулатар. Эрилик Эристиин
4. көсп. Дьоҥҥо көстүбэт-биллибэт гына, ханна да барыан баҕарбакка, бу сиртэн арахсыа суох курдук (дьуоҕар, тимир, түс). ☉ Надолго, безвыездно, глубоко, неотлучно (жить, засесть где-л., чтобы не попадаться на глаза, не желая уходить, отлучаться с данного места)
Туматтар куһаҕан ыарыы курдук, дьөлө дьуоҕаран, ааһан, арахсан биэрбэтэхтэриттэн Туоҕа Баатыр ыар санааҕа ылларбыта. Далан
Буланбулан сааһыгар биир үрэх баһыгар дьөлө тимирэн олорбут киһини ытаары гынаҕыт дуо?! Эрилик Эристиин
5. көсп. Уһуннук, өр, тургутардыы, тобулу, сытыытык (көр, одуулаа). ☉ Долго, пристально, упорно, не спуская глаз (смотреть, глядеть на кого-что-л.)
Оттон оҕонньор төбөтүн өндөтөн, дьөлө көрөн туран ордоотоото. Саха фольк. Сыллай ыыс араҕаһынан кырыктаахтык дьөлө одууласта. Амма Аччыгыйа
Сидор Саввич ыардык дьөлө көрбүт киэҥ харахтара сытыы уотунан чаҕылыһа умайбыттар, сүүһүн уонна уоһун тулатынааҕы сурааһыннара сымнаан кэлбиттэр. П. Аввакумов
6. көсп. Улаханнык, күүскэ (хаһыытаа, үөгүлээ). ☉ Громко, звонко, пронзительно (кричать)
Биирдэ эмэтэ суор обургу, тумарык халлаанынан көтөн күпсүйэн иһэн, соһуйан дуу, дьөлө кыланан ааһар. Амма Аччыгыйа
Бу кэмҥэ Анатолий Птицыны, ыраах айантан кэлэн, массыынатын ыскылаат олбуоругар киллэрээтин аҕай кытта төлөпүөҥҥэ дьөлө хаһыытаан ыҥырдылар. П. Аввакумов
Үрдүк кирилиэһинэн үөһэаллара сырсар оҕолору буойталаан, оскуола дириэктэрэ дьөлө сөҥөдүйэ турара. Н. Босиков
◊ Дьөлө ас - 1) туохха эмэ сытыы уһуктааҕы киллэр эбэтэр курдары таһаар. ☉ Проткнуть что-л. чем-л. острым глубоко или насквозь
[Чүөчээски] эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
Тиэтэйбит [киһи аата] батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ, иҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор. Эрилик Эристиин; 2) көсп. имнэн (биллэр соҕустук илиигинэн, тоҕоноххунан ас). ☉ Подать знак кому-л., толкнув рукой, локтем
Онтон үгүстүк буолар быһыынан, туох эрэ дьөлө аспытын курдук, «ханна баарбыный, туох буоллум?» - дии санаабытынан эмискэччи уһуктан кэллим. В. Короленко (тылб.). Дьөлө бар - ортоҕунан эмискэ киэҥ хайаҕастан, аһаҕастан. ☉ Посередине лопнуть, треснуть, разорваться
Одун халлаан улаҕатыттан Үрүҥ былыт өрүкүйэ көтөн кэлэн Ортотунан дьөлө бараатын үүт кэрэ ат Түөһүн тылыгар диэри быкпыта. И. Гоголев
Тыа ортото дьөлө баран Тииттэр ууга охтубуттар. Баал Хабырыыс. Дьөлө баттаа - 1) тугу эмэ үөһэттэн аллара диэки хомулуннара ас. ☉ Продавить, пробить, проломить что-л. сверху
Буулкатын, буспутун билээри, дьөлө баттаан көрдө.  Хаары түгэҕэр дьөлө баттаабакка эрэ, сытыы туйахтарын төбөтүнэн чэпчэки-чэпчэкитик дэгэйбэхтии турбуттар [туртастар]. Амма Аччыгыйа
«Баартыйата суох» диэни ааҕаат, сөмүйэтинэн дьөлө баттыы түстэ. Софр. Данилов; 2) көсп. олус ыар санааҕа ыга баттатан харааста сырыт. ☉ Находиться под гнетом мрачных мыслей
Оччоҕо, көхсүн дьөлө баттаан сылдьар ыар таһаҕаһын түһэриммит курдук, кэҥии, дьэгдьийэ түһэр. Амма Аччыгыйа
Самыраахап, ити ыар санааларын умнан эмиэ сибилигин сүрэҕэбыара дьэгдьийбитин курдук буолуоҕун баҕарда да, хара санаата халыҥаан көхсүн, түөһүн дьөлө баттаан истэ. Т. Сметанин. Дьөлө киир - туохха эмэ хайаҕас оҥорон хаһан иһирдьэ киир. ☉ Делать отверстие, углубление и проникать внутрь чего-л.
