прил. анат. артериальнай, артерия; артериальная кровь артерия хаана.

жила, кровеносный сосуд; хорук тымыр сонная артерия; тыҥа тымыра лёгочная артерия; үөс тымыр вена; сүрэх тымырдара сердечные сосуды.

пульс; хоругун тут= щупать пульс; хорук тымыр прям., перен. артерия; Лена— Саха сирин хорук тымыра Лена — водная артерия Якутии.

I см. өҥүр .
II затылочные мышцы; өҥүс бас сонная артерия; область сонной артерии (включая мышцы).

прил. 1. утуйуу; түһээһин; в сонном состоянии утуйуу туругар; сонный бред түһээн үлүгүнэйии; 2. (спящий) утуйбут, утуйа сытар; 3. (сонливый, заспанный) уутун хамма-тах, утуктаабыт; у него сонный вид уутун хам-матах дьүһүннээх; 4. перен. (вялый, медлительный) утуктаабыт курдук, утуйа сылдьар курдук; # сонные артерии анат. өҥүс тымырдар (өҥүс баһынан төбөҕө баран эргийэн кэлэр артерия).

I 1) центр; середина; дойду үөһүгэр в центре страны; 2) середина; түүн үөһэ середина ночи; полночь; 3) сердцевина (дерева); хатыҥ үөһэ сердцевина берёзы; 4) середина, место, близкое к середине (водоёма); оҥочо үөскэ киирдэ лодка удалилась от берега; 5) русло; 6) фарватер; өрүс үөһэ фарватер реки.
II аорта; сис үөһэ главная артерия, аорта#үөһүм да быстыа буоллар во что бы то ни стало; хоть тресни (букв. хоть у меня аорта лопнет); үөскүн тартар = испустить вопль, издать громкий гортанный крик (от испуга, неожиданности).
III 1) жёлчь; 2) жёлчный пузырь # үөһэ тэстэр суола предмет его восторгов.

аат. Маска (тииккэ, бэскэ) биир сиринэн лабаалара олус хойуутук үүнүүлэрэ. ☉ Ветки в виде очень густого пучка (на лиственнице, сосне), ведьмино помело
Онтон өйдөөн көрдөххө, чугас соҕус биир оруктаах тиит турар эбит. Суорун Омоллоон
Орук титирик ордууга …… көтөн түспүтүм. «ХС»
♦ Орук оҕото — 1) итэҕ. оруктан түспүт үөнү сиэн дьахтар оҕолонуон сөп диэн саха итэҕэлигэр олоҕурбут үгэс (оннук төрөөбүт диир оҕолорун орук оҕото дииллэр). ☉ По якутскому поверью: дитя, рождённое от женщины, которая проглотила насекомое, упавшее с особо густого пучка ветвей дерева
Оттон умсатөннө түстэхпинэ, [оҕум] Күрүҥ маһын курдук Кубарыйа кууран баран, Ортотунан булгу ыстанан, Орук оҕотун курдук Симэһиннээх хаанынан Сиккирэччи ытыаҕа. П. Ойуунускай
Өссө сахаларга орук оҕото диэн баар. «ХС». 2) көсп. мөлтөх доруобуйалаах оҕо. ☉ Хилый ребёнок. Орук оҕото эрэйдээх
◊ Орук тымыра — быттыкка баар хорук тымыр. ☉ Паховая артерия. Кырдьаҕас киһи атаҕын тымыра ханан бүөлэммитин быһаарарга орук тымырынан зонд киллэрэн чинчийэллэр
ср. монг. аруҕ ‘плетёная корзина’

