I
туохт. Үтүөрэн биэрбэт ааспат-арахпат ыарыылан. ☉ Страдать от застарелой, хронической болезни
Кини аҥаар атаҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] онтон биирдэ билбитэ - көхсө дьарҕаран ыалдьар, тобугун арамачыыс диэн ыарыы көмүллүүр, өр хаамтарбат. Н. Габышев
Арай кэлин, кырдьыытын саҕана, сиһэ дьарҕаран ыалдьар буолта үһү. М. Чооруоһап
II
көр дьайҕар
Былыттаах халлаан дьарҕаран кэлбитин курдук, көхсө кэҥии, санаата дьэгдьийэ, хараҕа сырдыы түстэ. Болот Боотур
Ардаҕын-самыырын киэр кыйдаан Алаара дьарҕарыа киэҥ халлаан. М. Ефимов
Элэҥ-салаҥ дьарҕаран Имик-симик сырдаата, Оргууй тыал салгыйан хомус суугунуу тыаһаата. С. Васильев

туохт.
1. Уҥуоҕу эбэтэр туох эмэ кытаанаҕы үлтүрүтэ ыстаа, кир. ☉ Раскусывать зубами, грызть кость или что-л. твердое
Суон уҥуоҕун баһын хаар курдук хардырҕаччы көмүллээн баран, туман курдук тоҕута тибииртэлээн кэбиһэ олордо. ПЭК ОНЛЯ VI
Микиитэ тоҥ килиэби көмүллүүр. Амма Аччыгыйа
Ити уҥуохтаргын, кинээс, бэйэҥ көмүллээ. Биһиги ыттар буолбатахпыт. М. Доҕордуурап
2. көсп. Ыарыылаахтык кэй, сытыытык кэйэн ыарыт (ыарыы туһунан). ☉ Причинять кому-л. острую боль, напоминающую укол; колоть где-л. (о боли)
Амырыын ыарыы кини сүрэҕин аччык бөрөлүү сытыы тииһинэн көмүллүүр да, оҕонньор баччааҥҥа диэри ынчыктаан көрө илик. И. Гоголев
Көхсө дьарҕаран ыалдьар, тобугун арамачыыс диэн ыарыы көмүллүүр, өр хаамтарбат. Н. Габышев
3. көсп. Кими эмэ мөҕө-этэ, үөҕэ-ыыстыы сырыт. ☉ Постоянно отчитывать кого-л., бранить, ругать
Эн да миигин көмүллээн биэрэҕин. — Үөрэххин хотумсук атаххынан саба тэбистиҥ, хата күн тура-тура дьиэ көрөөччүлэргин көмүллүүгүн. М. Доҕордуурап
ср. монг. кемели, кемеле ‘глодать’, тюрк. гемир, кемир ‘грызть, глодать, кусать’

туохт.
1. Түргэнник улаат, сит, торолуй (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Быстро достигать зрелости, расти быстро, быть (в период роста) заметным, крупным (обычно употр. в отриц. ф.)
[Байбааскы:] Омуос оҕонньор ороҕун батыһан өнүйүөҥ суоҕа диир. И. Семёнов
Төттөрүтүн, спорт уотакүөһэ суох пропагандаланар сиригэр ыччат тохтообот, производство да, оннук өнүйбэт. «Кыым»
2. Чөлгөр түс, эмтэнэн үтүөр, көн (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Вылечиться, поправиться, восстановить силы (обычно употр. в отриц. ф.)
Баай кутуругар сөрөнөн, быарга быһахтанар, сүрэххэ сүгэлэнэр кэриэтэ өрө туран, эбии олохпутун алдьатан, өтөр өнүйбэт быһыыга түспүппүт. Эрилик Эристиин
Аны арамачыыс булбута Эмтэммитим ахан да, өнүйбэтэҕим. Арай Мэҥэм Абалааҕа абыраабыта. С. Федотов
3. көсп. Олохтоох сиргиттэн тэй, ыраат (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Отдаляться от постоянного местожительства, уезжать из родных мест (обычно употр. в отриц. ф.)
Кини олорор бу биир дьиэҕэ: Өлөрүн да манна өлүөҕэ, Өтөҕүттэн өнүйбэккэ, Олоҕу дьону билбэккэ. Дьуон Дьаҥылы
ср. др.-тюрк., кирг. өн ‘расти, вырастить’

даҕ.