Онуоха көрдөҕүнэ - өлүү үс күлэр модьоҕотун өҥөйө турар эбит, сытар ынах ханнын саҕа хара сымара таас иһигэр бу быа дьөлө киирэн хаалбыт эбит. Ньургун Боотур
Сарайга сүүрэн тахсаммын, кур окко дьөлө киирэн, сытынан кэбиспитим. Амма Аччыгыйа
Били буулдьа түннүк ботуускатын ойо тэппитэ, Сордоҥону сүүскэ саайан, тириитин дьөлө киирбит, ону оҕонньор буулдьа түстэ диэн тиэрэ таралыйа түспүт. М. Шолохов (тылб.). Дьөлө көт - туохха эмэ хайаҕас оҥорон, курдаттыы аас. ☉ Пройти насквозь, сквозь что-л. Ол кэмҥэ [Дабыыт отуттан тахсыытыгар] Дьөгүөрдээннээх отууларын ойоҕоһун Миитэрэй дьөлө көтөн киирэн, суорҕанынан бүрүнэ тардынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Граната] түннүгү дьөлө көтөн дьиэ таһыгар тахсан, олбуор ааныгар турар харабыл саллаат аттыгар тиийэн түспүтэ. Суорун Омоллоон
Өстөөх буулдьата Василий хаҥас эмиийин аллара өттүнэн түһэн баран, уҥа саннын хаптаҕайын алын өттүнэн дьөлө көтөн тахсыбыта. ССС. Дьөлө оҕус - тугу эмэ ортотунан көҥү, тоҕо сырбат, хайаҕас оҥор. ☉ Сильным ударом пробить отверстие, продырявить что-л., пробить что-л. насквозь. [Улуу Кудаҥса обургу] алтан тайаҕынан сири дьөлө охсон баран: «Биитэр өлүөхпүт, биитэр тиллиэхпит, син биир...» П. Ойуунускай. Эллэй, дьиэҕит буруота бэрт диэн, балаҕаннарын үрдүн дьөлө охсон, оһох оҥорон биэрбит. Н. Неустроев. Дьөлө сиэ - умайан, ууллан хайаҕастан. ☉ Прожечь насквозь (огнем)
Табаҕын уота ырбаахытын дьөлө сиэбит.  Маны [мааны киһи кэлбитин] көрөөт, бу дьүһүлэнэ турарыттан кыбыстан, хотон иһигэр көтөн түстэ уонна муус түннүгү сааскы күн уота дьөлө сиэбитинэн көрөн турда. Эрилик Эристиин
Уот көрдүгэннээн дьөлө сиэбитин, холобур, дьааҥылар сирэм айаҕа дииллэр. Багдарыын Сүлбэ. Дьөлө сүүрт - тугу эмэ эмискэ курдаттыы аас (буулдьа туһунан). ☉ Пройти насквозь (о пуле)
[Федор Попов] Уунан тиийбэт уруй үрдээн Бүлүмүөт булууланна, Өстөөх үөһүн дьөлө сүүрдэр Өргөннөөх ойууланна. Эллэй
Мин тиэрэ эргийэн, кинини [маузеры] хаатыттан ороон таһааран ытыахпар диэри итиччэ илиитигэр тутан турар бэстилиэттээх киһи миигин хас-хас сиринэн дьөлө сүүрдэрэ биллибэт. Н. Якутскай. Дьөлө түс - 1) эттиккэ батары киир (уһуктаах кытаанах уһун синньигэс сэп туһунан). ☉ Войти в тело (об остром твердом длинном предмете - обычно употр. в фольк.)
Дьэ били ох Бэрт Хараны быарын хаба ортотунан дьөлө түһэн истэҕинэ, Бэрт Хара ыырааҕын быыһыгар кыбытан «лып» гыннаран ылбыт. Саха сэһ. I
Онуоха уһун субуйа батаһынан быарын хаба ортотунан дьөлө түстэ. Ньургун Боотур
Өлбүт саллаат үҥүүтүн сулбу тардан ылан, кыыс биир саллааты көхсүн хараҕынан дьөлө түһэн баран: «Аҕаа! Убаай! Хаан хааҥҥа! Ситистим!» - диэн часкыйа түстэ. П. Ойуунускай; 2) туох эрэ сымнаҕаска тимирчи сыт, олор. ☉ Сесть, лечь, продавив что-л., вдавливаясь, погружаясь во что-л. мягкое
[Мүлдьү] оронугар дьөлө түһэр, суорҕанынан саптар, аҥаар эрэ хараҕа көстөр. Суорун Омоллоон
Киил оҕонньор эмискэ ах баран, Айдаар сыҕарытан биэрбит кириэһилэтигэр дьөлө түһэн, саҥата суох дьиппиэрэн олордо. Н. Лугинов
Силлээтэххинэ силиҥ муус буолан хаарга дьөлө түһэр. «ХС»; 3) туохха эмэ хайаҕас оҥорон курдат аас. ☉ Провалиться в дыру; сделав дырку в чем-л., пройти сквозь нее
Арыытыгар тиийэн тахсаары гыммыта, болуот курдук күөгэлдьийэ турар кута дойду буолан биэрдэ. Киһи дьөлө түһэн хаалыыһы. Амма Аччыгыйа; 4) көсп., сөбүлээб. дьонтон сас, бу сиртэн арахсыа суох курдук тутун. ☉ Прятаться от людей, не желать сдвинуться с какого-л. места, провалиться, застрять, засесть
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ! Нохоо! Ийэҥ ханна барда диибин дии, тылыҥ тарпыт дуу? Амма Аччыгыйа
Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
Кии хомурдуоһугар дылы, биир сиргэ дьөлө түһэн саас тухары олорор диэн туох аатай? Далан. Дьөлө тэп - хомулуннарар эбэтэр хайаҕас оҥорор гына атаххынан күүскэ тэп. ☉ Пнуть, пробить ногой дыру, образовать вмятину
