см. араҕыс = 1, 2, 4, 5; ыалдьартан илии арахпат , таптыыртан харах арахпат посл. от больного места рука не отрывается, от любимого—глаз не отрывается.

подр. рявканью; ар диэ = рявкнуть; ыт ар диэтэ собака рявкнула.

подр. голосам грызущихся собак.

межд. ишь ты; ишь какой.

межд. выражает боязнь, страх ай, ой; о боже; арах-арах ! ой-ой, боюсь!

v. to become separated; араар= v. to separate

ono. Roar!; ар гын= v. to roar

туохт. Баран, халбарыйан, сүтэн-оһон, бүтэн, суох буолан хаал (буолб., мэлдьэх. ф-ҕа тут-лар, үксүгэр «куруук баар, баран, халбарыйан, сүтэн-оһон биэрбэт» диэн сөбүлээбэккэ, мэһэйдэтэн этии). ☉ Проходить, исчезать, кончаться (употр. в отриц. ф. или отриц. оборотах, обычно приобретает оттенок значения «не оставлять в покое, присутствовать постоянно» — о чем-л. неприятном, тяжелом, мучающем)
Ийэ хоонньо да быыһаабат ааспат-арахпат алдьархайа түбүлээбит быһыылааҕа. Софр. Данилов
Сэрии бааһа оспот ээ, оспот, тукаларыам, Хойутун-хойут даҕаны ааһан-араҕан биэриэ суоҕа. С. Федоров. Куттал ааспат-арахпат буурҕата дууһатыгар киирэн күөрэ-лаҥкы ытыйыаҕын оччолорго хантан билиэх этэй? М. Ефимов

тыаһы үт. т. Ыт быһыттаҕас үрүүтэ. ☉ Отрывистый лай собаки. «Ар», — диэн баран, Моойторук тохтоон хаалла

тыаһы үт. т. Ыттар охсуһар саҥалара. ☉ Звуки, издаваемые дерущимися собаками. Икки ыт утарыта көрсөн, ар-бур бөҕө буолла
□ Тииҥ маска куһугураата да, ыт ар-бур үрдэ. ЕНВ СТ
Сабараанньа ойоҕоһугар утуктуу сыппыт тэллэх ыта соһуйан «ар-бур» диэбитинэн утары ыстанна. Е. Неймохов
Атын дьон иһэллэрин билэн, ыттар ар-бур бөҕөнү түһэрбитинэн биһиэхэ утары сырсан кэллилэр. В. Арсеньев (тылб.)
♦ Ар-бур буол (дэһис) — кими эмэ кытта кыыһырыс, этис. ☉ Ссориться, ругаться с кем-л. [Үрэкиин оҕонньор эмээхсинэ Ааныкалыын] саастарын тухары биирдэ «ар-бур» дэһиспэккэ, өрүү өйдөһөн, өйөһөн-убаһан олорбуттара. Болот Боотур
Этиспэтэх, охсуспатах Иллээх, сэмэй бэйэлэрэ Ити курдук Дьэбдьиэй, Ылдьаа Иирсэн ар-бур буоллулар. Күннүк Уурастыырап

саҥа алл. «Көр эрэ, көр эрэ маны» диэн суолтаҕа сэмэлээһиҥҥэ, сөҕүүгэ туттуллар. ☉ Употребляется для выражения укоризны, удивления в значении «ишь ты, ишь какой, вот какой»
Ар-дьаалы оҕолор, бу дьахтар талбытын саҥаран эрдэҕин, хайа онно барар соло-билэ? А. Софронов
Туох кулубата кэлэр үһүө. Ар-дьаалы, куттаан эрдэҕин көр! Амма Аччыгыйа
Ардьаалы, туох ааттааҕын кичэмэлээбит сылгылара буоллаҕай? Күннүк Уурастыырап
Ар-дьаалы, сирэй да сирэй, харах да харах, чолбодуйан түһэн. Эрилик Эристиин

