даҕ. Кураххай, курулхай соҕус. ☉ Терпковатый
Олус үчүгэй сыттаах, курулхайдыҥы соҕус амтаннаах хааһыларын арыыланан баран, үөрэ-көтө аһаатылар. Амма Аччыгыйа

күрүөлэт диэнтэн хай
аата. Петр Петрович сопхуос киин уһаайбатын көһөрөрү ситиһэн баран, кини биир бастакы дьаһалынан, дьэ, ити алҕаска арыыланан хаалбыт аҕыйах күөх маһы күрүөлэтии буолбут. Г. Нынныров

туохт. Хас эмэ уруоктаах буол. ☉ Иметь сколько-то уроков. Саха тылын учуутала быйылгы үөрэх дьылыгар нэдиэлэҕэ биэс уруоктанар буолла
□ Уол лэппиэскэтин халыҥ гына арыылана олорон, ийэтэ ыйыппытыгар бүгүн биэс уруоктаммыттарын туһунан муннун анныгар киҥинэйдэ. «Чолбон»

1. түөлбэлээ диэнтэн бэй., атын. туһ. Сыаҕааннаах бөһүөлэгэ — Муҥурдаах нэһилиэгин киинэ үс сиргэ түөлбэлэнэн тутуллубут. НС ХСБС
   Саха бары остуоруйаларыгар, олоҥхолоругар кэпсэнэр кыраһыабай кыргыттар түмсэр, түөлбэлэнэр сирдэрэ бу — Туймаада. Н. Босиков
   Ол сурах Кэбээйини биир гына кэриимнээн баран, кэнникинэн кинилэр түөлбэлэнэн сытар Чиҥнээнилэригэр тиийэн кэлэр. «ХС»
2. Арыыланан, ордон хаал. ☉ Оставаться островком, будучи отрезанным от внешнего мира со всех сторон
   Илиҥҥи улуустар эргийэр үөстэригэр соҕотоҕун түөлбэлэнэн хаалбыт дэриэбинэҕэ, уот курдааһыны туоратан, сибээһи тиэрдии — дьэ, бу баар боппуруос. Н. Якутскай

даҕ.
1. Айахха, тылга ыллахха ханнык эмэ (үчүгэй, куһаҕан, аһыы, курас уо. д. а.) амтан биллэр. ☉ Имеющий какой-л. (приятный, неприятный, кислый, горький и т. д.) вкус
Олус үчүгэй сыттаах, курулхайдыҥы соҕус амтаннаах хааһыларын арыыланан баран, үөрэ-көтө аһаатылар. Амма Аччыгыйа
Туус амтаннаах сылаас, бөдөҥ таммахтар иэдэһин устун таҥнары мөлбөрүстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Салгын сииктээх уонна ханнык эрэ хабархай амтаннаах курдук. Т. Сметанин
2. Амтанынан киһини дуоһутар, минньигэс (ас туһунан). ☉ Приятный на вкус, вкусный (о пище)
Аччыктаатахха ас эрэ амтаннаах (өс ном.). Аны амтаннаах аска наадыйдарбын эрэ эһиэхэ тиийэ туруом. Софр. Данилов
Остолобуой үлэһиттэрэ амтаннаах аһы астаан, эйэҕэс сыһыаннанан дьону өрүү үөрдэ сылдьалларыгар баҕарабыт. «Кыым»
Дьиэбэр киир, амтаннаах аспын аһаа. И. Гоголев

сыһ.