Агафья Петровна, ытыттан бүдүрүйэн баран, бачыыҥка төбөтүнэн дьөлө тэптэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Кэргэттэригэр да сүрдээх кырыктаах киһи этэ. Баанньа диэн суос-соҕотох уол оҕолооҕо. Эрээлинэй оскуоланы үөрэнэн бүтэрэр дьылыгар көхсүн дьөлө тэбэн кэбиспитэ - сотору сэллик буолан өлбүтэ. Эрилик Эристиин. Дьөлө үктээ - 1) атаххынан ыга баттаан тугу эмэ хомулуннар эбэтэр хайаҕас оҥор. ☉ Продавить ногой что-л. насквозь, образовать вмятину
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм …… иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур
Такымыгар диэри буору Дьөлө үктээт, кыр өстөөҕүн Күүгэннээх өрөҕөтүн Тэлэ аста биир дуул буойун. И. Гоголев; 2) атаххын туох эмэ уһуктаахха, кытаанахха тирэнэн бааһырт. ☉ Проткнуть, поранить ногу, наступив на что-л. острое
Бу курдук хараҕын уутугар суунан иһэн сиргэ сытар хаппыт мутукка атаҕын дьөлө үктээн кэбиспитэ, ыарыыта сүрэҕэр дьырылаабыта. Амма Аччыгыйа. Дьөлө үр - салгын сүүрээнин күүскэ ыытан эттиккэ курдаттыы хайаҕаста оҥор. ☉ Продуть что-л. насквозь
Онуоха кэлэн үктэниэх буолтун кэннэ Айыы Умсуур удаҕан дүҥүрүн дьөлө үрэн кэбистэ да, [абааһы уола] аллара уот сымалаҕа баһынан таҥнары түһэ турда. Ньургун Боотур
Хотуттан тымныы тыал аҥсыйда, киһини дьөлө үрэн кускуйда. П. Егоров. Дьөлө үүрдэрэн кэл сөбүлээб. - эмискэ, соһуччу баар буолан хаал. ☉ Появиться внезапно, неожиданно
Сардырҕаан хорохоот уола Елисей Бурскай манна хайа эрэ үтүгэнтэн дьөлө үүрдэрэн кэлбит Чинарин диэн дэриэтинньик уһун ускуур тылыгар ама да сөрүөстэн хаалбытын иһин, эдэр киһи көннөрүнүө этэ. Эрилик Эристиин. Дьөлө үүттээ - 1) туохха эмэ хайаҕаста оҥор. ☉ Просверлить в чем-л. дыру, отверстие
Сүүрээн онтон дьулайан Ытыы-соҥуу сыппатаҕа, Хайыр тааһы дьөлө үүттээн Дьулуспута муораҕа. Д. Апросимов
[Тыгын тойон] көрбүтэ - арай быһах уһуга туос тыыны дьөлө үүттээн чороҥолоон эрэр эбит. БИГ ӨҮөС; 2) көсп. хараҥаны, уһун синньигэс балаһанан сытыытык сырдат. ☉ Пронзить темноту ярким лучом, полосой света
Түннүгү дьөлө үүттээн, Көһүннэ дьоҕус үүтээн. Күннүк Уурастыырап
Сулустар, хараҥаны дьөлө үүттээннэр, Сиргэ чугаһаан иһэр курдуктар. И. Эртюков
Им балай хараҥаны Ильич лаампаларын сырдык уоттара дьөлө үүттүүллэр. ПДН ТБКЭ; 3) көсп. сытыытык көр. ☉ Смотреть остро, проницательно, сверлить глазами
Сатаатар, бортмеханик Степан Калмыков өйдөөх-санаалаах сытар буолан, төп-төгүрүк сытыы харахтарынан дьөлө үүттээн эрэр курдук суптурута көрбүтүнэн, тугу эмэ саҥара, сүбэлии сыттаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Кини кырыктаах кыараҕас харахтара ыскамыайкаттан турбут алта оҕону - түөрт уолу, икки кыыһы - дьөлө үүттүүр курдуктара. Н. Островскай (тылб.); 4) көсп. төбөҕөр хатанан хаал (ааспат-арахпат санаа туһунан). ☉ Глубоко засесть в голове (о неотступной мысли)
«Куотуохха! Куотуохха!»- эрэ диэн санаа кини [Сипсики] чэчэгэйин дьөлө үүттээтэ. Л. Попов; 5) геол. аналлаах массыынанан сиргэ уһун синньигэс дириҥ хайаҕаһы оҥор. ☉ Сверлить, бурить скважину, пробивать грунт, породу специальной машиной
Буровой массыыналар таас чох кэлимсэтин Дьөлө үүттээн, кыымнаах кыырпаҕынан бурҕайаллар. Л. Попов
Хас да сыл анараа өттүгэр Гренландияҕа мууһу 1390 м диэри дириҥҥэ дьөлө үүттээбиттэрэ. ДьДьДь. Дьөлө үүттээһин геол. - аналлаах массыынанан сиргэ уһун синньигэс дириҥ хайаҕаһы оҥоруу. ☉ Бурение
«Сүрүн үлэбит сири дьөлө үүттээһин, тимир саппааһын үөрэтии»,- диэн баран Николай Иванович Яковлев …… хайа үрдүк арҕаһын көрөн кэбистэ. «ЭК»
Билиҥҥи кэмҥэ геофизиктар уонча тус-туспа структуралары быһаардылар уонна дириҥник дьөлө үүттээһиҥҥэ бэлэмнээтилэр. «Кыым». Дьөлө хас - 1) туохха эмэ умуһахта эбэтэр хайаҕаста оҥор. ☉ Выкопать яму, отверстие
Манчаары Баһылай дьахтары күрэтэн баран тыаҕа сири дьөлө хаһан олорор сурахтааҕа. Амма Аччыгыйа
Иккис кырынааһа атын ороҕунан хаары дьөлө хаһан тахсан барбыт. Болот Боотур
Болугур оҕонньор …… таба тэллэҕин кыбыммытынан хаар толору тибэн кэбиспит хаспаҕын дьөлө хаһан киирэр. Н. Якутскай; 2) көсп. ким эмэ итэҕэһин-быһаҕаһын була сатаа. ☉ Упорно выискивать у кого-л. недостатки, подсиживать кого-л.
