Якутские буквы:

Якутский → Якутский

сээн

I
аат. Өрүстэн, үрэхтэн туора сүүрүгүрэн тахсар уу, өрүс, үрэх тардыыта. Небольшой рукав, отходящий от русла реки (речки), соединяющий её с озером
[Көстөө] ыраах сээннэргэ, алыыларга, таалаларга иитэлээбит паастарын, буурҕаттан мэһэйдэтэн өр кэм устатыгар көрбөккө сылдьан баран кэрийбитэ, байанайа улаханнык үөртэ. В. Протодьяконов
Уолаттар булгунньаҕы аастылар, иннилэригэр синньигэс сээн, төгүрүк күөл көһүннүлэр. Н. Габышев
Күһүн систэртэн сээннэр уулара тоҕо анньан киирдэхтэринэ килиэхалаа буола кэҥиир күөлгэ чуо тиийбиттэрэ. Е. Неймохов
ср. эвенк. сээн ‘протока, курья (из озера в реку), ручей, заросший травой’, коми сэн ‘ложбина, лощина’
II
саҥа алл. Оҕону таптаан ымманыйан ылыыны көрдөрөр. Выражает чувство умиления, сожаления по отношению к ребёнку
Мэник Мэнигийээн: «Сээн, бу таҥастара суох буолан мин саҕынньахпыттан көрдүүллэр ээ», — диир. Суорун Омоллоон. Сээн, оҕокком сыыһа, ама да биһиэхэ куһуок саахар баҕалааҕын иһин, саҥардаҕа баҕас сүрүккэтэ… Н. Заболоцкай
Кэлбит дьон тохтоотулар, оттон тугу эрэ ботур-ботур кэпсэттилэр, дьахтар куолаһа «сээн, барахсаммын» диир. «ХС»
«Сээн» диэ — кими эмэ олус өрө тут. Превозносить кого-л.
Дьон көнөтүнэн сылдьар киһини атарахсыта санаабат, оттон олдьу-солдьу үктээтэххинэ «сээн» диэччилэрэ суох. С. Федотов. «Сээн» дэтэн — кимиэхэ эмэ хайҕатар, атаахтыыр курдук. Получая чью-л. похвалу, чьё-л. ласковое, доброе отношение
[Хаалдьыт:] Кырдьыга даҕаны, санаам көнө буолан, эһиги курдук кырдьаҕастарга «сээн» дэтэн сырыттаҕым дии. А. Софронов
Үлэбитигэр хайҕаттахпытына, үөрэхпитигэр «сээн» дэттэхпитинэ, аҕабыт бэйэтин хайҕаабыттарыныы үөрэрэ. Багдарыын Сүлбэ


Еще переводы:

хаалаттар

хаалаттар (Якутский → Якутский)

хаалат I диэнтэн дьаһ
туһ. [Айыы Сээн:] Тоҕо, тоҕо сээкэйи хаалаттардыгыт, тойотторуом? Суорун Омоллоон

ньомугурат

ньомугурат (Якутский → Якутский)

ньомугураа диэнтэн дьаһ
туһ. Сээн, хантан ылбыта эбитэ буолла, килиэп тоорохойдорун быраҕан биэрбитин [кубалар] тумсуларынан ууга тимирчи баттаан, ууга булкуйан ыла-ыла, аһаан ньомугуратан киирэн бардылар. Г. Угаров

омолуй

омолуй (Якутский → Якутский)

туохт., эргэр. Кэпсээ, сэһэргээ, эт, саҥар (көрсүһэ түһээт). Говорить, заговорить (обычно во время встречи)
[Айыы-Сээн:] Нөрүөн нөргүй! Бу хайа дьуортугун билбэтим. Омолуй! Суорун Омоллоон
Уруу иһэр! — диэн омолуйдулар, Түҥүр-ходоҕой иһэр, — диэн биллэрдилэр. С. Зверев

буортуй

буортуй (Якутский → Якутский)

туохт. Буорту буол. Испортиться
Суон Маша, хата, дьиэ кутуйахтарыгар эрэ кэпсээбэтэ ини — «буортуйбут» устудьуон уонна сытыы, чэпчэки дьахтар саҥа «кыайыытын» туһунан. Н. Габышев
Бу айылаах Буухарыйа буортуйан, Түҥнэри үөтүллэн, Улаан ньуурдаах Утары хайыспат, Инчэҕэй эттээх Киһи диэбэт, Сылаас тыыннаах сээн диэбэт, — Илэ дэриэтинньик мин аатырдаҕым. С. Зверев
Ытыыстамматах буор траншеяҕа угуллубут сиилэс элбэхтик буортуйар уонна буор булкуллар буолан сиилэс хаачыстыбата мөлтүүр. ПАЕ ОС

сэгэс гын

сэгэс гын (Якутский → Якутский)

сэгэй I диэнтэн көстө түһүү. Кыратык аан сэгэс гынна да, Эрдэлиир Миитэрэй үөрбүт-көппүт саҥата өрө күөдьүйэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Күүгүн-хааҕын ортотугар, Дьэкиим, Чуор кулгааҕа билэр саҥатын истэн, сэгэс гына түстэ. Болот Боотур
Мин үөрэн сээн дэттэрэн, сэгэс гына түстүм. С. Тумат