I
туохт., кэпс. Ким эмэ үлэтин түмүгүн апчарый, көлөһүннээн сиэ. ☉ Присваивать себе результаты чужого труда
Кыра-хара норуот көлөһүнүн өҥсөр баайдары, олор илиилэрэ-атахтара буолар дьоннору хаайталыыр этим. Күндэ
II
аат.
1. Үүт ас уһуннук турбут иһитин түгэҕэр, эркинигэр сыстан, олорон хаалбыт хойуу көлбөх, ньоҕох. ☉ Вязкий осадок, вязкая грязь на дне и стенках сосуда, в котором длительное время хранились молочные продукты. Иһит түгэҕин өҥсө. Кымыс өҥсө
2. кэпс. Киһи ис уорганын (хол., оһоҕос) ис өттүн хойуу салыҥа. ☉ Густая слизь на стенках внутренних органов человека (напр., кишок). Оһоҕос өҥсө. Оһоҕоһун өҥсө бараммыт
III
өҥүс бас — моой төрдүн икки өттүнээҕи быччыҥ. ☉ Грудинно-ключично-сосцевидные мышцы (по бокам шеи с обеих сторон). Өҥүс баска оҕуста
□ Икки өҥүс бас. ПЭК СЯЯ
Сыллай кэлэн Миитэрэй өҥүс баһыгар харытын уурда. Амма Аччыгыйа
Хаҥханта кыбдьырына түһэн баран, хамначчытын өҥүс баска саайар. А. Фёдоров
◊ Өҥүс тымыр анат. — киһи моонньун икки өттүнэн барар хорук тымырдар. ☉ Сонная артерия
Мин өҥүс тымыры, чуолкайдаан эттэххэ, каротиднай синуһу, ыга баттыыбын. ДьДьДь
ср. туркм. еҥсе ‘затылок’

I 1. 1) голова || головной; бас былаата головной платок; баһым ыарыйда у меня заболела голова; баһыттан атаҕар диэри с головы до ног; баскыттан атаххар диэри баһыыба большое тебе спасибо (букв. | спасибо с головы до ног); бил баһыттан сытыйар посл. таймень портится с головы; 2) глава, раздел; сэһэн маҥнайгы баһа первая глава повести; 3) сторона, край; күөл арҕаа баһыттан с западной стороны озера; 4) начало, исток; өрүс баһа начало, исток реки; үрэх баһа а) исток реки; верховье; б) перен. дикое, глухое, ненаселённое или малонаселённое место; 5) передняя или верхняя сторона, часть чего-л.; тыа баһа верхушка дерева; тыы баһа нос лодки; өттүк баһа анат. головка бедра; бүлгүн баһа анат. головка плечевой кости; 2. головной, передовой; бас орон головная нарта # аҕа баһын тосту олор = превосходить славой, богатством своего отца; бас билии собственность; бас быата недоуздок; оброть; бас бэрин = подчиняться; покоряться; биһиги министерствоҕа бас бэринэбит мы подчиняемся министерству; өҥүс бас часть шеи, где проходит сонная артерия; таас бас а) ёрш; б) бычок (рыба); чаал бас разг. а) налимчик; б) шутл. большеголовый; эҥил бас а) верхняя часть плеча ближе к шее; б) загривок.
II в разн. знач. бас || басовый; бас струна басовая струна.

