м. арҕас (у лошади); сабырҕах (у хищных животных); разг. өҥүс бас (у человека).

прил. 1. утуйуу; түһээһин; в сонном состоянии утуйуу туругар; сонный бред түһээн үлүгүнэйии; 2. (спящий) утуйбут, утуйа сытар; 3. (сонливый, заспанный) уутун хамма-тах, утуктаабыт; у него сонный вид уутун хам-матах дьүһүннээх; 4. перен. (вялый, медлительный) утуктаабыт курдук, утуйа сылдьар курдук; # сонные артерии анат. өҥүс тымырдар (өҥүс баһынан төбөҕө баран эргийэн кэлэр артерия).

дьэргэлдьий диэнтэн холб. туһ. Бастыҥ хотуур үлэтигэр …… Хонук өйүө тутуурдаах, Дьиэрэҥкэйдээн тэптибит, Дьэргэлдьиһэ тэйдибит. А. Абаҕыыныскай
Томскай атыырдар өҥүс бастарын кыҥначчы туттан баран дьэргэлдьиһэллэр. Эрилик Эристиин
Дьэргэлдьиһэллэр дьикти рекламалар, Элэгэлдьиһэллэр түүҥҥү таксилар. Эрчимэн

аат., эргэр. Бэрэбинэ үрдүгэр атахтары хатыйа үктээн олорон, өҥүс баска сутуругунан биирдиитэ охсуһуу (аһарар, харыны тоһуйар бобуллар). ☉ Вид состязания: сидя на бревне, сложа ноги крест-накрест, бить друг друга кулаком по одному разу по основанию шеи (уклоняться от удара, подставлять руки — запрещается)
Буолунай кулааскы диэн маннык. Бэрэбинэ үрдүгэр атахтарын хатыйа үктээн, уунутары көрсөн олоруохтаахтар уонна биирдиитэ сутуруктарынан өҥүс баска охсуһуохтаахтар. Ханнык да аһаран биэрии, харыны тоһуйан биэрии бобуллар. И. Гоголев
ср. русск. кулачки ‘кулачный бой, драка кулаками для забавы’

сыһ. Ойоҕоһун диэки иҥнэччи (тутун — үксүн төбө туһунан). ☉ Склонив голову набок
Оҕонньор килбигийбит оҕо курдук баһын кыҥначчы туттан, мичээрдээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мин ийэм хаамара ала бэлиэ, кыҥначчы туттан, улуутук, кэрэтик устан иһэр буолар. И. Гоголев
Туомускай атыырдар өҥүс бастарын кыҥначчы туттан баран дьэргэлдьиһэллэр. Эрилик Эристиин

ыйылыннары диэн курдук
Үс хос хатыс быанан өҥүс баһыттан солбуйа тардан ылан, хоннохторун аннынан таһааран, …… утаһыннарын орон сыҥаһатыгар аҕалан ыйыллары баайан кэбиспиттэр. Күннүк Уурастыырап
[Сүүрдэрин быатын] Ньуукка ыйыллары баайа сатаата. АН ПТ
Аты мин ыйыллары баайбытым, ону Платон көрөн баран, саҥата суох кэлэн, көннөрөн, туомтуу баайда. «ХС»

сыһ.
1. Хараҕыҥ кырыытынан, өһүөннээхтик (көр). ☉ Искоса, сердито, злобно (смотреть)
Эмээхсинэ, таба суорҕанынан оҕо курдук эриммит, ньалтайыаҕынан ньалтайан, кынчаччы көрөн олорон, оҕонньорун мөҕөн чаҕаарда. Болот Боотур
2. Төбөҕүн туора соҕус туттан хантаччы, кэдэрги. ☉ Откинув назад и отведя в сторону (держать голову)
Оҕус мас далы …… муоһунан тоҕо баһан кэбиһэн баран, өстөөҕүн иннигэр тахсан өҥүс баһын кынчаччы тартаран турбута. Эрилик Эристиин
Бастыҥ сэргэлэригэр иккиэн …… аттарын көнтөстөрүттэн кыны-кынчаччы баайталаан кэбистилэр. ПЭК ОНЛЯ VI
Кини Солдатовы кытта бодоруспат, улаатымсыйбыкка дылы кынчаччы туттубут киһини исиһиттэн сөбүлээбэт. «ХС»

