аат. Байыаннайдыы эҕэрдэлэһии эбэтэр улахан кыайыыны, туох эмэ улахан сабыытыйаны былаах көтөҕөн уонна артылыарыйанан, аракыаталарынан ытыалаан бэлиэтээһин. ☉ Салют
Тыһыынча тэргэммит сөлүүтэ ньиргийдин, Өрөгөй үөрүүбүт ырыанан дьиэрэйдин! Эллэй
Хабырылла Сөлүүт биэрэн, сүгүрүйэн, Мавзолейга нөрүйбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Бу кэмҥэ булт суолун сырдатан Хотуттан сардаҥа тахсыаҕа, Улахан сөлүүтү санатан Уон араас өҥнөнө оонньуоҕа. ПИ КТ

даҕ. Улахан эчэтиилээх, алдьатыылаах, өлөрөр-өһөрөр дьайыылаах. ☉ Причиняющий множество страданий, мучений, разрушительный, губительный
Суоһарыылаах сутуруктаах, Сулудуку соллоҥтон — Чупчуруйдаан тойонтон Тугу аахсан туһаныллыай, Тугу кыайан ылыллыай? Эллэй
Бүгүн кинилэри, сэрии суоһарыылаах суоһуттан ордон хаалбыттары, улаханнык бочуоттууллар, олохторугар араас чэпчэтиилэри оҥороллор. П. Аввакумов
Артылыарыйа уонна абыйаассыйа суоһарыылаах охсууларыттан өстөөх сөҕүмэр элбэх сүтүктэммитэ. «ХС»

аат. Тугу эмэ аһара туттан ороскуот таһаарыы, туохха эмэ үбү-малы барааһын. ☉ Убыток, ущерб
Сылгыны дэлби иитиэххэ наада. Сылгы аһылыгар улахан хоромньута суох. А. Фёдоров
Киһи билэринэн, Напалеон I Россия норуотун олоҕор бэрт үгүс алдьатыыны, хоромньуну оҥорбута. Н. Якутскай
[Генерал:] Биһиэхэ ордук элбэх хоромньуну өстөөх абыйаассыйата уонна артылыарыйата оҥороллор. И. Гоголев
ср. кирг. коромжу ‘ущерб’, хак. хорам ‘утрата, потеря’, монг. хоромж ‘убыль, уменьшение’

I
аат., байыан. Силииндир курдук быһыылаах, уһуктаах төбөлөөх артылыарыйаҕа киирсэр сэп-сэбиргэл ытар иитиитэ. ☉ Снаряд
Ол түүн кини улуутуйар ньуурун Өрө уйгуурдан Оймоото улуйа, уһуура Сэнэрээт, буулдьа. Баал Хабырыыс. Үөһэттэн ыарахан буомбалар, миинэлэр, сэнэрээттэр аттыбытыгар кэлэн дэлбэритэ ыстаналлар. Саллааттар с.
1967
Дэлби барар сэнэрээт Ыстаап дьиэтин сиҥнэрбит. «ХС»
II
аат., спорт. Эт-хаан эрчиллиитигэр туттуллар оҥоһуктар, сэпсэбиргэл, аппарааттар. ☉ Спортивный снаряд. Физкультура уруогар оҕолор араас сэнэрээттэргэ дьарыктаналлар

туохт.
1. Уҥуоҕуҥ халыр-босхо бар, салҕалаа. ☉ Дрожать, трястись (напр., о руках)
Олус титирэстээбит тарбахтарынан инчэҕэй суһуоҕун өрүнэ-өрүнэ тулатын көрүннэ. И. Гоголев
Суон Бүөтүр уу испит сылгы курдук титирэстии түстэ. Болот Боотур
2. Саҥараргар куолаһыҥ илигирээ. ☉ Задрожать (о голосе)
«Тыый, мин оннубар үлэлээ диэбэппин ээ», — Боккуо куолаһа титирэстээн ылла. Н. Кондаков
3. көсп. Туохтан эмэ (хол., этиҥ сааллыытыттан, буомба-сэнэрээт дэлби тэбиититтэн) бүтэйдии доргуй, дьигиһий (сир туһунан). ☉ Дрожать, сотрясаться (напр., из-за грома, взрыва бомбы, снаряда — о земле)
Эмискэ сир өрө титирэстии түстэ, дэлбэритэ тэбэр тыастар ньиргийтэлээтилэр. Н. Якутскай
Бүлүмүөттэр ытан күпсүйдүлэр, …… сир-халлаан титирэстээтэ. ВНГ ГОПХ
Биһиги артылыарыйабыт уотунан куһуйда: сир ньирилиир, титирэстиир, халлаан уотунан уһуутуур. «ХС»