1. Киһи хараҕар быраҕыллар ураты, атыттартан биллэр уратылаах, чорбойор. ☉ Бросающийся в глаза чем-л., выделяющийся
Айдар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Кыргыттар ортолоругар ала-чуо кини [Нарыйа] ордук сандааран, оҕолору кытары үҥкүүлээн чыпчахайданар. В. Яковлев
Булгунньах оройугар ампаардыы охсуу эргитиилээх киһи уҥуоҕа ала-чуо кубарыйан көстөр. В. Протодьяконов
2. Чуо бааччы, чопчу (чорботон, ураты тутан). ☉ Именно, как раз (когочто-л. выделяя от остальных)
Алачуо биһиги Араан тыа буолан Арыыланан хааларбыт биллибэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Боскуо, эн былаатыҥ, кырдьык даҕаны, тоҕо итиннэ түннүккэ, ала-чуо ыйанна? В. Протодьяконов
Кинилэргэ [«көрбүөччү» оҕолорго] эрэ алачуо, ол айылҕа дуу, туох дуу аһан биэрбит дьоҕурунан бэйэлэрэ даҕаны биллибэтинэн балачча киэн тутта сатыыр быһыылаахтара. Д. Таас. Тэҥн. ала бэлиэ

1. сэтиилээ диэнтэн атын. туһ. Эт ыҥыырдар сүүрбэччэлии көтөл табаны сэтиилэнэллэрэ. Болот Боотур
   Түөрт уонча көлүүр аты сорҕотун сэтиилэнэн, сорҕотун үүрэн хас да хонук устата айаннаан өрүскэ тиийэн кэлбиппит. П. Степанов
   Торбуйах сордоох өсөһөн, сэтиилэммит быатын тардыалаһан көрөн баран, талаҕынан самыыга биэрбиттэригэр сиэлэн кусхарыйда. Тулхадыйбат д.
   △ Тугу эмэ состорон бар. ☉ Тянуть за собой, прицепив чем-л. (обычно верёвкой, бечевой)
   Салаасканы сыарҕаҕа сэтиилэннилэр. И. Гоголев
   Машаны сэрэнэн көтөҕөн ылла уонна тыыны сэтиилэнэн кытыыга эрдиннэ. ПИС СТС
2. көсп. Тугунан эмэ арыаллан (хол., айылҕа көстүүтүн этэргэ); туох эмэ аргыстаах буол. ☉ Сопровождаться чем-л. (напр., о явлениях природы); быть преследуемым чем-л. (напр., мыслью)
   Алтынньы ыйы аргыстанан, сэтинньи ыйы сэтиилэнэн, Ахсынньы ый устатын тухары Ахсаабакка дьалыһытыҥ, Кэмэ суох тибэн тибилитиҥ. Саха нар. ыр. I
   Холобура суох Хотун Бүлүү Таас хайаларынан дьайыҥнаммыт, Тоҕус уон хоройор хочоломмут, Аҕыс уон аллар арыыламмыт Сэттэ уон силээн сэтиилэммит. Суорун Омоллоон
   Туой олоро, сынньана түспүт киһи диэн суос-соҕотох санааны сэтиилэнэн иһэбин. С. Федотов

I
туохт. Хас да үөскэ (сүрүн, улахан, тас үөскэ) араҕыс, туспа үөстээх буол (өрүһү этэргэ). ☉ Распадаться на рукава, протоки (о реке)
Сүүрүктээх сүүнэ үрэхтэр Хайдах буолаллар эбит? — диэн көрөн турдахпына, — Аҕыс үөстэнэн, Айманан, аатыран-айгыстан, Асхарыйан айдан барар эбиттэр. Саха фольк. [Өлүөнэ өрүс] Тоҕус дуолан үөстэммит, Тоҕус уон дохсун үрэхтэммит, Аҕыс аарыма салааламмыт, Аҕыс сүүс күөх налыы арыыламмыт. Болот Боотур. Объ хастыы эмэ хос үөстэнэн ыла-ыла Арҕаа Сибирь намталынан аа-дьуо устар. МНА ФГ
II
үөстээ III диэнтэн атын
туһ. Кыргыһыы уотугар Кыырыктаах уһугар Үөс Үөскэ! Үөстэннин! П. Ойуунускай
Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр, уҥуоҕа сахсайда ини... Н. Якутскай
[Балбаара:] Чэ, абыраатаххыт! Үрүҥнэртэн өлө сыспыппыт итэҕэс буолан, аны онон сылтанан үөстэнэрбит буолуо. Уустаах Избеков
♦ Өлбөт үөстэн — уһуннук олор, өлбөт үйэлэн; былаҕайга былдьаммакка уһуннук олор. ☉ Долго жить, быть долгожителем; стать неуязвимым
Өлүү да, үөрүү да төлөнүн көрсөммүн, Өр өлбөт үөстэммит эр бэрдэ буолуум мин арай? Эллэй
Дьолу туппуппут ол иһин, Ньургун буолбуппут ол иһин, Өлбөт үөстэнэн тураммыт Дьиикэй өстөөҕү кыайбыппыт. Эллэй

аат.
