ж. атастаһыы, атастаһыннарыы, уларытыы.

атастаһыннар диэнтэн төхт
көрүҥ. Үксүгэр сомоҕо тыл тутулун, тыл эбэн-көҕүрэтэн эбэтэр тылларын миэстэлэрин атастаһыннартаан, уларытар-тэлэритэр табыллыбат. СТЫМ

аат., мат. Төгүллэһэр чыыһылалартан биирдэстэрэ. ☉ Один из нескольких множителей, сомножитель
Төгүллэһээччилэр оннуларын атастаһыннардахха үөскэм уларыйбат. ММИ М-2
Хас да тэҥ төгүллэһээччилэр үөскэмнэрэ истиэпэн диэн ааттанар. БАН А

1. көһүн диэнтэн хай. аата. Күөмчү көҕүрүүрүгэр, Көҥүл көстүүтүгэр Күүскүт тиийэринэн көмөлөһүҥ! А. Софронов
   Биһиги, дьоннор, олох көстүүлэрэбит. Р. Баҕатаайыскай
   Оҕустар харсыһыылара эмиэ, атыырдар охсуһууларын курдук, киһи болҕомтотун тардар, хам-түм буолар көстүү. Далан
   Сэмэн оҕонньор сылга хаста даҕаны, дьиэтин көстүүтүн уларыттаҕа аатыран, малларын миэстэтин атастаһыннарар дьиибэ идэлээх. Н. Лугинов
2. Пьесаҕа оонньуур дьоно уларыйбат оонньуу кэрчигэ. ☉ Действие (акт) в пьесе. Бастакы көстүү бүттэ

аат., эргэр. Былыр кэргэннии буолар дьон бэргэһэлэнэллэригэр көмө-ньыма буолар киһи (хол., уоллаах кыыс биһилэхтэрин атастаһыннарар, урууну тэрийэр). ☉ В старину: человек, оказывающий помощь брачующимся (напр., подносит молодым кольца, помогает в организации свадьбы), тысяцкий
Хайа, бу үөлээннээҕим Сүөдэр тыһыыскай аҕа буолаайаҥый? Н. Неустроев

гидрометаллургия (металы онорон таһаарыы биир салаата. Уруудаттан эбэтэр туһалаах химическэй элэмиэннэрдээх байытыллыбыт бы-лааһьпстартан (тобохтортон, концентраттартан) олору убаҕас химическэй реагеннарга суурайааһын араас ньымаларын, холобура, электролиз, ионнары атастаһыннарыы, солохтооһун көмөлөрүнэн металларын ылҕааһын.)

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ сабырыйтар, кыайтар (хол., күүс, өй-санаа, билии-көрүү өттүнэн). ☉ Быть побеждённым, терпеть поражение в чём-л. (в силе, борьбе, уме, знаниях и т. д.)
Нуучча маҥнайгы өрөбөлүүссүйэтэ хотторбутун кэнниттэн дойдуга ынырык реакция бүрүүкээбитэ. Софр. Данилов
Кини Л. Медвечуку кытта көһөрбүт баартыйатыгар пешкатын харыстаан, ладьятын атастаһыннарар түгэни биэрэн хотторор балаһыанньаҕа киирэн хаалла. «Кыым»
2. Ыалдьан, кырдьан биллэ-көстө мөлтөөбүт, дьүдьэйбит көрүҥнэн. ☉ Стать физически слабым, утратить здоровье по болезни, старости, лишиться силы, потерять физическую крепость
Эмээхсин биир кыһын устатыгар хайдах маннык хотторо кырдьаахтаабытай? И. Гоголев
Хабырыыс быйыл сэттэ уонун туолла. Онно эбэн, ааспыт сэриигэ ылбыт бааһа дьарҕаран, ордук хоттордо. ТМ ДК
Исидор ыалдьан эмиэ хаалбыта. Бэркэ хотторбут, киһи саҥатын аанньа истибэт буолбут этэ. «ХС»
△ Эстэн хаал, илиһин (хол., ыарахан үлэттэн). ☉ Почувствовать усталость, утомление от тяжёлой работы
Бастаан утаа харса суох кумах таһан, буор кутан, кэнникинэн бары да сылайан хотторо быһыытыйдылар. «ХС»
3. кэпс. Туох эмэ тас күүс (хол., ардах, тымныы) дьайыытыгар бэрин, оҕустар. ☉ Поддаваться, быть подвергнутым действию внешней среды (напр., дождю, холоду)
Ардахха кини ордук улаханнык хотторбут. Н. Заболоцкай
Сахалар кыыл, сүөһү тириитин бэркэ диэн таҥастаан, иҥиир сабынан тигэн, хоту дойду хабараан тымныытыгар хотторбот таҥаһы тиктэллэр. П. Филиппов
4. кэпс. Арыгы иһэн күүскэ итир. ☉ Не устоять на ногах от выпитого, опьянеть
Микииппэр оҕонньор, аанньа аһаабат-сиэбэт буолан, биллэ хотторон барда. В. Яковлев
Бэҕэһээ киэһэ эрэстэрээҥҥэ сылдьан, хата, олус хотторор гына испэтэх. «Чолбон»