Олус да дьөлө хаспыт киһилэрэ, - Хаһан аххан. Тойон аймаҕа наар кининэн иирэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Микииппэрэп кинээс, ньылбыйа сылдьан, үҥэн дьэ дьөлө хастаран эрэр»,- дии-дии Андриан Корнилов иҥсэлээхтик аһаан кимиритэ олордо. «ХС». Дьөлө ыстан - 1) эмискэ ортотунан чөҥөрүччү аһаҕастан. ☉ Лопнуть, внезапно продырявиться посередине, провалиться
Ороно ортотунан Дьөлө ыстанан түстэ. Дьөлөрү үтүгэн айаҕа Аһыллан аппас гына түстэ. П. Ойуунускай
Ол эрэйдээх биир да сиринэн хаан тохтор гына хайа барбыт, дьөлө ыстаммыт бааһа суох. Амма Аччыгыйа
Булгунньах арҕаа өттүгэр дьөлө ыстаммыт курдук дириҥ аһаҕастаах. Күннүк Уурастыырап; 2) көсп., сөбүлээб. хантан да кэлбитэ биллибэккэ эмискэ баар буола түс. ☉ Внезапно появиться (откуда ни возьмись)
Дьирикинэччи көрбүт улахан уол саҥа үөрэнээччи паартатыгар тиийэн кэлэн: «Хайа бу эмиэ туох абааһы уола дьөлө ыстанан кэлэн хаалла?» - диэтэ. Ф. Софронов
Куһаҕан Ньукулай уола дьөлө ыстанан кэлэн, дьон санаатын хараарчы иирдэр буолла ээ, бадаҕа. М. Доҕордуурап. Дьөлө ыт - тугу эмэ курдаттыы аас (саа буулдьатын туһунан). ☉ Прострелить кого-что-л. насквозь
Үрдүк халлаан өрөһөтүттэн биир туруйаны дьөлө ытан түһэрдэҕинэ, [былыргы] саха сааһыта ону тойонугар бэрик илдьэрэ. Суорун Омоллоон
Бачах! Кааскабын дьөлө ытан кэбистилэр! Хаарыан кааскам тэһиннэҕин көр. И. Гоголев
Арамаан мүччү көтөн иһэн түөһүн дьөлө ыттаран, сыгынах төрдүгэр охтубут. П. Аввакумов

I
1. аат.
1. Өйдүүр-толкуйдуур, кэпсэтэр, үлэлиир-айар дьоҕурдаах, икки атахтаах, икки илиилээх тыынар тыыннаах (э. ахс. дьон, түөлбэ. киһилэр). ☉ Человек (мн
ч. люди). Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Н. Неустроев
Киһи кыылтан уратыта өйө уонна санаатын күүһэ. Софр. Данилов
Киһи отууланан аһаабыт суола баар. Үөт төрдүгэр тымтай турар. Т. Сметанин
2. Бэйэҕэ чугас ким эмэ. ☉ Близкий, знакомый
Доҕоор, кэл эрэ манна. Киһибит бэргээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
Дайыыла дьиибэргээн киһитин сирэйин өрө көрө түстэ. Софр. Данилов
Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт. Күндэ
3. кэпс. Көссүү. ☉ Любовник
Арааһа, манна эн миигинэ суох киһи булуммуккун быһыылаах. Далан
4. кэпс. Кэргэн (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Муж. Киһим бэҕэһээ бултуу барбыта
2. с. солб. суолт.
1. Мин, кини. ☉ Я, он
Киһини сүгүн олордоллоруттан аастылар ээ. Н. Неустроев
— Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
2. Ким эрэ атын. ☉ Кто-то, некто
Киһи кэлэ сылдьыбыт. — Сатаатар, киһи ыытан билиһиннэрбэтэ. Р. Кулаковскай
Киһинэн киһини ускайдаатылар. С. Васильев
♦ Абааһы киһи (дьон) көр абааһы «Уой, туох абааһы киһитэй! Киэр бар...» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев. Айыы киһитэ миф. — Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэр айбыт уонна араҥаччылыыр, Орто дойдуга олорор үтүө санаалаах, сиэрдээх киһи. ☉ Человек светлого Среднего мира, сотворенный и покровительствуемый божествами Верхнего мира
Айыы киһитэ көрдө да, муҥур тиит саҕа киһи ойон тура эккирээтэ. Ньургун Боотур
Мин эрэйдээх иннибэр күн киһитэ көмүскүүрүн көрбөтүм, Айыы киһитэ аһынарын санаабатым. С. Зверев
Ийэм ньилбэгэр олорон Айыы киһитин аһыйан Харахпыт уута тохторо. Баал Хабырыыс. Бэйэ киһитэ (дьоно) көр бэйэ
1.
