прил. аппаччы аһыллыбыт, сэгэччи аһыллыбыт.

сыһ. Өйүнэн мөлтөх, акаарытыҥы курдук. ☉ Подобно недоумку, тупице
Миигин тоҕо Куһаҕан Хочугур диэн ааттаабыттара буолуой? Бука, соруйан аҥалатык туттарым иһин буолуо. И. Гоголев
Чолоорбо ырыа истэн бүтүннүү уҥан-таалан аҥалатык аппаччы туттан турар. И. Тургенев (тылб.)

турулуҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Тураах оҕото кып-кыһыл айаҕын аппаччы атан баран, уулааҕынан-хаардааҕынан көрөн турулуҥнатар. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор нуучча толуу киһититтэн килбигийэн, тылыттан матан, саҥата суох утары көрөн турулуҥнатта. Болот Боотур

даҕ. Ононманан бөлтөҕөрдөрдөөх, биир дэхситэ суох; модороон, томороон (хол., тиит хатырыга). ☉ Неровный, шершавый; грубый
Арай баараҕай тиит балларыттаҕас хатырыга төлөн сырдыгар кытарымтыйа хараарбахтыыр. Софр. Данилов
Икки хараҕын дьиэгэниччи тиэрэ көрбүтүнэн, балларыттаҕас уостаах киэҥ көҥкөлөй айаҕын аппаччы аппытынан өрө чинэллэн турбахтыы түһээт, уот тыллары куппутунан барда. Амма Аччыгыйа
Маайыс туох баар күүһүн түмэн, ол балларыттаҕас сирэйгэ тыҥыраҕынан түһүнэн кэбистэ. Уустаах Избеков

туохт., эргэр. Айа кирсин аппаччы тарт, ох сааны, айаны тардан иит. ☉ Широко натянуть тетиву, насторожить самострел (лук или стрелу) для зверей
Ону көрөн, ©ргөлөй Бэргэн биир талыы оҕун ылан, төбөтүгэр үстэ силлээн баран аҥаабыллаан ытан саайбыт. Эрилик Эристиин
Оҕу ылан аҥаабыллаан көөртө бэйэтин саатын курдук ылбаҕайдык тарпат, күүһүн былдьатан аҥатар эбит. «Чолбон»
Хоһуун үҥүүтүнэн хаҥас өттүттэн кинини ытаары аҥаабыллаан эрэр уһун хара бэкир киһини быраҕан саайбыта. Далан

аат.
1. Дьиэ сүөһүтүн тииһин, айаҕын көҥдөйүн эмтээһиҥҥэ сыҥааҕы атытарга туттуллар тэрил. ☉ Приспособление для раскрытия пасти домашних животных при лечении их зубов, ротовой полости. Били Ньукулаас аҥаабылбын уларсан баран, аҕалан биэрэ илик дии. Сэмэн аҥаабыллаах этэ, киниттэн көрдөө
□ Ньирэй көрөөччү аҥаабыл мас оҥостон айаҕар уган баран аалан биэриэхтээх, уһулуччу үүммүт омуртарын хаппыт төбөлөрүн кыптыыйынан кырыйар наада. МСИ ССНьЫаУО
2. эргэр. Тымтык төбөтүн кыратык хайытан, ону аппаччы тардан, испиискэ саҕа маһынан тирээбиллээн баран, ол тирээбили уматтахха, тостон, туора ыстанар (былыргы оҕо оонньуута). ☉ Если кончик лучины немножко расщепить, расширить появившуюся щель, вставить в нее щепку величиной со спичечную коробку и зажечь ее, то лучина ломается и отлетает в сторону (старинная детская игра). Былыр, биһиги кыра эрдэхпитинэ, аҥаабыл диэн оҕо оонньуута баар этэ

сыһ.
1. Кыратык аһаҕас буоларын курдук, аппаччы. ☉ Слегка приоткрыв, полураскрыв (напр., о двери)
Уоһун сэгэччи атан, нарыннык сыһыгыраан, ис-иһиттэн үчүгэйдик да күлэр. С. Никифоров
[Уулаах] чомпойун быатын сүөрэн, кэтэҕин диэки сэгэччи анньан туран иһиллээтэ. Эрилик Эристиин
Биһиги остуораспыт Софрон Чаахап оһоҕун оттоору сарсыарда эрдэ туран, …… бородуукта ампаарын аана сэгэччи аһыллан турарын көрбүт аатырда. «ХС»
2. Туохтан эрэ үөрбүттүү, чэпчээбиттии, сэргэхтик. ☉ Воодушевлённо, оживлённо, с приподнятым настроением
Кэтит, көнө сарыннарын даратан, төбөтүн сэргэхтик сэгэччи туттубутунан, эрчимнээхтик, суһаллык сулбу хааман, Максим Горькай остуол диэки кэлэн иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тииҥ Мэйии сэгэччи туттан, чэпчэкитик тэп-тэп үктэнэн, бэйэтэ туппут антыанналаах дьиэтин диэки хааман бэдьэйэ турда. Г. Угаров
Миитэрэй, ааранан кини үөрбүт курдук ыҥыырын үрдүгэр сэгэччи туттан, икки өттүн эргиччи көрүтэлээмэхтээн ылла. «ХС»