радиатор (1. Ис умайыылаах хамсатааччы сойутар систиэмэтин итиини-тымныыны атастаһыннарар чааһа; 2. Дьиэни-уоту ититэр систиэмэ кэрдиис-кэрдиис курдук элбэх суһүөхтээх буолан киэн ньуурдаах, онон турбанан кэлэн киирэн ааһар итии уу сылааһын салгынка биэрэр а. э. сылытар тимир оноһук; 3. Радиотехника итийэр дэтээллэрэ олус сылыйбаттарын хааччыйар оно-һук.)

1. уларый диэнтэн дьаһ. туһ. Урукку ол-бу кэпсээнин, Уус баҕайытык уларытан, Онон-манан олоон ылан Онолуйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ күдэн буолаҥҥын, Үөһэ даа көттөххүнэ, Уллуҥаххыттан харбыаҕым, Уллуҥах устата уларытыам суоҕа. П. Ойуунускай
   Саха дьонугар омугумсуйуу ыар буруйун сүктэрбит 1952 сыллааҕы уурааҕы уларытар, сымнатар 1962 сыллаах уураах тахсар. ПНИ АДХ
2. -ан сыһыат туохтууру кытта туттуллан, «саҥаттан оҥор» диэн суолталаах көмө туохтуур буолар. ☉ В форме деепричастия на -ан в сочетании со вспомогательными глаголами выражает значение «делать заново, переделывать». Уларытан тэрий. Уларытан оҥор
   □ Төҥүлү муостатын түөртэ уларытан тутарга харчы эмиэ наада. П. Ойуунускай
   Биһиги үлэбитин бүтүннүүтүн байыаннай майгынынан уларытан тутуох тустаахпыт. Суорун Омоллоон
3. Тугу эмэ атастаһыннар (үксүгэр ким да билбэтинэн, уора-кистии). ☉ Менять, подменивать что-л. (обычно тайком, скрывая от других)
   Капитонов Терентьева ынахтары уларыппытын билэн баран кыһамматаҕар буруйун билиннэ. М. Доҕордуурап
   [Семён Иванович:] Хайдах билбэтим? Оччоҕо мин сымыйалыыбын дуо? Эбэтэр эһиги үүккүтүн мин уларытан аҕаллым дуу? С. Ефремов
4. Кэтэ сылдьар таҥаскын устан атын таҥаһы кэт. ☉ Переодеваться, переобуваться
   [Маня:] Мин таҥаспын уларытан баран, кулуупка барыам. С. Ефремов
   Владимир Николаевич, бадараан, быыл буолбут таҥаһын уларытар түгэнэ суох, бириистэҥҥэ тэбиннэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тиийбитим, Мишам оҕотун кытта бодьуустаһа, көлөһүн буолбут таҥаһын уларыта олорор. Күрүлгэн
   ♦ Сир уларыт — сир уларый диэн курдук (көр сир II)
   Кэтэхтэн үрдүк үөрэххэ үөрэнэр киһи бүтэрэн баран, сир уларытыа эбиккин. ПТК
   Кыыһы өрүс уҥуор таһааран сир уларыттылар. ИСА
   ◊ Тылы уларытар сыһыарыы тыл үөр. — грамматическай көмө суолталаах сыһыарыылар. ☉ Словоизменительные аффиксы
   Туохтуурдарга тылы уларытар сыһыарыылар элбэхтэр. ПНЕ СТ. Уларыта тутуу — дойдуга ыытыллар уопсастыбаннай-бэлэтиичэскэй уларыйыыны ааттааһын. ☉ Направление развития государства, перестройка
   Уларыта тутуу илгэлээх тыына сайан, хаһыакка бэчээттиир матырыйаалларбыт ис хоһоонноро байарын тэҥинэн тыллараөстөрө эмиэ тупсарын туһугар кыһанабыт. «ЭК»
   Дойдуга уларыта тутуу сүрүн эйгэтинэн экэниэмикэ буолар. ПИО ТС
   Бастаан саҕаланарыгар туруоруллубут үрдүк сыалларын уларыта тутуу ситиспэтэҕин бүгүн кэлэн биллибит. «Чолбон»