Бэйэ киһитэ диэн аатырыы ол тугуй? Р. Баҕатаайыскай
Семен Иванович артыал дьонугар бэйэ киһитэ буолбута ыраатта. Т. Сметанин
Васильев оскуоланы кытта эмиэ доҕордоһоро. Кини онно бэйэ киһитэ этэ. АҮ
Киһи аатыттан аһар көр аһар. Бэйэбин, киһи аатыттан аһаран быһыта сынньан баран, үүрэн кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин. «Семен, миигин үүрэн-үтүрүйэн киһи аатыттан аһардахтарына эн туох дии саныаҥый?» Р. Кулаковскай
Кырдьык даҕаны киһи аатыттан ааһар суолга үктэнним дуо, бу? П. Аввакумов
Киһи аахсыбат киһитэ көр ааҕыс. Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин. Киһи айаҕар киирэн барыах (киириэх) курдук кэпс. — олус болҕойон. ☉ Слушать очень внимательно, во все уши (букв. словно вот-вот войдет в рот человека)
Бары аппаһан олорон, киһи айаҕар киирэн барыах курдук иһиллииллэр. Р. Баҕатаайыскай
Киһи айаҕар (кулгааҕар) баппат көр айах I. Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай. Киһи аҥаара — 1) улахан ыарыһах, ыарыыга ылларбыт киһи. ☉ Инвалид (букв. полчеловека)
Баламаатап кэргэнэ баралыыстаан, киһи аҥаара буолан сытарын Очуурап бэркэ диэн билэрэ. Н. Якутскай
Атаҕым суох... аны дьону кытары тэҥҥэ хаампаппын-сиэлбэппин. Киһи аҥаара буолбутум. «ХС»; 2) улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит (киһи). ☉ Одни кости (о сильно исхудавшем человеке)
Хоргуйан кыаммат буолбутун биһиэннэрэ кэлэн балыыһаҕа ылан өрүһүйдүлэр. Билигин да киһи аҥаара. Н. Кондаков. Киһи баара холлуо дуо — кыаҕа кыра да буоллар син туһалыыр (оҕо кыратык да туһалаатаҕына итинник этэллэр). ☉ Хоть и маленький, но уже приносит пользу (о ребенке)
Киһи баара холлуо дуо, билиҥҥиттэн бугул түгэҕин харбаан туһалыыр. — Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, үөрэннэҕэ буолан, онуманы билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэнкөрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ. Киһи билэр киһитэ сэнээн. — куһаҕан майгытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный своими недостатками человек, с ним все ясно (букв. известный
«Сараанап даҕаны киһи билэр киһитэ этэ, билигин киилдьийэлээх атыыһыт буолан төһө да наһаа киэбирбитин иһин,» — эҥин диэн Маача олохтоохторо кистии-саба үөхсэр этилэр. Н. Якутскай
Анучиннар диэн киһи билэр дьонноро, оннооҕор балта …… кыыһыран баран, хамначчытын кулгааҕын төрдүттэн туура ыстаан ылбыта буолбат дуо. «ХС». Тэҥн. билэр күөлүм балыга; биллэр киһи. Киһи буол <эбэтэр> кии буол — олох үчүгэй эбэтэр олох куһаҕан буол. ☉ соотв. быть или не быть; все или ничего; пан или пропал
Алдан ньууругар кэлэн, Хаппытыан: «Хайдах сиргэ кэллим буолла, мин манна эбэтэр киһи буолуом, эбэтэр кии буолуом,» — дии саныыр. Бэс Дьарааһын
Тапталбын, эрэлбин бэйэм киэр хаһыйдым, аны манна мин тардыстарым суох. Киһи буоллахпына киһи, кии буоллахпына кии буолуум. ТСА ХДь. Киһи гыммат (оҥорбот) — 1) чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Легко одолевать, побеждать кого-что-л., ему он не соперник. Кини күүстээх улахан тустуук, миигин киһи гыммат; 2) өлөрөр, өһөрөр. ☉ Привести к гибели, губить
Сааҕын төттөрү ыл, хааллардаргын эрэ эйигин үрүҥнэр киһи гыныахтара суоҕа. Бэс Дьарааһын
Далаһаны сыыһа үктээтэххинэ, өрүс эйигин киһи гыныа дуо? «ХС». Киһи иилэн ылар киһитэ (суох) — дьоһуннаах, киһи аахсыах, билиниэх айылаах киһитэ (суох). ☉ Нет ни одного достойного (кто достоин внимания), не на кого смотреть
Хатарча ууһугар улахан баай, биир эмэ бастаах киһи үөскээн сылдьыбыта баар дуо? Билигин да киһи иилэн ылар киһитэ суох. А. Федоров. Үс киһиттэн киһи арыый иилэн ылара — аргыспыт Бүччүк Баһылай диэн, биллэр олоҥхоһут. Н. Заболоцкай. Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — олус быдьардык (үөҕүс, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойными словами (ругаться, браниться)
Туох да киһи иилэн ылбатынан үөхсэрэ, бу быдьара сүрүкэтин истиэ этиҥ. Н. Заболоцкай
[Аанчык] Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни үөхпүт-мөхпүт. Н. Босиков. Киһи иннин сарбыйар — киһи инники кэскилин алдьатар, киһи киһи буоларын сарбыйар. ☉ Лишающий человека будущего, перспективы