аат. Дьэҥкирэ суох салгын халҕаһата; туох эмэ күдэнэ, чаана. ☉ Непрозрачный воздух, туман; пар, чад от чего-л.
Оһоххо өрбүт чаанньыктара оргуйан, үрүҥ туманынан өрө бургучуйда. А. Софронов
Бүгүн таһырдьа арыый сылыйан, тумана аҕыйаан, кэм арыый дьэҥкэрдэ. Н. Лугинов
Сайын киэһэ туман түһэр буоллаҕына, өтөрүнэн ардаабат. СТ С
♦ Туман буол (буолан көт) — сиик буолан (курдук) симэлий диэн курдук (көр сиик I)
Дьүкээбил чугаһаан кэллэҕинэ, [Дьыл оҕуһа] туман буолан көтөн хаалар, кураанаҕы дайбатар. Н. Якутскай
Бүппүт, ааспыт, ырааппыт Сыллар туман буолбуттар. С. Данилов. Тумаҥҥа мун — тугу эмэ ситэ өйдөөбөккө, мунаахсыйан барар-кэлэр сирэ суох буол. ☉ Неясно воспринимать, понимать окружающее, быть как в тумане
[Даайыс:] Тумаҥҥа муммут киһи курдук сылдьабын. А. Софронов
[Баабылап:] Һу, санаам түмүлүннэҕиэн... Ыа, тумаҥҥа муммут муҥнаах арай мин баарбын. Күндэ
Ньукуус мунаарара, Тумаҥҥа муммуттуу кини сылдьара, Онно-манна, уһуктан уһукка охсуллара. С. Данилов. Тумаҥҥа муннар — ким эмэ өйүн-санаатын бутуй, харааччы иирт. ☉ Путать, вводить кого-л. в заблуждение
[Хабырыттар Хабырыыс:] Билигин даҕаны кулаак аймах …… бар дьону тумаҥҥа муннарара тохтуу илик эбит. П. Ойуунускай
[Кинээс:] Ханнык да улахан боппуруоһу үөхсэн-этиһэн быһаарсыбат куолу, кырдьыгы этиһиинэн тумаҥҥа муннарбаппыт эрэбил. М. Доҕордуурап. <Үс> туман көтүүтэ — сайынын сарсыарда олох эрдэ. ☉ Ранним летним утром (букв. рассеивание трёх туманов)
Күн сэгэйиитэ Кыргыттар, Туман көтүүтэ Уолаттар Уһукталлар көхтөөхтүк, Уруйдууллар саҥа күнү. В. Сивцев
Үс туман көтүүтэ үөр чыычаах ыллаата, Саҥа күн үүнүүтэ Саҕаҕым сандаарда. «ХС». Үс туман түһүөр диэри — сайын киэһэ хойукка диэри (үлэлээ). ☉ До позднего летнего вечера (работать — букв. до падения трёх туманов)
[Эрилик Эристиин] сайыҥҥы күн тахсыытыттан (дьахтар ынахха туруоҕуттан) киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиирэ. Н. Габышев
[Андриан оҕонньор] киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Хороччу улаатан эрэр эдэр киһи …… үс туман түһүөр диэри оттоон-мастаан олорбута. «Кыым»
◊ Аан туман көр аан II
Өрүс иһэ бүтүннүү, артылыарыйа уоту аспытын курдук, аан туман, ньип-ньирилэс, куп-куугунас. Суорун Омоллоон
Күдэн туман көр күдэн. Кыараҕас муус түннүктэр онон-манан күдэн туманынан үрэ тураллар. Күндэ
Сиик туман — көр сиик I. Аан дойдулара тордуйа айаҕын саҕа оҥойон көстүбэт гына сиик туман түһэн хаалла. Ньургун Боотур
Сиик туман Сибэккилээх Сир иэнин сапта. Күннүк Уурастыырап. Туман курдугунан көр — өлбөөркөй хараҕынан, өлбөөдүччү көр (сылайан, долгуйан, ыалдьан). ☉ Смотреть мутным взглядом, неясно видеть (от усталости, волнения, нездоровья)
Хараҕын сэрэҕинэн сэгэтэн көрбүтэ: хаҥас …… өлүөр хараҕа туман курдугунан ыйдаҥардан көрөр. Амма Аччыгыйа
Кини оргууй аҕай …… туман курдугунан Нюраны [көрдө]. В. Осеева (тылб.). Ыыс туман — туох да көстүбэт хойуу тумана, туох эмэ хоп-хойуу чаана. ☉ Очень густой туман, чад от чего-л. [Дьыл оҕуһа] Ыыс туман тыыннаах, Чэҥ муус саҕынньахтаах. Эллэй
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр …… таһаҕастаах сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин
др.-тюрк., тюрк. туман
ср. тюрк. тум ‘холодный, холод’