аат.
1. Судаарыстыбаннай былаас үрдүкү уоргана олохтуур, дьоҥҥо барытыгар булгуччулаах буолар быраабыла, уураах. ☉ Установленное высшим органом государственной власти общеобязательное правило, постановление, закон
Аармыйаҕа сулууспалыыр — сокуон. Суорун Омоллоон
Оччолорго аҥаардас ийэлэргэ харчынан көмөлөһөр туһунан сокуон саҥа тахсыбыта. С. Федотов
Сокуон быһыытынан уоппустуур бырааптаахтар. Эрилик Эристиин
2. Кытаанах, кэһиллибэт ыйаах, дьаһал. ☉ Строгое, непререкаемое предписание, веление, закон
Оччотооҕуга биһиэхэ хомсомуол сорудаҕа диэн саамай үрдүк, саамай кэһиллибэт сокуон этэ. Софр. Данилов
Ыстаарыһа тугу эппитэ — ол сокуон. Болот Боотур
Абдуркулла киллэрбит этиитэ бэрт элбэх кэпсэтии кэнниттэн ылыллыбыта, ити барыларыгар сокуон этэ. Эрилик Эристиин
3. Айылҕа уонна уопсастыба олоҕун көстүүлэрэ туохтан хайдах тутулуктанан алтыһалларын, буолалларын, уларыйалларын ис хоһооно. ☉ Объективно существующая необходимая связь и взаимозависимость между явлениями природы и общественной жизнью, закон жизни (природы)
Ол кырдьар диэн олох сокуона буоллаҕа. И. Гоголев. Сэрии сокуона итинник буолааччы. Эргиччи өлүү… өлүү… И. Эртюков
Салайыы бириинсиптэрэ, бастатан туран, социализм сүрүн экэнэмиичискэй сокуонунан быһаарыллаллар. ЭБТ
Аан дойду, айылҕа бэйэлэрин туспа сокуоннарынан сайдаллар. ДИМ
△ Туох эмэ тустаах быраабылата. ☉ Основное правило в каком-л. деле, обусловленное его сущностью, канон
[Оҕолор хоһоон] ханнык формалааҕын, ханнык сокуонунан суруллубутун сүнньүнэн билиэхтээхтэр. СЛСПҮО
Быраабылалар сахалыы саҥарыы сокуонугар олоҕуран оҥоһуллаллар. ПНЕ СТ
Доруоптары төгүллээһин орун атастаһыннарар, бөлөхтүүр сокуоннарга бас бэринэр. ВНЯ М-5
4. Олоҕурбут үгэс, үөрүйэх. ☉ Общепринятое правило, обычай
Оттон кыылы кыыл курдук, тайҕа сокуонун быһыытынан, тэс гыннаран кэбистэххэ хайдаҕый? Суорун Омоллоон
Ойуур олоҕун сокуонугар эһигини үөрэтиэм. Н. Якутскай
Уоруйах кэргэнэ уоруо суохтаах. Уоруйахтар сокуоннара ону көҥүллээбэт. И. Федосеев
♦ Сокуон хараҕынан — сокуон тугу этэринэн, сокуонунан. ☉ Следуя букве закона, по закону
Кини саҥата барыта таба, сокуон хараҕынан, ыйаах сүнньүнэн. Далан
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. Н. Босиков
Итинник киһийдэхтэри сокуон хараҕынан эрэ көрдөххүнэ сатанар, оччоҕо эрэ сүнньүлэрин көннөрүөҥ. В. Миронов
Сокуон хараҕынан хаамтахпытына, тугу бултаан айахпытын ииттиэх муҥнаахтарбытый? Р. Кулаковскай. Сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах кэпс. — сиэри-майгыны тумнан бэйэтэ билэринэн дьүүллүүр идэлээх, бардам (киһи). ☉ Человек, который устраивает самосуд над кем-л.
Маппыр, этэргэ дылы, сутуругар сокуоннаах, тойон оҕото тойон курдук, улаатан испитэ. Л. Попов. Айдаан сонно тута буолар: «Пионердарга илиилэрин көтөхпүттэр. Сутуруктарыгар сокуоннаахтары уодьуганныахха!» ПНИ ДКК
◊ Суруллубатах сокуон — туохха эмэ ким да тумнубакка толорор үгэһэ. ☉ Обычай, традиция, неизбежно соблюдаемые всеми, неписаный закон
Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит бигэ тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Өртөн олохтоммут үгэһи, тайҕа суруллубатах сокуонун тутуһар диэн эмиэ баар. «ХС»