1. Ыарыыны үтүөрдэр, оһордор кыахтаах. ☉ Лекарственный, целебный, целительный, лечебный (напр., о воздухе)
Эти-хааны дьэгдьитэр Эмтээх салгын үрбүтэ, Көмүс өҥнөөх долгунум Күдээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Онно кини [саха омуга] кыргыстаах да, эйэлээх-иллээх да олоҕун арахсыспат аргыһа, миинэр миҥэтэ, эмтээх аһа, таҥнар таҥаһа — сылгыта — муус куйаар дойдуга тиийэ кэлистэҕэ. КДьА
Кытаҕастыы хам ылларбыт Кыыс оҕо сэбиргэҕэ Эмтээх иннэ укуолунан, Эдэр быраас көрүүтүнэн ыраастана оҕустаҕа, Ылыҥ, көрүҥ тоҕо баҕас кэрэтэй! С. Васильев
2. Кимиэхэ, туохха эмэ туһалаах. ☉ Полезный в каком-л. отношении
Ыт сааҕа бииргэ эмтээх диэбиккэ дылы (өс ном.). Сахаларга «кур ыт сааҕа курдуурга эмтээх» диэн өс хоһооно баара. ФГЕ ӨӨСҮҮ. Ити алгыс тыллар Н.Е. Мординов курдук талааннаах суруйааччыларбытыгар туох эмэ эмтээх буолбут буолуохтаахтар. ЧКС ОДЬКИи
3. эргэр. Кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннаах. ☉ Имеющий отношение к чему-л. [— Эт эрэ, таабырыныҥ] туохха эмтээҕий? — Барымайга бары эмтээх. ПЭК СЯЯ
[Бу таабырын] аһыыр аска эмтээх, [оттон бу] — сүүрэр атахтаахха эмтээх. ПЭК СЯЯ
◊ Эмтээх бадараан көр бадараан
Манна баар: туус, уоттаах хайа, кырааскалаах хайа, таас туус хайа, эмтээх бадараан, таас чох! И. Данилов
Эмтээх бырыы — эмтээх бадараан диэн курдук (көр бадараан). Туус үллэр сирин аттыгар эмтээх бырыылаах күөллэр бааллар. И. Данилов
«Оҕолоор, — диэтэ учуутал, — эмтээх бырыы арамачыыс ыарыыны эмтиир». «ХС». Эмтээх оттор (үүнээйилэр) — ыарыыны тохтоторго, ыарыһаҕы үтүөрдэргэ көмөлөөх оттор (үүнээйилэр). ☉ Лекарственные растения
[Уот Хойостоон] араас эмтээх оттору билэр курдук кэпсиирэ уонна таба муоҕун ханнык эрэ үүнээйини кытта бииргэ мэлийэн, үчүгэй лэппиэскэни, хааһыны оҥоробун диир буолара. Амма Аччыгыйа
Кини сүрэҕэ ыалдьара. Ол ыарыытыттан эмтээх оту оргутан, ол уутунан эмтэнэрэ. Суорун Омоллоон
Биһиги тыаларбытыгар сир араас астара, эмтээх үүнээйилэр үүнэллэр. Ол иһин биһиги тыаны өссө ордук күндүтүк саныыбыт. «Кыым»
Хиимийэ уонна биология кафедрата Саха сиригэр үүнэр эмтээх үүнээйилэри, сүөһү аһылыга буолар оттор химическэй састааптарын үөрэтэрэ. «ХС». Эмтээх уу — үксүгэр сир анныгар үөскүүр, көннөрү уутааҕар үрдүк тэмпэрэтиирэлээх, киһи доруобуйатыгар туһалаах миньэрээллээх уу. ☉ Минеральные воды
Дьиктитэ диэн бу чакыр таас быыһыттан тыга сытар эмтээх уу бэйэтэ кыһынын тоҥмот. Багдарыын Сүлбэ
Кулаар уонна Ньурба бөһүөлэктэрин чугастарыгар эмтээх уулар бааллар. «Кыым»

I
аат. Үүтүнэн иитээччилэр уонна дьахтар саҥа төрөөбүт оҕолорун эмтэрэллэригэр эмиийдэригэр үөскүүр маҥан өҥнөөх убаҕас. ☉ Белая жидкость, выделяемая грудными железами женщин и самок млекопитающих для вскармливания младенца, детёныша, молоко
Тыый, доҕоор, аччыктыахпыт диэтэҕиҥ дуу? Ол аҥаардас ынах үүтүнэн эрэ олоруохпут дуо? Күндэ
Сытынан дыргыйар Сылаас үүт барахсан, сыыйылла тыгыалыы, Күүгэнэ күрүлээн, Күүгүнүүр тыаһыттан Күндүнү булбаппын. Күннүк Уурастыырап
