туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ сабырыйтар, кыайтар (хол., күүс, өй-санаа, билии-көрүү өттүнэн). ☉ Быть побеждённым, терпеть поражение в чём-л. (в силе, борьбе, уме, знаниях и т. д.)
Нуучча маҥнайгы өрөбөлүүссүйэтэ хотторбутун кэнниттэн дойдуга ынырык реакция бүрүүкээбитэ. Софр. Данилов
Кини Л. Медвечуку кытта көһөрбүт баартыйатыгар пешкатын харыстаан, ладьятын атастаһыннарар түгэни биэрэн хотторор балаһыанньаҕа киирэн хаалла. «Кыым»
2. Ыалдьан, кырдьан биллэ-көстө мөлтөөбүт, дьүдьэйбит көрүҥнэн. ☉ Стать физически слабым, утратить здоровье по болезни, старости, лишиться силы, потерять физическую крепость
Эмээхсин биир кыһын устатыгар хайдах маннык хотторо кырдьаахтаабытай? И. Гоголев
Хабырыыс быйыл сэттэ уонун туолла. Онно эбэн, ааспыт сэриигэ ылбыт бааһа дьарҕаран, ордук хоттордо. ТМ ДК
Исидор ыалдьан эмиэ хаалбыта. Бэркэ хотторбут, киһи саҥатын аанньа истибэт буолбут этэ. «ХС»
△ Эстэн хаал, илиһин (хол., ыарахан үлэттэн). ☉ Почувствовать усталость, утомление от тяжёлой работы
Бастаан утаа харса суох кумах таһан, буор кутан, кэнникинэн бары да сылайан хотторо быһыытыйдылар. «ХС»
3. кэпс. Туох эмэ тас күүс (хол., ардах, тымныы) дьайыытыгар бэрин, оҕустар. ☉ Поддаваться, быть подвергнутым действию внешней среды (напр., дождю, холоду)
Ардахха кини ордук улаханнык хотторбут. Н. Заболоцкай
Сахалар кыыл, сүөһү тириитин бэркэ диэн таҥастаан, иҥиир сабынан тигэн, хоту дойду хабараан тымныытыгар хотторбот таҥаһы тиктэллэр. П. Филиппов
4. кэпс. Арыгы иһэн күүскэ итир. ☉ Не устоять на ногах от выпитого, опьянеть
Микииппэр оҕонньор, аанньа аһаабат-сиэбэт буолан, биллэ хотторон барда. В. Яковлев
Бэҕэһээ киэһэ эрэстэрээҥҥэ сылдьан, хата, олус хотторор гына испэтэх. «Чолбон»

туохт.
1. Сэриилэһэн, охсуһан утарылаһааччыны өстөөҕү букатыннаахтык кыай. ☉ Победить, разгромить противника окончательно, полностью
Дьэ ити курдук Бүүкээнниир Ыаһах сылдьар сирин мэһэйдэтэрин, хааннаах хара көлөһүнүн хардьыаланан сиэччини халбарытан, кыайан-хотон, үөрэн-көтөн, байан-тайан көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Үрүҥнэр кыайан-хотон бүппүттэрин кэннэ, били, этэргэ дылы, «тииҥи ичигэстэһэр» сахха, кини [Аргыылап оҕонньор], маҥкы маһын курдук, эмискэ күөрэс гына түһүөхтээҕэ. Софр. Данилов
Кыайан-хотон сэрииттэн Төннөн иһэммин, Күннээх күөх Украинаҕа Мин тохтоотум. Т. Сметанин
2. Туохтан да чаҕыйан, толлон турбакка, кимиилээхтик сыалгын ситис, иннин ыл. ☉ Настойчиво, решительно добиваться своей цели, быть успешным в чем-л., добиваться успеха, побед
Кини бэйэтэ төһөнү эмэ кыайыаҕын-хотуоҕун бу дьон, ити киһи атахтаан-мэһэйдээн, алдьаппыт ааттаахтар. Амма Аччыгыйа
Айдар тыл этэн баран чэпчии түспүтэ. Тугу эрэ улаханы кыайбыкка-хоппукка дылы, бэйэтин быдан үрдээбит, ырааһырбыт курдук санаммыта. Н. Лугинов
Кыайаргар-хоторгор баҕарабыт, хорсуммут Дьүкээбил. Н. Якутскай