1. Киһи-сүөһү айаҕын икки өттүнэн (үөһээ уонна аллараа) тиистэригэр олох буолар уҥуохтар; киһисүөһү сирэйигэр ол уҥуохтар сылдьар сирдэрэ. ☉ Челюсть; подбородок. Сылгы сыҥааҕа. Сыҥаах быччыҥнара
□ Баанча хараҕа кэҥээбит, кыламана хойдубут, сыҥааҕа кырыыламмыт. Л. Попов
[Эһэ] сыҥааҕын икки баппаҕайын үрдүгэр уурбут, субу саба түһүөх курдук оҥостон сытар. Суорун Омоллоон
Дал иһигэр уонча туҥуй бургунастар кэбинэн сыҥаахтара оонньоҥнуу сыталлар. Н. Якутскай
2. Туох эмэ быһыытынан эбэтэр хамсыырынан киһи-сүөһү сыҥааҕар майгынныыр чааһа. ☉ Часть чего-л., напоминающая внешне или по действию, движению челюсть человека, животного. Сыарҕа сыҥааҕа. Чыскы сыҥааҕа
□ Кини көрүдүөрүн устун тимир суол сыҥаахтара сыыйылла сыталлар. С. Федотов
Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр. «Кыым»
♦ Алын (аллараа) сыҥаах буол көр аллараа
«Сыла туоллаҕына, болдьоҕо кэллэҕинэ, нэһилиэк хата босхо сирдэнэн хаалыыһы», — Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Сирэйэ эрэ ньыламан маҥан буолбат дуо?» — Ааныка күлэ-үөрэ алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Ити акаары тылыгар аллараа сыҥаах буола сытаҕын. «Чолбон»
Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр көр сыарҕа. Билигин да миигин одуулууллар диэн, эн биһиэхэ сыарҕатын сыҥааҕын иҥиннэрэр үһү. М. Доҕордуурап. Сыҥааҕа ыарахан кэпс. — өҥөтүн ыараханнык сыаналыыр, ыарахан сыаналаах. ☉ Просить, брать дорого за услугу (букв. челюсть его тяжёлая)
Уон сүүстэн итэҕэһи ылыахтара суоҕа. Манна таһаҕас таһааччылар сыҥаахтара ыарахан. Н. Якутскай
Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай. Сыҥааҕа ыпсыбат — 1) олус тоҥмут. ☉ соотв. зуб на зуб не попадает. Кыра уол тоҥон сыҥааҕа ыпсыбат буолбут; 2) туохтан эрэ үөрэ-көтө сылдьар. ☉ Пребывать в радостном настроении, улыбка не сходит с лица. Сыҥааҕа ыпсыбат буола үөрдэ. Сыҥааҕа ытыстар — 1) уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. Ону сыҥааҕа ытыстар дииллэр. ☉ Так говорят, когда за долгую зимнюю спячку челюсти у медведя сцепляются так, что он не может раскрыть свою пасть (букв. челюсти сжимаются); 2) көсп. Сыҥааҕа ытыстыбыт эһэҕэ дылы күлбэт-үөрбэт, саҥарбатиҥэрбэт мас сирэйдэн. ☉ Придать лицу холодное, непреклонное выражение
Кыһыйбыт аһыйбыт иһин тэҥнэһиэҥ дуо — сыҥааххын быһа ытыстан олороҕун. П. Ойуунускай
Омук куонсуллара сыҥаахтара ытыстан, күлэри көрбөтөх, мичиги билбэтэх сирэйдээххарахтаах дьон киирэннэр олохторугар олордулар. «ХС». Сыҥааҕын тыаһат (сыҥаахха уоптар) — сыҥаахха оҕус. ☉ соотв. влепить пощёчину. Уол үөхпүт киһини сыҥааҕын тыаһатта
□ Онуоха астарыах бокуой биэрбэккэ, Дьөгүөр бэлэмнэнэн турар уҥа илиитинэн охсуох курдук буолан иһэн, сүр сымсатык, хаҥаһынан аҕалан, Баһылайы сыҥаахха уоптаран кэбистэ. Күннүк Уурастыырап. Сыҥааҕын уута сүүрэр — амтаннаах аһы сиэҕин олус баҕаран айаҕын иһэ симэһининэн туолар. ☉ соотв. слюнки текут у кого-л.
