прил. арифметическай, арифметика; арифметическая задача арифметика задачата.

мат. прогрессия; арифметическай прогрессия арифметическая прогрессия.

мат. пропорция; арифметическай пропорция арифметическая пропорция.

1. 1) средний; орто температура средняя температура; орто оскуола средняя школа; орто арифметическай мат. среднее арифметическое; орто дойду миф. средний, срединный мир, земля; орто бааһынай середняк; орто тарбах средний палец; 2) посредственный; орто сыана посредственная оценка; 2. середина; тохсунньу ортото середина января; күн ортото полдень; хаба орто см. хаба III; хабайар хаба ортото см. хабайар; 3. в роли служебного имени: ортотугар среди; посреди; дьон ортотугар а) среди людей; б) публично; суол ортотугар среди, посреди дороги; ортотунан а) посредине, на середине; быа ортотунан быһынна ремень порвался посредине; хонууну ортотунан посредине поля; б) между, среди; дьону ортотунан среди людей; ортотуттан с середины; от середины; ортотуттан ыл = взять, брать с середины # сүрэҕим ортотунан по сердцу, по душе.

аат.
1. Ханнык эмэ эниэргийэ, күүс эбэтэр тугу эмэ гыныы, хайааһын биллиитэ, биллэн-көстөн кэлиитэ. ☉ Проявление какой-л. энергии, деятельности, действия; влияние, воздействие
Оҕо иитэр-үөрэтэр дьайыылары ылыныан эбэтэр ылынымыан сөп. ОАП ИиЭУО
Кордильер хайаларыгар вулканнар дьайыылара салҕанан бара турар. СПН СЧГ
Ааспыт сыллааҕы кураан дьайыыта ордук улаханнык алаас уонна ходуһа сирдэр отторун үүнүүтэ намтааһыныгар тиэртэ. «Кыым»
2. Кимиэхэ-туохха эмэ тастан сабыдыалы оҥоруу, сабыдыаллааһын. ☉ Действие, оказываемое кем-чем-л. на когочто-л., воздействие
Магнитнай буурҕа дьайыытыттан эккэ-хааҥҥа барар процестар күүһүрэллэр, ол аата мэйии да үлэтэ тэтимириэхтээх. Г. Угаров
Айымньы геройун нөҥүө киһи хайдах ааттыырын уонна үүт-үкчү үтүгүннэрэн суруйууну аахайбат буолуу кэпсээн эбэтэр сэһэн ааҕааччыга дьайыытын сыппатар. ФЕВ УТУ
Никотин дьайыытыттан хаан сүүрэр тымырдара бүүрэ тардан куччууллар. ЩМФ КБ
3. мат. Ахсаан суоттааһын көрүҥэ. ☉ Основные виды математических действий (сложение, вычитание и т. д.)
Биир сүһүөххэ киирэр дьайыылар суруллубут бэрээдэктэринэн оҥоһуллаллар. БАН А
Билигин арифметическай дьайыылар свойстваларын үөрэтиини эмиэ алгебра сорҕотунан ааҕаллар. ВНЯ М-5