I
1. көр араҕыс
1.
Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат (өс хоһ.). «Бар, киэр буол, мэһэйдээмэ», — Өлөөнө үүрэн ыыттаҕына эрэ, Сэмэн үгэһинэн «һы-һы» дии-дии араҕар. В. Гаврильева
Үрэх куулатынааҕы ыарҕаттан хабдьы үөрэ арахпат. И. Федосеев
2. көр араҕыс
4
Аны араҕара эрэ хаалбыт. Ол диэн формальнай дьыала. Морально арахсан бүппүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Эрбэр] Аны барыам суоҕа, араҕабын, Дьахтар аймах биһиги Баттабыллаах олохтон тахсар, Бырабаабытын ылар күннэрбит Тиийэн кэллэ дэһэллэр. Саха нар. ыр. III
3. көр араҕыс
5
Онтон Күннээйи ууһа үөскээн [үс Дьохсоҕон нэһилиэктэн], ол аны Күннээйи диэн туспа нэһилиэк арахпыта. Саха фольк. Табаарыстарым араҕан ханна баартарын, туох санаалаах хайа диэки хайыспыттарын билбэппин ээ. Күндэ
Онтукалара ханна баарый: Назардара холкуоһуттан араҕан барар буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көр араҕыс
6
Сыһыыгытын ааһан, эргэ куруҥ устун баран иһиэххит, хаҥас өттүгүтүттэн хас да суол араҕыаҕа, ону батыһымаҥ. Күндэ
5. Дьиэҕиттэн-уоккуттан тэй, төрөөбүт дойдугуттан ыраат. ☉ Отдаляться от домашнего очага, покидать родину
Туох бөрүкү билсэрдээх буолуомуй, дойдубуттан арахпытым бэрт өр буолла. Күндэ
Дойдутун сүтэрбит, дьонуттан арахпыт бырадьаага киһи диэн, бу курдук кэпсэтэн эрдэхтэрэ. Н. Якутскай
Дьиэтиттэн араҕан баран хайдах сылдьыбытын ыйыттахтарына, Данияр куотунан хардарара. Ч. Айтматов (тылб.)
6. Туох эрэ куһаҕантан, кутталлаахтан бар, тэй. ☉ Уходить, удаляться от чего-л. нехорошего, опасного
Өкүүсэ, дьэ, арахтым ини диэххэ айылаах хаҥас диэки баран истэҕинэ: — «Манна олорон аһаспакка, эмиэ ханна түстүҥ!..»— диэн Дэлиһиэй бардьыгынаан эрдэҕинэ, Хобороос: — «Ээ, чэ, бардын», — диэтэ. Эрилик Эристиин
«Абааһыттан арахтаҕым!» — диэн Үөрдүм да этэ. Күтүр өстөөх Күлүгэ тоҕо харатай, Тыына тоҕо ыараханай? Ньургун Боотур
Баайга уҥуоҕу оборор Көйгө, кулут кыыс куотан, Баарта көҥүл олоро Хотонуттан араҕан. П. Тулааһынап
7. Туох эрэ дьарыккын бырах, тохтот. ☉ Прекратить, останавливать свое какое-л. занятие
Дьэ бэрт доҕор, бу хаһан хаартыттан араҕан, от тиэйэн ынаҕын аһатыа буолуой? Күндэ
Отуччабын туолан иһэн Ойох-кэргэн ылбытым, Онтон сылтаан, тэмтэрийэн, Ойууртан арахпытым. П. Тобуруокап
8. Аас, араҕыс (ыарыы, өлүү-сүтүү туһунан). ☉ Миновать, проходить (о болезни, несчастье)
Эрэн: өлүү-үлүгэр эстэн, ааһан, араҕан, «Хатыҥ Үрэх» үрдүгэр Үөрүө маҥан балаҕан. Эллэй
Аас-туор, аччык араҕан Сору кыйдаан көтүттүм Уонна ааҕар балаҕан Уотун үрэн күөдьүттүм. П. Тулааһынап. Ыар сыллар ынчыктаһан, наарта курдук таҥнастыахтыы Өбүгэбитин барыы сыһан Аастылар араҕардыы. Доҕордоһуу т.
9. көсп. Тэйэн-арахсан хаал, умнулун (үксүн мэлдьэх. ф-ҕа тут-лар). ☉ Забываться, оставлять в покое (обычно употр. в отриц. ф.)
Үлэлиэх санаа кэлбэтэ, өйүттэн Маайа кыыс арахпата. Н. Неустроев
Ахтараҥда диэн үрэххэ үөскээбит алыс кэрэ өҥнөөх күндү тааһы эдэр сааспар көрбүтүм билиҥҥэ диэри санаабыттан арахпат. Суорун Омоллоон
«Тукаам, бараахтаа, ити куһаҕан бит арахпат буолла», — оҕонньор туран, чарт тымтайын ылан дьиэтин диэки хаамта. М. Доҕордуурап
«Аны биирдэ көрсүөхпүт», — Мааппа ити тыла киһи өйүттэн арахпат. Н. Заболоцкай
ср. тюрк. ара ‘межа, граница’
♦ Аан дойдуттан арах көр араҕыс
Аан дойдуттан араҕарбар Ураа муостаахпын утаарарым кэриэтэ, тутум буор тутуурдаах Аттанаахтаан көрдөҕүм, Араҕаахтаан бардаҕым! С. Зверев
II
саҥа алл. Иэдээн! (кутталы биллэрэр тыл). ☉ Беда! (слово, передающее испуг, страх)
«Арах» диэхтээҕэр, «алака» буоллаҕа дии (өс хоһ.). Кэлэ оҕус, хамсыыр, оо, арах, аны ат буолла, бу алдьархайы, кэлэн сискэ саай, төбөтүн сиигинэн түһэр. Н. Заболоцкай
«Бу күтүр киһини аны ууга түһэриэ. Арах оҕолор!» — дии санаан баран, оҕонньор ханна да барбытын билбэтэ. Н. Неустроев

аат. Үрэх, өрүс, күөл туруору кытыла, сыыра. ☉ Крутой берег, обрыв реки, озера, яр
Аппа устун өрө тахсыбакка, быһалаан утары дьаарга дабайбыта. С. Дадаскинов
Үрэх дьаарын хара сыырын үрдүгэр бөлкөй сир баарыгар кырса суола бачаах курдук. «ХС»
Сылгы үөрүн туйаҕын тыаһыттан сир доргуйара, туруору дьаар буора курулуу тохторо. «ХС»
тюрк. йар

м. ар (иэн кээмэйэ, гектар сүүстэн биирэ, 100 кв. м тэҥ).