Аны биирдэ омурдарым дуу, омурпатым дуу?.. Хата, сыҥааҕым уута дэлби сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Никитин аҕабыыт уолаттара бэрэмиэнэ кэмигэр барыанньа, арыы кыбытыылаах буулканы сииллэрин көрүөххэ үчүгэй да буолара. Мэктиэтигэр сыҥаахпыт уута сүүрэр. «ХС»
Кини күөс хаһан буһарын кэтэһэр, сылаалаах уһун айан кэнниттэн сыалаах эти сиэхтээҕин саныысаныы, сыҥааҕын уута сүүрэр. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. силин быһа ыйыстар (1). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын — киһи киһиэхэ туох эмэ үчүгэйи ыралыыр курдук эттэҕинэ, истээччи онуоха махтанар тыла. ☉ Благопожелание: желаю сытой, благополучной жизни (букв. пусть твой подбородок станет жирным, а рот — масляным). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын (өс хоһ.). Сыҥаахха олорус — тыл бырахсан кэпсэтиигэ ойоҕостон кыттыһан бар. ☉ Вмешиваться, влезать бесцеремонно в чужой разговор (букв. садиться кому-л. на челюсть)
Дьахтар кэпсэтиигэ кыттар буоллаҕына сиилиир этилэр: «Сыҥаахха олорсон, дьахтар бөҕө», — дииллэрэ. А. Сыромятникова
[Поскачин] тыл этэртэн тардынна, этээччи табаарыстарга тыл бырахсан сыҥаахтарыгар олорсо сатаата. «ХС». Сыҥаах хоҥнор эргэр. — кэргэн кэпсэтэр кыыһыҥ аҕатыгар, кыыһын биэрэригэр эрэллээх, бастакы кэһиигин аҕалан туттар (атах эт, арыгы, харчы уо. д. а.). ☉ Делать первые подношения отцу невесты для получения его согласия (букв. отрывать челюсть)
Суорумньулаһыы, сыҥаах хоҥнорсуута кинилэргэ умнуллубат кэрэ-бэлиэ күн буолан сылдьыаҕа. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. хоонньоһор кэһии. Сыҥааххын хоҥнор — 1) өр саҥарбакка сылдьан баран саҥар. ☉ Заговорить после продолжительного молчания
Көр, биирдэ сыҥааххын хоҥнорордоох эбиккин ээ. Мин өссө букатын ньомуой уол олорор диэммин, арыый кымньыыбынан таарыйталаан ыла сыстым эбээт! Н. Заболоцкай; 2) өл хаба түс, аһыы түс. ☉ Закусить, перекусить, подкрепиться
Эһэ саас арҕаҕыттан тахсаат, сыҥааҕын хоҥуннаран баран, аан бастаан кымырдаҕаһынан, онтон кэлин барынан бары, туох түбэспитинэн аһылыктанар. ПАК АаТХ. Тыллаах сыҥааҕынан сөбүлээб. — дьыалата көстүбэккэ аҥаардас тылынан эрэ. ☉ Только на словах (делать что-л.), фразёрствовать (букв. языком и челюстью)
Аныгы баҕайылар, тугу да бүтэрбэккэ сылдьан, тыллаах сыҥаахтарынан эрэ кынаттанар буоллахтара үһү. А. Софронов
Уон улууһу тыллаах сыҥаахпынан абылаан, ыллаан аһыы сылдьабын. М. Доҕордуурап
Тыллаах-сыҥаах иччитэ көр иччи. Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаардас тыллаах сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
◊ Бэргэһэ сыҥааҕа (кулгааҕа) көр бэргэһэ
Бэргэһэм сыҥааҕын баанан, сонум саҕатын туруоран баран, ол таһынан саал былааппынан тууна бааммытым да, тыал син биир иҥнибэт — быыһынан киирэр. С. Никифоров
[Харачаас] бэргэһэтин сыҥааҕын кырыатын үтүлүгүнэн туора-маары соттон кэбистэ. П. Филиппов