туохт.
1. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн толору сайын, улаат. ☉ Достигать зрелости, возмужания, взрослеть
Маайыс улам ситэн-хотон, төлөһүйэн иһэр. Амма Аччыгыйа
Кини уолун өйүн-санаатын булуммут, сиппит-хоппут киһинэн ааҕар. В. Протодьяконов
Тас дьүһүнүттэн көрдөххө, Кэскил биллэрдик төлөһүйбүт, сиппит-хоппут, боччумурбут көрүҥнээҕэ. Г. Колесов
2. Үрдүк таһымҥа тиийэ үүн, сайын. ☉ Достигать зрелости, совершенствоваться, оттачиваться. Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Санкт-Петербург куорат Константин Гаврильевич политическай өйө-санаата ситэригэр-хоторугар быһаарар суолтаны ылбыта. П. Филиппов
Хоһоон уус-уран өттүнэн бэрт үчүгэй, сиппит-хоппут. ПНЕ СТ

туохт.
1. Туох эмэ кытаанаҕы баһыйа быс, алдьат (ордук биилээҕи этэргэ). ☉ Разделять на части, отделять от целого чем-л. острым, резать
Эрбиибит хоппот. Кытаанаҕы тииһим хоппот. СТБКТ. Ээ, бу тааспыт тугу да хоппот буолбут, бурдукпун барытын куруппалатан кэбистим. Амма Аччыгыйа
2. Туох эмэ (хол., буулдьа) тугу эмэ дьөлө көтөн эбэтэр өтөн курдары аас. ☉ Пробивать что-л. насквозь, проникать внутрь чего-л.
Отууларын хотон, Олус тоҥон, отонньуттар Ойон туран, кутааларын Уотун эбэн булкустулар. Күннүк Уурастыырап. Дьиэбитин ардах хотон эрэр. Мээнэ буулдьа хоппот эркинэ. СТБКТ
3. Туохха эмэ кими, тугу эмэ баһый, кыай. ☉ Одерживать победу над кемчем-л. в чём-л., одолевать кого-что-л., выигрывать у кого-л. [Ньукулай оҕонньор:] Сэмэнэп дьоппуон сэриитин ылан, соҕуруу дойдуну улаханнык хотон, Бодойбоҕо чугаһаан иһэр үһү. Күндэ
Бу кэлин сылларга институт саахыматчыттара наар хотор буолан иһэллэр. «Кыым»
4. көсп. Киһини итэҕэһинэн-быһаҕаһынан, сыыһатынан киирэн, кыайа-хото саҥар. ☉ Обругать кого-л.
Сотору соҕуһунан мунньах аһылынна. Кэмэндээн Баскыырабы дьахталлар хоттулар, ыксалыгар тириттэ. Амма Аччыгыйа
Туох үлүгэрэй, күн аайы бүгүҥҥү курдук этиспэттэр ини. Бүгүн баҕас Маайа Настааны улаханнык хотто быһыылаах. В. Гольдеров
♦ Өйө хоппот көр өй
Бу хаһан бардьоҥҥо дьоллоох олох күнэ тахсыах бэйэтэй?! Санаатахпына санаам тиийбэт, өйдөөтөхпүнэ өйүм хоппот. Суорун Омоллоон
Ол-бу фантастическай бырайыагынан эбэтэр бэйэм өйүм хоппот дьыалатынан дьарыктаммаппын. Г. Угаров
ср. др.-тюрк. ходы ‘сильный’, ход ‘класть, оставить; бросить’

достигать зрелости, возмужания; сиппит-хоппут киһи зрелый человек # сиппит-хоппут айымньы зрелое произведение.

1) побеждать, осиливать, одолевать кого-л., выигрывать у кого-л.; өстөөҕү хоттубут мы победили врага; иккис хапсыһыыга очконан хотто во второй схватке он выиграл по очкам; 2) резать; быһаҕым хотор мой нож режет; тимири быһах хоппот нож железо не берёт; 3) перен. недоумевать, находиться в недоумении; хотон ейдүөмүнэ олоробун я не очень понял, до меня не дошло; 4) перен. влететь, попасть, достаться; кинини мунньахха хоттулар ему попало на собрании; 5) перен. проникать; пронимать, пробирать; ардах сарайы хоппут сарай протекает; бу дьиэлэри кыһыҥҥы тымныы хоппот в эти дома не проникает зимний холод; ардах хоппут дождь промочил насквозь кого-что-л. # хото санаа = быть уверенным в победе над кем-чем-л.

1) быть побеждённым, потерпеть поражение; куоталаһыыга кинилэр биһиэхэ хоттордулар в соревновании они уступили первенство нам; өстөөхтөр лаппа хоттордулар враг потерпел полное поражение; 2) перен. худеть; осунуться; 3) перен. страдать от кого-чего-л.; кини тылыттан ордук хоттордум я больше уязвлён его словами; 4) перен. промокать; протекать; дьиэм хоруобуйата ардахха хотторор крыша моего дома протекает.

v. to defeat