Бу күннэргэ диэри умсугуйан испит испиирэ киниэхэ сааттаах дьыалаҕа тириэрдэр, киһи иннин сарбыйар алдьархайдаах ас буолара дьэҥкэтик көһүннэ. Д. Токоосоп. Киһи иһинэн оҕо — киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар, ис киирбэх оҕо. ☉ Милый, симпатичный, располагающий к себе (молодой человек, ребенок)
Кириисэбит барахсан киһи иһинэн оҕо. Далан. Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) — киһи ахсаанын ситэрэр суолтаҕа сылдьар сыппах, мөлтөх киһи. ☉ Одно название, что человек
Киһи итэҕэһигэр кэлбит дууһа быһыылаах. Софр. Данилов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Киһи киһитэ көр дьон. Мөрүөн Бүөтүр …… чахчы бааччы киһи киһитэ! Барахсанов дьэллэмин көрүө этигит! Э. Соколов
Эйэҕэс, сымнаҕас, кэпсэтимтиэ, туора киһи кыһалҕатын кыһалҕа оҥостор, холку киһи былыр былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри киһи киһитэ диэн ааттанар. «Кыым»
[Рена] бырааһынньык аайы бириэмийэ ылар, хаартыската Бочуот дуоскатыттан түспэт. Уопсайынан да киһи киһитэ. А. Кривошапкин (тылб.). Киһи <киэнэ> киилэ — эт-хаан өттүнэн чэгиэн, доруобай. ☉ Человек-кремень
Сэнии, намтата көрбүппүт, Кыракый, хатыҥыр бэйэтин. Испитигэр сэмээр күүппүппүт Киһи толуутун, киһи киилин. М. Ефимов
[Доҕорум чучунаа] киһи киилэ, омук чулуута этэ. Н. Абыйчанин
Ол сылдьан эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов. Киһи киэнэ кил- биэннээҕэ — үтүө-мааны, чаҕылхай. ☉ Замечательный, достойный, выдающийся
[Амма Аччыгыйа] …… остуоруйа инибиилэриттэн кэлин хайаан да куччугуйдара киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолан тахсарын санаатахпына, бу псевдоним символиката ордук кэҥиир, эҥсиллэнэр. ФЕВ УТУ
[Владик] бастаан [үлэлии] кэлэрин утаата …… холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ, киһи килбиэннээҕэ этэ эбээт. Э. Соколов
Бу Василий Протодьяконов — Дьэргэли диэн, киһи барыта ытыктыыр оҕонньоро. Киһи киэнэ килбиэннээҕэ. П. Филиппов. Киһи киэнэ киргиллээҕэ фольк. — бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Лучший из лучших. Карчаага диэн кыраҕы харахтаах ытааччы, кус быһый, ат бөҕө, киһи киэнэ киргиллээҕэ төрөөн үөскээн олорбута үһү. Уот ч. Тэҥн. киһи киэнэ кэрэмэһэ; уол оҕо одьунааһа. Киһи киэнэ кылааннааҕа көр кылааннаах. Киһи киэнэ кэрэмэһэ — кэрэттэн кэрэ киһи. ☉ Прекрасный во всех отношениях (человек)
Ону өйдөөн-дьүүллээн көрбүттэрэ... киһи киэнэ кэрэмэһэ... буолбут. Саха сэһ. I
Киһикиэнэүсуһуктааҕа (түөрт, аҕыс) кырыылааҕа көр аҕыс I. Аҕата даҕаны киһи киэнэ аҕыс кырыылааҕа этэ. Н. Лугинов
Алексей Елисеевич... «киһи киэнэ үс уһуктааҕа, түөрт кырыылааҕа этэ» диэбитин... туттубут буолуохтаахпыт. Н. Заболоцкай
[Сүөдэр] дьоҥҥо сырыы бөҕөнү сылдьыбыт, өстөөх бөҕөнү өһөрүспүт, киһи киэнин үс кырыылааҕын тэҥэ көстөрө. П. Аввакумов. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол — кырдьан, буорайан эбэтэр дьадайан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек (его) не видит (не разговаривает), собака (на него) не лает). Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, оккомаска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор — кими эмэ дьадатан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ оҥор. ☉ Довести (себя, кого-л.) до такого состояния, что другие за человека не считают
Баайбын бараатым, бэйэбин киһи кэпсэппэт, ыт үрбэт оҥордум. Далан. Киһи кулгааҕархараҕар баппат — олохсуйбут сиэргэ, майгыга сөп түбэспэт. ☉ Выходящий из ряда вон (о чем-л. необычном, ненормальном)
Ким да итэҕэйиэн баҕарбата, Ньукулааскыны, хайдах ыл да үүрүөххэ сөбүй, киһи кулгааҕар баппат суол дэһэллэр. У. Нуолур
Соруйан, иирсээниайдааны тардыы диэн — хайдах эрэ киһи кулгааҕар- хараҕар баппат суол. «ХС». Киһини билбэт буолбут I — өйүн сүтэрбит, өйө суох сытар (ыарыһах киһи туһунан). ☉ Без сознания (о больном)
Ася үс хонукка күүскэ ыалдьыбыта, киһини билбэт буола сыһаттаабыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Киһини билбэт буолбут — улаханнык сананан, улахамсыйан, кыра киһини ахсарбат буолбут, бэйэтин билиммит. ☉ Важничать, зазнаваться, задирать нос. Үчүгэй аҕай, Мэхээлэбит киһини билбэт буолбут дуу? Киһини билиэҕиттэн — олох кыратыттан, кыра оҕо эрдэҕиттэн. ☉ С детства, с малых лет
Киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Киһини билиэхпиттэн хамначчыт гынан ынаҕын сааҕын күртэрбитэ буолуоҕа. «Чолбон». Киһини былдьаа харыс т. — алдьархайга (хол., уокка эбэтэр адьырҕа кыылга) түбэһэн өлбүт. ☉ Погибнуть трагически (напр., в пожаре)