Оһох сыҥаа- ҕа — холумтан диэн курдук. Таһырдьаттан Мукуйук Уйбаан киирэн, саҥата-иҥэтэ суох, оһох сыҥааҕар холумтаҥҥа илбиллэн олорор. Күндэ
Оһох сыҥааҕар уонча саастаах Сэмэнчик диэн уол мас аты оҥорон тиниктэһэр. Н. Түгүнүүрэп
Оҕолорум ыал оһоҕун сыҥааҕын кэтээн хааллахтара, улааталларыгар тиийбэтим. Н. Түгүнүүрэп
Сыарҕа сыҥааҕа көр сыарҕа. Кини уолу кытта кэккэлэһэ, киэҥ суол уҥа өттүнэн, килэркэй сыарҕа сыҥааҕын суолун устун, оргууй хаамар. А. Сыромятникова
Кэтит сыарҕа сыҥааҕа хобордооххо сыаны сырылаппыттыы сыыгыныыр, ат туйахтара чыычаахтыы чыбыгыраһаллар. Н. Габышев. Сыҥаах баттан — сыҥааххын илиигин тоҕонохтоон өйүү тут. ☉ Подпереть щёку (щёки) рукой (руками)
Олоҥхоһут атаҕын оллоонноон, сыҥаах баттанан олорон, былыргы дьыл былдьаһыктаах быһылааннарын кэпсээн кэрэхсэтэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай, уокка аргынньахтаан, сыҥаах баттанан олорон, улам-улам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, …… олоҥхолоон куйуһутан истэ. Болот Боотур
Татьяна Сергеевна икки илиитинэн сыҥаах баттаммыт, киэҥ хараҕа килэбэчиҥниир. Н. Габышев
Сыҥаах ойуун — аҥаа- был 2 диэн курдук. Тымтык «сыҥаах ойуун» албынныыр этэ Күөспүт оннугар ыстанан. Баал Хабырыыс
Онтон сааскы муҥха буолар, биһиги дьоммут кэлэллэрин кэтэһэн, «сыҥаах ойуунунан» билгэлэнэбит. «ХС»
ср. ДТС еҥэк, йаҥах, тув. чаҥак, чаак ‘щека’, тат. яҥак ‘щека’, саҥак ‘жабры (у рыб); нижняя челюсть; бородка, выступ плотничьего топора; черенок заступа’

аат. Куруппаны ууга биитэр үүккэ кутан буһарыллар, мииннээҕэр хойуу аһылык. ☉ Кушанье из какой-л. крупы, сваренной на воде или молоке, каша
Олус үчүгэй сыттаах, кураххайдыҥы соҕус амтаннаах хааһыларын арыыланан баран, үөрэ-көтө аһаатылар. Амма Аччыгыйа
Олоо сэлиэһинэй бурдук арыылаах хааһытын сиэн мотуйа олордо. Т. Сметанин
Кииһилэни аска тутталлар: сэбирдэҕин хомуйан, буһаран үөрэҕэ, хааһыга куталлар. КЕФ СТАҮө
♦ Төбөтүн иһэ хааһы кэпс. — өйөсанаата бутуллан хаалла. ☉ соотв. у него каша в голове
Төбөтүн иһэ хааһы курдук бутуллан хаалла — көһүү түбүгэ, куоракка барыы. Н. Заболоцкай
Далбаев үрүҥү да, хараны да кыайан араарбат гына, төбөтүн иһэ хааһы буолан хаалла. «Кыым». Хааһы буо- луор диэри (хааһы курдук) — өйүн сүтэриэр, тугу да быһаарбат буолуор диэри (итирэр, иһэр). ☉ В стельку, в дым (напиться)
Эдэр киһи эрээри, сиртэн сэрбэйэ иликкиттэн, бу курдук улаханнык, хааһы буолуоххар диэри иһэр буоллаххына, ханна тиийиэххиний?! Н. Босиков
Сэргэлээххэ букатын түүн, олох хааһы курдук итирэн баран төннүбүтэ. Н. Лугинов
Сарсыныгар кэлбиттэрэ син биир холуочук, өйүүнүгэр кэлбиттэрэ хааһы буолуор диэри итирэн баран олорор эбит. «Кыым»
Хааһы да саламаат <буол> көр саламаат. МэҥэХаҥалас оройуонугар ити уһаайба туһунан боппуруос хааһы да саламаат буолан турар. Күннүк Уурастыырап
Тугу эрэ өйдүү сатыыр курдук да, төбөтүн иһэ хааһы да саламаат. Н. Босиков. Хааһы курдук булкуллубут — араас санаа киирдэ; өйө-санаата үлтү бутуллан хаалла. ☉ Всё перемешалось; каша в голове
