1) запад, западная сторона || западный; арҕааттан с западной стороны, с запада; арҕаа дойду западные страны; 2) диал. задняя сторона; тыл || задний.

n ., a. west

аат.
1. Илин диэкигэ утары сытар, түөрт хайысхаттан биирдэстэрэ, күн саҕахха киирэр өттө. ☉ Запад
Биһиги оройуоммут сирэ мантан арҕаа үс көһүнэн бүтэр. Амма Аччыгыйа
Ыкса киэһэ ардах астан, былыт арҕааттан көтөҕүлүннэ. М. Доҕордуурап
Арҕааттан най хара этиҥ былыта халлааны хараҥарда халыйан таҕыста. Т. Сметанин
2. эргэр. Киһи көхсө эбэтэр сүөһү (үксүн сылгы) көхсүн илин өттө, арҕаһа. ☉ Человеческая спина или передняя часть спины, загривок животного (чаще лошади)
[Удаҕан уонна Кулун Куллустуур] ийэ көлөһүннэрэ иннилэринэн барда, аҕа көлөһүннэрэ арҕааларынан түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
[Үрэкиин оҕонньор] онтон уҥуохтара кыйыттакыйытта, дьагдьайталаан барда, сыҕарыҥнаан эмээхсинин сылаас түөһүгэр арҕаатынан сыһынна. Болот Боотур
3. эргэр. Туох эрэ кэннэ, кэлин өттө. ☉ Тыл, зад, задняя сторона чего-л.. Аттаах киһи дьиэ арҕаатынан ааста
□ [Манчаары] ол олордоҕуна, Хачыкаат, хаҥас оронтон оһох арҕаатынан эргийэн кэлэн, хонноҕун анныттан кууһа түспүт. МНН
ср. тюрк. арка ‘спина’

сыһ. Сир-сир аайы; тула (буолб. ф-ҕа турар туохт. кытта ситимнэстэҕинэ «ханна да» диэн суолталанар). ☉ Везде, повсюду; вокруг (в сочетании с отриц. ф. гл. имеет знач. «никуда»)
«Атаас, эккин атыылаа, хастыыный?» - дэһэ-дэһэлэр, Ыстапааны илин-арҕаа ыыппакка кутугунаттылар. А. Софронов
Ол эрээри бэйи, кини онон миигин илин-арҕаа барбат гына оҥорорун көрүллүө. Н. Неустроев
Мин эйиэхэ кэргэн буолаарыбын илин-арҕаа иирээни бэргэттим, уһун сутууру оҥордум. Суорун Омоллоон
Тыраахтар хонууга ньирилиир, Тыраахтар тыаҕа ньирилиир, Илин-арҕаа ньирилиир. С. Васильев
♦ Илини-арҕааны билбэт (быһаарбат) - тугу даҕаны быһааран өйдөөбөт, акаары. ☉ Потерявший способность соображать (от страха, волнения, старости); идиот (букв. восток-запад не знает (не определяет))
Кулгаахпынан истэбин, эн миигин илини-арҕааны билбэт курдук санаан, ити курдук атаҕастыыр буоллаҕыҥ. Н. Неустроев
Ханнык да бэйэлээх муҥкук, илини-арҕааны хотон быһаарбат диэбит батарааҕыҥ өйө-санаата тобуллар. Софр. Данилов
Ити бастакы барбыт дьахтар илини-арҕааны билбэт акаары, Микиппэрэп кинээстэн хамнас кыайан аахсыбат киһи. М. Доҕордуурап

аат. Соҕуруу уонна арҕаа ыккардынааҕы хайысха, туһаайыы. ☉ Юго-запад
Биһиги соҕуруулуу-арҕаа өттүбүтүнэн биир дулҕа үрүйэ тахсан барда. Амма Аччыгыйа
Тыал соҕуруулуу-арҕаа хайыста. Н. Габышев
Түөрт наарта соҕуруулууарҕаа дьулуһаллар. «ХС»

аат. Хоту уонна арҕаа ыккардынааҕы хайысха, туһаайыы. ☉ Северо-запад
Кини Яков оҕонньор ыйыытынан «Хоту Дайаҕаттаттан» хотугулуу-арҕаа туһаайан бардаҕына, «Дулҕа» үрэххэ киириэхтээх. М. Доҕордуурап