Уот дьулаана да сүрдээҕэ. Киһини бэйэтин былдьыахха айылааҕа. Суорун Омоллоон. Киһи сирэйин <хараҕын> таба көрбөт — кыбыстар, саатар, дьулайар (тугу эмэ гыммытыттан, оҥорбутуттан). ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного) (букв. не смотрит в глаза (лицо)
Сарсыарда ойуун …… саатан киһи сирэйин таба көрбөт буолан турбута. Болот Боотур
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө [кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан]. Н. Босиков. Киһи сыгынньах илиитинэн туппат — куотунарга-ааһынарга сатабыллаах, кыраҕа киирэн биэрбэт. ☉ соотв. голыми руками не возьмешь
Кини кимэ, киһи сыгынньах илиитинэн туппат киһитэ буолара, улуус улахаттарыгар биллибитэ. Болот Боотур
Оо, ким билэр. Ити урдустары киһи сыгынньах илиитинэн туппат дьоно. И. Бочкарев. Киһи сыгынньах илиитиинэн туппат кырдьаҕаһа буолуохтааҕа. «ХС». Киһи тахсыах оҕото — үчүгэй киһи буолуох оҕо. ☉ Из него получится хороший человек (о ребенке)
Киһи эрэ буоллар, уолчааны тыылга ыыттым ээ, — харса суоҕа бэрт, акаарытыттан таах өлүө... Кэлин киһи тахсыах оҕото. ӨӨККҮ. Киһи (дьон) тыла хонор — киһиэхэ куһаҕан тыл-өс олохсуйар, кини туһунан хоп-сип тарҕанар. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Хайа, айыыта-харата бэрт буолаарай, киһи тыла хоноорой, ааппыт-суолбут сууллаарай. «ХС»
Былыр кырдьаҕастар: «киһи тыла хоммут киһитэ өр барбат» диир буолаллара. «ХС»
Киһи тылын истибэт буол көр тыл. Дьэ ити кэннэ киһи тылын истибэт буол. Н. Неустроев. Киһи тылын уйбат — сэмэни-суҥханы сөбүлээбэт. ☉ Человек, болезненно реагирующий на замечания
Бу оҕо киһи тылын уйбат. Киһи тылыттан тахсыма көр тыл. Этэр хоту элэстэнэр, киһи тылыттан тахсыбат, …… уолчааны дьон сөбүлээбиттэрэ. Н. Босиков
Киһи (саха) тэҥэ суох көр саха. Оҕолорбун санаатахпына, киһиэхэ тэҥэ суохтук туттарым. «ХС»
Чукча, аһыы ууттан киһи тэҥэ суох буола үөрбүт-көппүт. «ХС». Киһи-хара буол — 1) улаатан сит, улахан киһи буол. ☉ Стать (взрослым) человеком, повзрослеть
Ийэлэрэ эрдэ өлөн …… бэйэлэрэ бөрөһөн улааппыттара. Син, хата, киһи-хара буоллулар дии. Н. Лугинов
Дьон сэрии иннинэ төрөөбүт оҕолор улаатан киһи-хара буолалларын кэтэһэллэрэ. П. Аввакумов
Ол да буолларбын …… куйааска буһан, тымныыга тоҥон син улаатан киһихара буолан испитим. «Кыым»; 2) улаат, тыыннаах буол, тыыннаах хаал. ☉ Остаться в живых, выжить
Бэйэ бас билэр сүөһүтэ эстэн, ол аата үйэлэр тухары аһаан, киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт үүт, эт эстэ аҕыйаабыта [холбоһуктааһын түмүгэр]. Багдарыын Сүлбэ
Ол эрээри, киһи-хара буолуох дьолбор, эмчит кыһамньытынан, эмп-томп күүһүнэн сыыйа үтүөрэн барбытым. «ХС»; 3) үлэһит, үчүгэй киһи буол. ☉ Выйти в люди
Дьэ билигин Максим, дьон этэригэр дылы, киһи-хара буолла. Л. Попов
Оҕом, дойдугар-сиргэр тиийэн соргулаахтык сырыт, киһи-хара буол. И. Оконешников. Бу оҕолор ортолоругар сылдьан киһи-хара буоллум дии. П. Аввакумов; 4) кэргэннэн, ыал буол. ☉ Обзавестись семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Дашаны ылбатахпына быйыл кэргэн ылыам суоҕа. Мин киһи-хара буолаары гыммытым, ити буолан таҕыстаҕа. М. Доҕордуурап. Ээ, оттон сөптөөх түбэстэҕинэ, мин да тоҕо киһи-хара буолуохпун баҕарбат буолуомуй. Туокка, халыымы кыайыам суоҕа. И. Оконешников. Киһи-хара гын (оҥор) — аһатан, иитэн, улаатыннаран үлэһит киһи оҥор. ☉ Вывести в люди, взрастить
Икки оҕону сүһүөхтэригэр туруоран киһи-хара оҥортоотум. П. Аввакумов
Бырааттарбын ким иитиэй? Ким кинилэри киһихара гыныай? Ыал устун барыахтара. Г. Угаров
Эйигин Егор Егорович ииттэаһатта, киһи-хара оҥордо. С. Ефремов
Киһи хараҕа халтарыйар көр харах. Тадж-Махал, дьиҥэр даҕаны, киһи хараҕа халтарыйар баай, нарын, кэрэдьикти оҥоһуу эбит. С. Данилов
Киһи холун иһинэн көр хол. Соччо улахана суох, киһи холун иһинэн үлэ эбит. Болот Боотур. Киһи эрэ аатын ылан (сылдьар) — мөкү көрүҥнээх, сыппах санаалаах, кыра ычалаах эрээри. ☉ соотв. Только слава, что человек; одно название, что человек