Ол тоҕо ити эрэйдээҕи өлөрдөҥүй? Улаатан төрөөтөҕүнэ үүтүн иһиэҥ буоллаҕа дии. Н. Түгүнүүрэп
♦ Үүт тураан — туох да кыһалҕата суох, олус чуумпу (олох). ☉ соотв. тишь да гладь
Үүт тураан үчүгэйдик олордулар. ПЭК СЯЯ
Үүт тураан олохтоох ыал. НАГ ЯРФС II
Үүт тураан олохторун аймаатылар. «ХС». Үүт турааннык — туох да кыһалҕаны билбэккэ, аймалҕана суох чуумпутук (олор). ☉ Совершенно спокойно, тихо, мирно (жить)
Үчүгэйэ диэн биллэн турдаҕа дии — ойоҕун, оҕолорун кытта дьиэтигэр-уотугар этэҥҥэ, үүт турааннык олоруута. Күннүк Уурастыырап
Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. [Алааппыйа:] Тукаам, тоҕо үүтүн тохпут оҕо курдук буоллуҥ? А. Софронов
Оҕонньор эмискэ, үүтүн тохпут оҕо курдук, куру-кэри туттан, кутаа аттыгар кэлэн хоҥкуллан турда. Софр. Данилов. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр — элбэх үүттээх, төрүөхтээх (ынаҕы этэргэ тут-лар). ☉ Молочная и плодовитая (о корове)
Хараххар үүт ыгыахтара (эн хараххар ким да үүт ыгыа) суоҕа көр харах. Кинээс Дьаакып биһикки харахпытыгар ким да үүт ыгыа суоҕа. А. Софронов
Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Суорун Омоллоон
Кийиит оҕобут диэн хараххар үүт ыгыахтара суоҕа. М. Доҕордуурап
◊ Үүт анна — үрдэ (сүөгэйэ) холбуллубут эбэтэр сэппэрээтэрдэммит үүт. ☉ Молоко после снятия сверху сливок или удаления из него жиров сепаратором, обрат
Оҕустар туруктара үчүгэй. Нуормалаах аһылыктарын таһынан гидропоннай үүнээйини сиэтэллэр. Үүт аннын иһэрдэллэр. «Кыым». Үүт көлүйэ фольк. — олоҥхоҕо айыы аймахтара, үрдүк айыылар сөтүөлүүр үүт күөллэрэ. ☉ В олонхо: молочное озеро, в котором купаются высшие божества
«Биһиги сөтүөлүүр үүт көлүйэбитигэр сөтүөлээн, суунан, салгылаан кэл», — диир эмээхсин. Саха фольк. [Хотун] Хонуу биитин курдук хонолдьуйан-хотолдьуйан, Үрүмэтийэн көрбөт Үүт көлүйэтигэр киирэн, Умсаах кус курдук Умсан таһыгыраата. П. Ойуунускай
Үүт кэрэ көр кэрэ. Быгык Хантаха ыһыахха үүт кэрэ аты миинэн кэлбит. Саха сэһ. I
Өйдүүр инигин, Онно үүт кэрэ атыгар бүк түһэн, Дьэбдьиэйэ көтүтэн кэлбитин. Н. Босиков. Сахалар түҥ былыр үрүҥ күҥҥэ тэҥнээх Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо анаан үүт кэрэ маҥан аты уматаллара үһү. КДЬА. Үүт умуһаҕа — ыаммытынан үүтү сойута (үрүт туруора) уурар оҥкучах. ☉ Погреб для хранения молочных продуктов
Оҕонньор үүт умуһаҕа хастар, хатыҥынан хаһыы мааччах оҥостор, биирдии буут истээх үс улахан туос ыаҕаһы тиктэрэр. Н. Неустроев
Остуоруйаҕа ойуулуулларын курдук, бур-бур буруолаах буор балаҕан ытыс саҕа тиэргэнигэр Тыаһыт ийэтэ, Маайа, үүт омуһаҕын таһыгар чабычахтаах үүтүн холбуйа турара. Л. Попов
Үүт сыата көр сыа. «Бэйикэй, күннээн эриҥ, үүккүт сыатын бырыһыана намыһах буоллаҕына, тугу хоргутуоххутуй, биллэртиэм», — диирэ Гера. П. Аввакумов
Үүт сыата — бородууксуйа табаарынай сыаннаһын сүрүн көрдөбүлэ. «Кыым»