аат., анат.
1. Синньигэс туруупкаҕа маарынныыр тыынар тыыннаах этигэр хаан эргийэр уоргана. ☉ Кровеносный сосуд, артерия, вена
Тэбэр сүрэхтээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах киһи (өс ном.). Эһэтин тэһии хаана сиэнин тымырыгар тыгыалыыра онно биллэн ааспыта. И. Гоголев
Хаан сүүрэр систиэмэтэ хаан тымырдарыттан — синньигэс туруупкалартан — үөскүүр, олор устун кыһыл өҥнөөх убаҕас — хаан сүүрэр. ББЕ З
2. Сүүрүктээх кыра уу, үрүччэ. ☉ Ручей, ручеёк
Улуу үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Сыккырыыр салааларгыт …… бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Улуу быйаҥ уолбат улуу тымыра мөлүйүөнтэн мөлүйүөн тыынар тыыннааҕы утаҕын ханнара, өлбөт мэҥэ уутун кэриэтэ тыын уга, уһаты түһэн сытаахтыыр. Суорун Омоллоон
Кыракый аппаларынан, синньигэс силээннэринэн, бэл дулҕалаах сүлбэлэринэн уу тыккырас тымырдара тыгыаластылар. И. Сосин
3. Үүнээйилэр сэбирдэхтэригэр баар синньигэс дьураалар. ☉ Прожилки на листьях растений
Соҕотох хатыҥ да сэбирдэҕин ылан көр: ортотунан дьураа тымырдара сап-саһархай өҥнөөхтөр, ортото күп-күөх, эрбии тииһин курдук сарбынньахтара ап-араҕас лааҕынан сотуллубут. Н. Якутскай
[Уҥуохтаах отон] сэбирдэхтэрэ халыҥнар, тириитиҥилэр, килэкийдэр, төрдүлэрин диэки суптуйан киирбит быһыылаахтар, көбүс-көнө бүүрүктээхтэр, тымырдара көстө сылдьаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэх устун тымырдар бараллар, онно көҥдөй тымырдар уонна сиидэ курдук туруупкалар бааллар. ҮСАКИ
5. 4. көсп., поэт. Олох үлүскэннээх үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие жизни
Олох тымырын боппуттара, Оҕо хаанын тохпуттара. Т. Сметанин
[Суруйааччы] бүгүҥҥү кэм тыгыалас тымырын таба тайаннаҕына, атыттары үтүктүбэккэ бэйэтэ сонун суолун тобулуннаҕына — оччоҕо кини кириитиктэр үтүө баҕарыыларын …… кэтэһиэн сөптөөх. «ХС»
Дьиҥэр, даҕаны олох сүрүн тымыра итиннэ [үлэҕэ] сытар. «Кыым»
♦ Тымырын баттаа, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа) — кими эмэ өлөр. ☉ Убивать кого-л.
Харыһыктаах хаанын тохпуккун, Сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн Силбиктээх илиибинэн быһа харбааммын Тымыргын баттыаҕым, Тыыҥҥын иһиллиэҕим. П. Ойуунускай
Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
[Кылыһы] Тыҥырахтаах аймаҕын Тыынын иһиллииргэ, Тымырын баттыырга Наада буолуо диэн, Нарылааннамчылаан, Тыһы кыл курдук Тыргылсытыы кылааннаабытым. С. Васильев
◊ Сир тымыра — дьүүктэ. ☉ Ключ, родник, источник
Аһара суһаллык аһыйбатын диэн сир тымырын тымныы уутун кымыска холбуу куталлара. ЩМФ ККЭБС
Сир аннынааҕы уу сир үрдүгэр тахсар сирин дьүүктэ эбэтэр сир тымыра диэн ааттыыллар. МЛФ АҮө
[Нехлюдов] ып-ыраас тымныы сир тымырын уутун аҕала охсон биэрэн баран, бааһынайдар мунньустан эрэллэрин биллэрдэ. Л. Толстой (тылб.). Тымыр тэбиитэ — сүрэх тэбиититтэн тымыр эркиннэрэ биир тэҥник хамсыыллара (бэгэччэк үөһэ өттүнэн бигээтэххэ биллэр). ☉ Сердцебиение, пульс
[Быраас] киһи аайы тохтоон, тымырдарын тэбиитин бэрэбиэркэлиир, туруктарын ыйыталаһар. Н. Лугинов
Тымырыҥ тэбиитэ түргэн. Окко сытан уоскуйа түһэн ыл. КИ АДББ
Тымырдар эркиннэрэ түллэҥнээн кумуллар, ол тымыр тэбиитэ (пульс) диэн ааттанар. СИиТ. Үөс тымыр — 1) ыраас хааны эккэ-хааҥҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта
Икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллар-хотоллор. Саха ост. I
Хабарҕабын да, үөс тымырбын да, хата, таарыйбата. Күрүлгэн; 2) туох эмэ саамай үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие чего-л.
Ок-сиэ, туос ала — Туус кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? БАИ Х
Бааннар, биллэрин курдук, билиҥҥи хаһаайыстыбаннай олох кииннэрэ, норуот хаһаайыстыбатын — капиталистическай систиэмэтин бүтүннүүтүн үөс тымырдара. В. Ленин (тылб.). Хорук тымыр — 1) сүрэхтэн хааны атын уорганнарга тарҕатар тымыр. ☉ Сонная артерия
Хорук тымыр хаана Хоройо тэппитин курдук, [буруо] Хоройо үүммүт эбит. П. Ойуунускай
[Луохтуур (Куола илиитин хорук тымырын баттаан баран):] Хаһан утуйбутай? А. Софронов
Киит иһин устун барар хорук тымырын хаана аҕыс-тоҕус туонаҕа чуга-һыыр. ДьДьДь; 2) саамай үөс, киин сиргэ сытар (хол., суол, өрүс). ☉ Что-л., находящееся в центре, пролегающее по самому центру какой-л. страны, местности (напр., дорога)
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
Москва хорук тымыра Буолуоҕун буолбут уулусса, Эппэҥнии, тыына-тыбыыра Турар түүнү, күнү көрсө. И. Эртюков
Дойдум хорук тымыра Москва өрүс эбит, Кылбаһыйар ыраас уута Күн сылааһын иҥэрбит. И. Артамонов
ср. др.-тюрк., тюрк. тамар, тамыр, тамур, томур ‘кровеносный сосуд’