Куобах Бөтөҕөтө оҕонньор иһигэр туора муостаах киирэр, хааһы курдук үлтү булкуллан хаалар. Саха ост. I
Кинилэр тиһэҕэр тииийэн, хааһы курдук булкуллаллар. Эрилик Эристиин
Хааһыта хаахтыйбыт — дьыалата хаахтыйбыт диэн курдук (көр дьыала). Сонно тута Туров хааһыта хаахтыйан эрэр үһү диэн сурах бөһүөлэги толордо. Н. Апросимов. Хааһыта хойунна кэпс. — туох эрэ моһуокка түбэстэ, туга эрэ табыллыбата. ☉ Попал в затруднительное положение, в передрягу. Аны хамыыһыйа быһаарыытын кэтэһэр буолла, хааһыта дьэ хойунна
◊ Бутугас хааһы — бутугаһы буһаран оҥоһуллар хааһы. ☉ Каша на бутугас (напиток из воды, молока или пахты, заправленный мукой или съедобными травами)
Тарынан, бутугас хааһынан, сыманан хонорбут. А. Абаҕыыныскай
Көҕөлөҥ хааһы көр көҕөлөҥ. Ол түрмэҕэ көҕөлөҥ хааһыттан уонна хара ууттан атыны аһаппат дойдулара буолуо. Болот Боотур
Мааннай хааһы көр мааннай. Аччыкпын, тугу баҕарар сиэм этэ, бэл, мааннай хааһыны. Н. Габышев
Саһыл буоллаҕына, мааннай хааһы буһаран баран, тэриэлкэҕэ куппут. Нууч. ост. Күнүскү аһылыкка — мааннай хааһы. ДВЛ МК. Саламаат хааһы — саламаат диэн курдук. Ийэтэ саламаат хааһы буһарда. Сардааналаах хааһы эргэр. — бытархай гына мэлиллибит сардаана төрдүнээҕи аһын эбииликтээх хааһы. ☉ Каша с добавлением толчёных луковиц цветков лилии даурской (сардаана I). Өбүгэлэрбит сардааналаах хааһы эмиэ оҥороллоро. <Сыа> кырбастаах хааһы — кыра гына кырбастаммыт аҥаардас эт (сыа) эбииликтээх хааһы. ☉ Каша с добавлением кусков мелко накрошенного мяса (жира)
Урут сахалар кырбастаах хааһы диэни буһараллара. Былыр сыа кырбастаах хааһы мааны аһылык буолара. Тар хааһы көр тар. Дьэ, онно мин хас да сыл тар хааһынан, бутугас аһынан испин толорон сылдьыбытым. М. Доҕордуурап
Аҥаардас тар хааһынан, бэс субатынан биһиги үлэ күүһүн барытын көрсүһэн ааспыппыт. И. Артамонов. Уу хааһы — аҥаардас ууга буһарыллар, үүтэ суох убаҕас хааһы. ☉ Жидкая каша на воде без добавления молока
Уу хааһынан олорбуттара балай да буолла. Үөрэ хааһы көр үөрэ. Бэс субатын хатара-хатара хааччынара, кэлин ону кырбаан үөрэ хааһы буһарара. И. Данилов. Үүт (үүттээх) хааһы — оргуйбут үүккэ оҥоһуллар хааһы. ☉ Каша на молоке. Оҕото үүттээх хааһыны сөбүлүүр
□ Эбэм үүттэн кээбэл, күөрчэх, кыыймыт үүт хааһытын курдук бэртээхэй астары оҥортуура. А. Кондратьев. Хааннаах хааһы эргэр. — ынах хаанын сиикэйдии кутан буһарыллар хааһы (хамначчыттар эрэ сииллэрэ). ☉ Каша, сваренная с добавлением говяжьей крови (едят только батраки). Хааннаах хааһыларын тото-хана сиэтилэр. Хаппыай хааһы эргэр. — кыра үүт, туус эбииликтээх, буспутун кэннэ чөчөгөйүнэн, сүөгэйинэн биитэр хайаҕынан тумаламмыт бурдук хааһыта. ☉ Каша, сваренная из муки с добавлением соли и с небольшим количеством молока, приправленная сливками, сметаной или каяком (сливочным маслом, сбитым с тёплым молоком и застывшим). Хаппыай хааһыны мааны ыаллар сииллэрэ