Кини ынаҕы ыырыгар бастаан икки илин эмиийин, онтон икки кэлин эмиийин тардыалыыр. Маннык ньыма үүт сыатын үрдэтэрин наука быһааран турар. ҮБНьТ. Үүт- тээх от — үүт курдук үрүҥ өҥнөөх дьааттаах симэһиннээх от үүнээйи. ☉ Молочай двуцветный. Чуолаан ыллахха, үүттээх от иирии, арамачыыс, илиистик курдук ыарыылары, ону тэҥэ тирии үөнүн, ыарыылаах чэри уонна араас мэҥи эмтииргэ туттуллар. МАА ССКОЭ. Үүтүнэн иитээччилэр зоол. — оҕолорун эмиийдэрин үүтүнэн аһатан, улаатыннарар харамайдар. ☉ Животные, вскармливающие детёнышей своим молоком, млекопитающие
Үүтүнэн иитээччилэр тоноҕостоохтор кылаастарын ордук уустук оҥоһуулаахтара. ШВФ З
Хайа баҕарар үүтүнэн иитээччилэр сүрэхтэрэ түөрт хаамыралаах: икки ытарҕалаах, икки кутуйалаах. ББЕ З
Үүтүнэн иитээччилэр бөҕө уонна имиллэҕэс тириилээх буолаллар. «ББ». Үүт үрдэ — ыаммытынан үүт умуһахха хонон тымныйдаҕына, үрдүгэр мунньуллар сүөгэйэ. ☉ Сливки на цельном молоке, охлаждённом в прохладном месте (напр., в погребе)
Үүт үрдүн холбуйан сарсыарда аайы ийэлэрэ күөрчэх ытыйара. У. Нуолур
Көрүүй, ийээ, билигин даҕаны Кыынньар кымыһын уохтааҕын сөхтүм, Үрүҥ илгэни түстээри аны Үүтүҥ үрүтэ элбэҕин көрдүм. И. Егоров
др.-тюрк., тюрк. сүт
II
аат. Тугу эмэ курдаттыы тахсар эбэтэр анаан хаһан оҥоһуллубут хайаҕас, дьөлөҕөс. ☉ Дыра, проём или специально сделанное в чём-л. отверстие. Куонньай үүтэ
□ Даарыйа эмээхсин Микиитэлиин кыттыгас халандаар хаптаһыннаахтар
Хаптаһыннарын ортотунан сэттэ төгүрүк үүт кэккэлэспит: ол нэдиэлэ хонуктара. Амма Аччыгыйа
Кынчаайап сиэрдийэни суллуу суора-суора, Остуолба үүтүгэр симэр. С. Васильев
♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла көр баҕана
Барар сиргит баҕана үүтэ буолан бараннын, кэлэр суолгут кэлии үүтэ буолан бүөлэннин. Н. Якутскай
Барар сирэ баҕана үүтэ буолан, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолан санаа бөҕөҕө түһэн олордоҕуна. аны ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
Үүттээх өттүктээх, аһаҕас сарыннаах киһи көр аһаҕас. Үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ). Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Үүт харахха — оруобуна, сөрү-сөпкө. ☉ соотв. не в бровь, а в глаз
Оҕонньор барахсан бу тойооску маннык буолуоҕун үүт харахха да этээхтээбит эбит. И. Федосеев
[Дьэргэ] «Оо, кырдьык, соҕотохто холорук туран, хаары өрө ытыйан эрдэҕинэ, ууга эрэ баар буолан хаалбыппыт», — диэбитин итэҕэйэннэр, ойуун үүт харахха көрбүтүн сөхтүлэр. «ХС»
Тэҥн. уот харахха. <Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна. Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
«Чэ, ээх, аргыый бэлэстэт!» — Ира кыһыытыттан хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. А. Фёдоров
◊ Үүт бүтэй көр бүтэй II
Ити кэннэ бу турар оҕо киһи аата-суола кимий диэтэххинэ, Үс үүт бүтэй үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолан диэн ааттаах киһи буолар. Ньургун Боотур
Бэйэтин кыанар киһи этэ. Үс үүт бүтэйи оонньуу-күлэ тайаммакка эрэ ыстанан дэгэс гынара. «ББ»
Үүт им көр им II. Алта хаардаах маҥан ат, уҥа кулгааҕар үүт имнээх. «ХС»
Үүт күрүө көр күрүө. Үүт күрүө ааныгар бороҥ ырбаахылаах, эмиэ оннук өҥнөөх хортууһу иҥнэри тардыммыт киһи кэлэн тохтоото. А. Сыромятникова
др.-тюрк., тюрк. үт, үд