1. аат.
2. Саас хаар ууллуута тахсар уу. ☉ Превращение снега в воду во время весенней оттепели
   Сайын уу-хаар тардыыта, Харатаайап кулуба Бүлүү куоратыгар ыҥыыр атынан киирэн тахсар. Н. Якутскай
   Саас уу-хаар харылаччы тахсыыта, халдьаайыга маҥнайгы харалдьык көстүүтэ Көстөкүүн оҕонньор …… хонуу уутугар дурда туттара. С. Никифоров
   △ Хаар ирэн, бырыы-бадараан буолуута. ☉ Жидкая грязь, образующаяся от таяния снега
   [Сэкэтэй Сэмэн:] Эдэр уолаттар хаһан бу тыаны кэрпиттэрэ, ууну-хаары кэспиттэрэ баарай, биһиги да ээхпитин этииһибит. Күндэ
   Эһэ дии санаан, хаһыытыы-хаһыытыы ууну-хаары көтүөлээн баһыллаҥнаан эрдэхпинэ, кэннибэр адьас чугас баҕайы уу тыаһа өрө биллигирии түстэ. Р. Кулаковскай
   Уута-хаара диибин диэн, киһи эрэ киҥэ-наара алдьаныах айана буолбут. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Амтана суох, хобдох ас, аһылык. ☉ Невкусная, непитательная пища, еда
   Урукку киэһэлэргэ аһылыктарын, уу-хаар да буоллар, аһааталлар эрэ муҥа-таҥа суох буолан, кэпсэтэн-ипсэтэн утуйар буолаллара. А. Софронов
   Оҕолор, дэлэччи да буолбатар, син уунан-хаарынан үссэнэн, үөрэ-көтө үөрэнэ сылдьаллар. С. Федотов
   Аспыт сыыһын оҕобут кэллэҕинэ сиэхпит буоллаҕа дии, биһиги манна уунан-хаарынан да олоруохпут. Айталын
4. көсп. Сымыйа-кырдьык икки ардынан саҥа-иҥэ, киһи соччо итэҕэйбэт кэпсээнэ. ☉ Не внушающая доверия речь, неправдоподобный рассказ
   Солуута суох саҥарааччы сонуна уу-хаар буолааччы (өс хоһ.). Урукку улаҕалаах тылгын Уу-хаар оҥорбуккуттан Улаханнык ороһуйдум. А. Софронов
   Ол киһи тылын кыһыл көмүскэ ылыма, отут бырыһыана кырдьыктаах, онтон ордуга — уу-хаар. Ф. Постников
   Албыннаары ууну-хаары туойа сылдьара буолуо. «Кыым»
5. даҕ. суолт.
6. кэпс. Уу-ньамаан, амтана барбатах (аһылык). ☉ Непитательный, водянистый, невкусный (о пище, еде)
   Үгүспүт күннээҕи нуорма килиэби биирдэ охсон кэбиһэн баран, студенческай остолобуой уу-хаар аһылыгынан албыннанара. С. Никифоров
   Буһарыллыбыт бурдуктаах, мас суладаһыннаах уу-хаар курдук миин. И. Тургенев (тылб.)
7. көсп. Ис хоһооно хобдох, солуута суох (хол., тыл-өс). ☉ Бессодержательный, несерьёзный (напр., о речи)
   [Айаал] Кистээн хоһоон суруйар. Хортуон тастаах альбомугар Уу-хаар хоһоон элбээн иһэр. И. Гоголев
   Аныгы дьон оҕо-дьахтар курдук наар дьиэ таһынааҕы эргинтэн тэйбэт, уу-хаар кэпсэтиилээхтэр ээ. Н. Лугинов
   ♦ Уутугар-хаарыгар киирэр — олус астынан-дуоһуйан, үлүһүйэн киирэн бар. ☉ соотв. входить во вкус
   Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай уокка аргынньахтаан сыҥаах баттанан олорон, уламулам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, уутугар-хаарыгар киирэн, олоҥхолоон куйуһутан барда. Болот Боотур
   Ийэтэ кыыһынаан ууларыгар-хаардарыгар киирэн ортолуу кэпсэтэн истэхтэринэ, Балтаҕар киирэн кэллэ. Р. Баҕатаайыскай
