атарахсыт диэнтэн хай. аата

ыһылын диэнтэн хай
аата. Судаарыстыба былааһын ньыгыл илиитэ кыратык мөлтөөтө да, дьэ ол — ыһыллыы. Н. Борисов
Үрүҥнэри буусканан ытыалыылларын кытта, Тулагы диэки куоппуттара, ыһыллыы буолбута. Идэлги
Бэйэтин ийэтинаҕатын араҥаччылыы, анараа өттүн атарахсыта туттаҕына атааннаһыы, ыһыллыы тахсыан сөп. ПНИ АДХ

таһымнаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Төрөөбүт сирим] Атыҥырыы, атарахсыта көрүмэ. Күлүмнэс күөххүн тиирэ тарт, Уйгулаах уугун таһымнат, Күлүмүрдэс күҥҥүн кэмчилээмэ. Н. Босиков
Кыһыл көмүс үйэлэртэн-үйэҕэ аан дойдуга аатырбыта, арбаммыта: «икки сирэй» манньыат буолан баайдааҕы таһымната, тоту торолута, суоҕу-дьадаҥаны соролуу тиэлигийбитэ аҕай. А. Сыромятникова

уһурбах диэн курдук
Сылдьыбыт сындалҕаннаах сырыыбын, Орто туруу дойдубар Олорбут уһурумаҕай олохпун Тура-олоро толкуйдуубун, Сыта-тура сыаналыыбын. С. Зверев
Эйиэхэ, уһурумаҕай киһиэхэ, бэрдэ ханна барыай, тур да, баран хаалаҕын. П. Аввакумов
Чугас уруутааймаҕа суох уһурумаҕай киһи этим. Н. Кондаков
Миигин уһурумаҕай сылдьар диэҥҥин атарахсыта көрүмэ, дьиҥэр, мин материальнай өттүнэн дэгиттэр кыанар дьахтарбын. ТТК

туохт. Атарахсыта, намтата санаа. ☉ Недолюбливать, недооценивать, считать кого-что-л. хуже других, относиться к кому-л. хуже, чем к другим
Биир омугу уһулуччу суолталаан көрдөрөр буоллахха, Хайаан да атын омуктары көлөөҕүрдэн, көйгөтүтэн көрүү шовинистыы өйгө-санааҕа сыһыаннаах. Амма Аччыгыйа
Быһата, Даайыс миигин көйгөтүппүтэ, Ньукууһу ордорбута. Софр. Данилов. Атын омук тыла туспа кэрэлээх, Ону билии ураты кэскиллээх. Ол эрээри төрүт, ытык тылы Улдьааран, аахайбакка дылы, Кинини көйгөтүтэ тутар, Кими барытын долгутар. И. Федосеев

туохт.
1. Үөрүнэн сырыт, үөргэ холбос. ☉ Сбиваться в стаю, собираться в стадо, табун
Кинилэр [табалар] бүтүн үөрүнэн ханыылаһан сылдьааччылар. Н. Лугинов
Сыспай сиэллээх сырсыбыт, Халдьаайы, халдьыа аайыттан Хара сүөһү ханыыласпыт. П. Ядрихинскай
[Кыһын тымныы түһэригэр] суордар икки-үс буолан ханыылаһан, итиэннэ үөһэнэн эргийэ көтөллөр. И. Сосин
2. Кимниин эмэ туох эмэ уопсай интэриэстээх буол, бииргэ буол. ☉ Соединиться, сойтись, сблизиться с кем-л. себе подобным (напр., по интересу)
Ийэлэриттэн лаппа аҕа саастаах оҕонньор киһи ханыылаһан эрэрин мыына да, атарахсыта да санаабатахтара. Айысхаана
Бу уол иҥсэтигэр туохха эрэ түбэһэрэ буолуо. Аны ол хаамаайылары кытта ханыылаһар буолбут дуу?! «ХС»

I
аат. Өрүстэн, үрэхтэн туора сүүрүгүрэн тахсар уу, өрүс, үрэх тардыыта. ☉ Небольшой рукав, отходящий от русла реки (речки), соединяющий её с озером
[Көстөө] ыраах сээннэргэ, алыыларга, таалаларга иитэлээбит паастарын, буурҕаттан мэһэйдэтэн өр кэм устатыгар көрбөккө сылдьан баран кэрийбитэ, байанайа улаханнык үөртэ. В. Протодьяконов
Уолаттар булгунньаҕы аастылар, иннилэригэр синньигэс сээн, төгүрүк күөл көһүннүлэр. Н. Габышев
Күһүн систэртэн сээннэр уулара тоҕо анньан киирдэхтэринэ килиэхалаа буола кэҥиир күөлгэ чуо тиийбиттэрэ. Е. Неймохов
ср. эвенк. сээн ‘протока, курья (из озера в реку), ручей, заросший травой’, коми сэн ‘ложбина, лощина’
II
саҥа алл. Оҕону таптаан ымманыйан ылыыны көрдөрөр. ☉ Выражает чувство умиления, сожаления по отношению к ребёнку
Мэник Мэнигийээн: «Сээн, бу таҥастара суох буолан мин саҕынньахпыттан көрдүүллэр ээ», — диир. Суорун Омоллоон. Сээн, оҕокком сыыһа, ама да биһиэхэ куһуок саахар баҕалааҕын иһин, саҥардаҕа баҕас сүрүккэтэ… Н. Заболоцкай
Кэлбит дьон тохтоотулар, оттон тугу эрэ ботур-ботур кэпсэттилэр, дьахтар куолаһа «сээн, барахсаммын» диир. «ХС»
♦ «Сээн» диэ — кими эмэ олус өрө тут. ☉ Превозносить кого-л.
Дьон көнөтүнэн сылдьар киһини атарахсыта санаабат, оттон олдьу-солдьу үктээтэххинэ «сээн» диэччилэрэ суох. С. Федотов. «Сээн» дэтэн — кимиэхэ эмэ хайҕатар, атаахтыыр курдук. ☉ Получая чью-л. похвалу, чьё-л. ласковое, доброе отношение
[Хаалдьыт:] Кырдьыга даҕаны, санаам көнө буолан, эһиги курдук кырдьаҕастарга «сээн» дэтэн сырыттаҕым дии. А. Софронов
Үлэбитигэр хайҕаттахпытына, үөрэхпитигэр «сээн» дэттэхпитинэ, аҕабыт бэйэтин хайҕаабыттарыныы үөрэрэ. Багдарыын Сүлбэ