үсээҥи

үсээҥи (Якутский → Якутский)

аат., сэнээн. Оҕочоос, үнүгэс. Пацан
Сээн, барахсан! Дьэ, сүрдээх да модун тыллаах-өстөөх үсээҥи түбэстэ, доҕор, миэхэ! Мин диэтэх киһини хайдах төлөрүтэр эбиккин көрүөх эрэ, ноко! Ньургун Боотур
Эһэ эмиэ биир туспа улуу киһи буоллаҕа эбээт. Ыт үсээҥи ньыллыргыырын, эккирэтэрин сөбүлүө баара дуо? Р. Кулаковскай

эҥийэлээ

эҥийэлээ (Якутский → Якутский)

туохт. Быган көһүн, быган таҕыс (хол., күн). Выглянуть, показаться (напр., о солнце)
Эбир былыт эҥийэлээтэ. ПЭК СЯЯ
[Айыы Сээн ампаар иһиттэн тахсан, чарапчыланан көрө-көрө:] О, күнүм барахсан …… хайы-үйэҕэ эҥийэлээбит. Суорун Омоллоон
Икки муостаах саҥа ый Илин халлаан иитигэр Эҥийэлээн таҕыста. С. Васильев

кэрдиистээ

кэрдиистээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Быһан, кэрдэн, оҥон олуктары, кэрдиистэри оҥор. Делать зарубки, насечки, засечки на чем-л.
Күһүҥҥү улахан эмис балыгы иһин ылан, уҥуоҕун ылҕаан баран кэрдиистээн, аргыга ыйаан күн уотугар хатараллара, буруоҕа ыһаараллара. Далан
2. Туруору быһан, оҥон ойуулаа, киэргэт. Украшать что-л. якутским национальным орнаментом в виде вертикально выбитых геометрических рисунков
Бэһинэн эҥин-эҥинник сарбынньахтаан, кэрдиистээн оҥоһуллубут таҥара олоҕун түөрт-биэс сиринэн чүмэчи уота быһыта сиэбит. Эрилик Эристиин
Санаа кэрэҕэ дьулуурун Тула ойуунан кэрдиистээн, Эйигин, күндү чороонум, кэрэмэс хаалларбыт Айыы Сээн. П. Тулааһынап
3. көсп. Тугу эмэ кирилиэс, үктэл курдук оҥор. Делать, выстраивать что-л. лесенкой, ступеньками
Аны хоһооннорун дуомун кирилиэстии кэрдибиттэр, кэрэниистээн, кэрдиистээн, кэккэлэтэн, кэчигирэтэн түһэрбиттэр. С. Тимофеев

лаайда

лаайда (Якутский → Якутский)

аат., түөлбэ. Туундараҕа күһүөрү уолан хаалар чычаас уулаах күөл. Мелководное озеро в тундре, к осени обычно высыхающее
Ыттан үргүбүт чандыбалар ууга киирэллэр. Тыылаах дьон кинилэри үүрэн лаайда ортотугар чөмөхтүүллэр. Далан
Манна лабыкта ба ранан, табалар сэбирдэхтэринэн аһылыктаналлар итиэннэ уолбут лаайда отун мэччийэллэр. ДФС КК
Эл гээн күөл. Озеро удлинённой овальной формы (в д о л и н е р ек и)
Биһиги биригээдэ балааккабытын Сээн диэн улахан лаайда [элгээн күөл] Аллайыаха өрүстүүн силбэһэр …… булгунньаҕар тардан хоннубут. Н. Габышев
Өрүс эбэтэр муо ра уута ылар дэхси сирэ. Расположенная у берега реки или моря низинная равнина, затапливаемая водой.

чарпа

чарпа (Якутский → Якутский)

аат. Туох эмэ (хол., мас, таас, өстүөкүлэ) бытархайа, кыырпаҕа. Небольшие части чего-л. (напр., осколки стекла, клочки бумаги, щепа дерева)
Бүлүү дэриэспэ таас хайалара өрө сүгүллэн тахсан баран, аллара чарпа буолан саккырыыллара. И. Данилов
Үөһии-үөһэ чарпа курдук бачымах сулустар дьиримнииллэр. П. Аввакумов
[Айыы Сээн:] Оттон мин бу сымара тааһы үлтү сынньан чарпа оҥоруом. «ХС»
Э.К. Пекарскай чарпаны түүрдэр «чарба, йарма» тиэрминнэриттэн төрүттүүр. ЕВФ УуДК
Чарпа таас көр таас I
Чарпа таастаах өрүс кытыытыгар умса түһэн сыттыбыт. И. Эртюков
Атаҕын анныгар сытар чарпа таастар килбэчиһэллэр. Т. Сметанин
Хантан эрэ, чарпа таастар анныларыттан, хабараан сэрии ынырыктаах тыаһа-ууһа иһиллэр. А. Данилов
ср. др.-тюрк. йарма, тув. чарба ‘измельчённая крупа’, алт. дьарма ‘отруби; ячменная крупа’