   Уутугар-хаарыгар киирэн олорор суотчуту итинтэн салгыы мэһэйдиэн кэрэйэн, Сэмэн саҥата суох Тэрэнтэйи күүтэ олордо. Д. Таас. Уу-хаар курдук кэс — кимиэхэ эмэ сэнээбиттии, төрүт аахайбатахтыы сыһыаннас, оннук быһыылан. ☉ Относиться к кому-л. пренебрежительно, наплевательски, вести себя высокомерно
   Аким чиэски быһыыта барыларын кэлэттэ, дьону уу-хаар курдук кэһэр. Далан. Уу-хаар сырыы кэпс. — халтай, туох да туһата суох сырыы. ☉ Бесполезная, бесплодная поездка. Тайахсыттар бүгүн мэлийдилэр, таах уу-хаар сырыы буолла. Уу-хаар сырыытын сырытта кэпс. — халтайга, туох да туһата суохха сырытта. ☉ Сходить зря, напрасно. Бүгүн тэллэй булбатылар, уу-хаар сырыытын сырыттылар. Тэҥн. халтай (халтайга) хаамп. Уу-хаар тыллаах кэпс. — 1) киһи соччо итэҕэйиэ суоҕун курдук тыллаах-өстөөх; солуута суох кэпсээннээх-ипсээннээх. ☉ Несерьёзный, не внушающий доверия (о речи); пустомеля, пустослов
   Кини Бүөккэни омун-төлөн, уу-хаар тыллаах, быһата, биир киһи итэҕэһигэр төрөөбүт киһинэн ааҕара. В. Протодьяконов
   Арыгыһыттар сымыйа-кырдьык аҥаардаах, уу-хаар тыллаах кэпсэтиилэриттэн бу да дьон ырааппатылар. Р. Баҕатаайыскай
   Сорох киһи уу-хаар тыллаах, сымыйаччы, албын, эппит тылыгар турбат, толоругаһа суох. «ЭК»; 2) ис хоһооно мөлтөх, киһи болҕомтотун тардыбат (хол., айымньы). ☉ Бессодержательный, пустой, не привлекающий внимания (напр., о литературном произведении)
   Оччолорго уу-хаар тыллаах хоһооннору, унньулхай-санньылхай поэмалары суруйбахтыыллар да, бэчээттэтэллэр да быһыылааҕа. С. Данилов
   Ол да иһин, киһиэхэ барытыгар биллэр, уу-хаар тыллаах дакылааты оҥорор буолан, дьүүллэһиилэрэ даҕаны онуоха дьүөрэлээх этилэр. Софр. Данилов. <Хараҕын> уулааҕынан-хаардааҕынан көр- дө — ууламмыт хараҕынан көрдө. ☉ Смотреть влажными от слёз глазами
   Тиит аллараа мутугар тураах оҕото кып-кыһыл айаҕын аппаччы атан баран, уулааҕынан-хаардааҕынан көрөн турулуҥнатар. Амма Аччыгыйа
   Уулааҕынанхаардааҕынан быччаарыччы көрө-көрө, куурусса буутун уобалыыр. Айталын
   Нида эмиэ да кутталыттан, эмиэ да куоттарбыт аһыытыттан, хараҕын уулааҕынан-хаардааҕынан көрдө, уостара ибигирэтэлээн ылла. Нэртэ. Хараҕыттан уу-хаар баста — хараҕа ууланна, ууламмыт хараҕынан көрдө (хол., уйадыйан). ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. (напр., от наплыва чувств)
   Бэйэтин буруйдааҕынан ааҕынна, хараҕыттан уу-хаар баста, өссө кытаанахтык кууһа-кууһа, эмээхсин төбөтүн имэрийбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
   Улаханнык куттаммыт уонна аһыммыт дьүһүннээх Лиза хараҕыттан уу-хаар баспытын Ылдьаа өйдөөн көрбүтэ. Д. Таас
   Кинилэр ахтыспыт дьон быһыытынан, куустуһа түспүттэрэ, иккиэн харахтарыттан уу-хаар баспыттара. И. Федосеев