Дьүһүннээх бүрэтэ, уҥуохтаах омнуота, санаалаах сыппаҕа, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй уу туҥуй уол буол — диэн түҥнэри төлкөлөөн, таҥнары таҥхалаан кэбиспиттэрэ, ол иһин киһи эрэ аатын ылан чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тэҥн. киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). <Киэҥ> халлаан киһитэ көр халлаан. О, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! — диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии! Амма Аччыгыйа
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран куотуулаах Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов
Дьиҥэр, Айдар диэн отой халлаан киһитэ. Н. Лугинов. Суорҕан-тэллэх киһитэ буолла — сытар ыарыһах буолла. ☉ Быть прикованным к постели
Ньукуһуок оҕонньор үнүргү сындалҕаннаах, быһылааннаах сырыытын кэнниттэн, тымныйан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытар. Болот Боотур
Ыт охсор (охсуох) киһи суох көр ыт. Ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Ньургун Боотур
Бөһүөлэк иһигэр ыт охсуох киһи суох. С. Руфов
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох. С. Ефремов
◊ Айан киһитэ көр айан
Кэлэр-кэлбэт тылгын эн биллэр бэрт түргэнник! Айан киһитин сааратыма, сырыы киһитин тутума. Ньургун Боотур
Айан киһитэ тугу эрэ толкуйдуур, тэлиэгэтин эргийэ хаамар, быатын-туһаҕын тардыалыыр. Эрилик Эристиин
Дойду киһитэ көр дойду. [Уоһук:] Бу эн, дойду киһитэ, дьиэлээх сөбүлээбэт буолтун кэннэ, тоҕо күүскүнэн мэһэмээннэнэҕин? Н. Неустроев. Киһи аймах — сир үрдүгэр олорор киһи барыта. ☉ Человечество
Киһи аймах кэскилин айхаллаан Биһиги сулуспут кыыста. П. Тулааһынап
Киһи аймахха Кэхтиитүһүү суох буоллун. С. Ефремов
[Алмаас] киһи аймаҕы оонньуур өҥүнэн умсугутар, кэрэтинэн кэрэхсэтэр, кытаанаҕынан кыайар дьикти таас! И. Данилов. Киһи күнэ — үлэни бириэмэнэн кэмнээһин: биир киһи биир күн үлэлээһинэ. ☉ Человеко-день
Аҥаардас ааспыт сылга борогууллааһынтан, боростуойдар тахсыыларыттан 2504 киһи күнүн сүтэрдибит. «Кыым»
Таах туруу суотугар үлэ бириэмэтин сүтэрии сүүрбэ тыһыынча кэриҥэ киһи күнэ буолла. «Кыым». Киһи уҥуоҕа — өлбүт киһини көмөр сир; киһи көмүллүбүт сирин үрдүгэр туруоруллубут өйдөбүнньүк. ☉ Надмогильный памятник; могила; кладбище
Бу кырдал үрдэ барыта бачымах курдук киһи уҥуоҕа. Н. Якутскай
Кини киһи уҥуохтаах үрдүк тумулга чугаһаан иһэн, дьэ куттана санаата. Болот Боотур. Уолан киһи — кэргэннэнэ илик сиппит эр киһи. ☉ Молодой зрелый неженатый мужчина
Кини [Марба] аттыгар кырыылаах харылаах, ньамаххай харахтаах уолан киһи …… күөх окко тиэрэ түһэн сытар. Күндэ
Икки эдэр чэгиэн уолан киһи …… аһыыр ыһыктарын сүгэн, куоракка сатыы түһүнэн кэбиспиттэрэ. Болот Боотур. Хаар киһи — сыстаҥнас саҥа түспүт сыа хаары мөчөхтөөн киһини үтүгүннэрэн оҥорбут хаар оҥоһук. ☉ Снежная баба. Оҕолор дьиэлэрин таһыгар хаар киһи оҥорбуттар. — Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан, Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонов. Эдэр киһи — оҕо сааһа ааспыт, сиппитхоппут киһи. ☉ Молодой человек
Эдэр киһи. Кыһаннаххына, оҕону булуоҥ буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
[Ааныска:] Тоойуом, ытаама. Мин баран Сахаарга өйдөтөн биэриэм, эдэр киһи уолҕамчы буоллаҕа дии. С. Ефремов
Эдэр киһи, бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
Эр киһи көр эр. Эр да киһи, дьахтар даҕаны үктэлэ-тохтоло суох сөбүлэстилэр, бары төгүрүччү тураннар сылластылар. Ньургун Боотур
Оҕотуттан эр киһитигэр, оҕонньотторугар, кыыһыттан дьахтарыгар, эмээхсинигэр диэри бары дэлби киэргэммиттэр. Эрилик Эристиин
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас. П. Тулааһынап. Тэҥн. икки атах, иэҕэйэр икки атахтаах, инчэҕэй эттээх, урааҥхай
тюрк. кижи, киши
II
аат эб.
1. Болдьох киэбин суолтатын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает значение условного наклонения с оттенком желания
Аны сааска диэри өлбөккө тиийбит киһи, кустаан көрүө этэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Сынньана түспүт киһи, арыычча сэргэхсийиэ эбит. Күндэ
2. Кэпсиирэ буолбут ааспыт бириэмэлээх -быт аат туохтууру уонна -лаах сыһыарыылаах даҕааһыны кытта ситимнэһэн туохха эмэ баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего времени на -быт и прилагательными на -лаах, выступающими в качестве сказуемого предложения, выражает желание
Оо, хайыһардаах киһи. Амма Аччыгыйа
Аны биирдэ кинини көрсүбүт киһи! Суорун Омоллоон
Оо, өрүһүйбүт киһи. Софр. Данилов