эҥил (өҥүс) бас көр бас II
Сүөдэр саҥата суох Маайа уҥа эҥил баһыгар илиитин уурар уонна, ыга тардан, хам кууһар. Н. Якутскай
[Тайаҕы] агдакаҕа доруобунньугунан өлөрбөккүн, …… Эн эҥил баһыгар ытыаҥ этэ. Далан
Ынах этэрбэспин ууга сытыйан, кыһайа үктүүрбүттэн сиигинэн барыа диэн харыстааммын, быаларыттан баайан баран, эҥил баспар сүгэн кэбистим. С. Маисов; хатан эҥил — уот иччитин эпиитэтэ. ☉ Эпитет духа огня.
ср. др.-тюрк. еҥиш, тат. иҥбаш, уйг. эҥил ‘плечо’

I
аат. Киһини сэтэрээн саҥарыы (хол., туга эмэ табыллыбатах киһини өссө хомуруйуу, сиилээһин). ☉ Злорадство, ехидство
Тэҥнээҕим сэтэтигэр, холооннооҕум хоһуутугар барыам буоллаҕа, …… бухатыыр киһи буолан баран хайдах да күөн көрсүмүнэ, күрэс былдьаһымына барыахпын сатаммат! Ньургун Боотур
ср. тув. сөдүр ‘сердись’, халх. сэдээ ‘раздражение, нервозность’
II
аат. Өҥүс бас. ☉ Затылочные мышцы (с обеих сторон шейных позвонков)
[Сур соноҕос] сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы көрдөрөр ээ, түөһэ эттээх, моонньо сэтэлээх. Амма Аччыгыйа
Алексей Петрович тас көрүҥэ орто уҥуохтаах, сүрдээх модун быччыҥнардаах, үргүлдьү сэтэлээх моойдоох киһи эбит. Н. Кондаков
△ Бөлтөйөн көстөр (урга, соҕуоҕа, быллыаҕа маарынныыр) туох эмэ. ☉ Что-л. выпуклое (похожее на желвак, шишковидный нарост)
Элиэ кэккэлэһэ үүммүт сэтэлээх суон үс мутук төрдүгэр абырҕалы, оту-маһы мунньан олус улахан үллүбүт-баллыбыт уйа оҥостубута быданнаата. Далан

I 1. 1) голова || головной; бас былаата головной платок; баһым ыарыйда у меня заболела голова; баһыттан атаҕар диэри с головы до ног; баскыттан атаххар диэри баһыыба большое тебе спасибо (букв. | спасибо с головы до ног); бил баһыттан сытыйар посл. таймень портится с головы; 2) глава, раздел; сэһэн маҥнайгы баһа первая глава повести; 3) сторона, край; күөл арҕаа баһыттан с западной стороны озера; 4) начало, исток; өрүс баһа начало, исток реки; үрэх баһа а) исток реки; верховье; б) перен. дикое, глухое, ненаселённое или малонаселённое место; 5) передняя или верхняя сторона, часть чего-л.; тыа баһа верхушка дерева; тыы баһа нос лодки; өттүк баһа анат. головка бедра; бүлгүн баһа анат. головка плечевой кости; 2. головной, передовой; бас орон головная нарта # аҕа баһын тосту олор = превосходить славой, богатством своего отца; бас билии собственность; бас быата недоуздок; оброть; бас бэрин = подчиняться; покоряться; биһиги министерствоҕа бас бэринэбит мы подчиняемся министерству; өҥүс бас часть шеи, где проходит сонная артерия; таас бас а) ёрш; б) бычок (рыба); чаал бас разг. а) налимчик; б) шутл. большеголовый; эҥил бас а) верхняя часть плеча ближе к шее; б) загривок.
II в разн. знач. бас || басовый; бас струна басовая струна.