ахчай диэнтэн дьаһ. туһ. Атахтарын ахчатта

ахчай диэнтэн түрг
көрүҥ. Карагез буоллаҕына иһигэр киллэрдэр киллэрэн барда, мэктиэтигэр киэҥ ахтата тэлиэгэ куорабын үрдүнэн ахчарыйда. Эрилик Эристиин

ахчай диэнтэн б
тэҥ көстүү. Илиитин дайаччы дайбаан, атаҕын тиэрэ үктээн, алта уоннаах оҕонньордуу аргыый ахчаҥнаан дьиэтин диэки хааман истэ. Болот Боотур

көр ахчай
Кеша уотун иннигэр саба аччайан, итиигэ тартаран, күн аайы ахтар сирин, үөрэммит куоратын саныы олордо. Н. Заболоцкай
Мэлмэнэй соҕотоҕун ортоку киирэн баай-дуол үрдүгэр саба аччайан баадаллан турбута. Далан

баадай диэнтэн бэй
туһ. Бааһырбыт киһи батыйатыгар тайанан баадаллан турда. Саха фольк. Мимиэнэй соҕотоҕун ортоку киирэн баай-дуол үрдүгэр саба ахчайан баадаллан турбута. Далан
Тилийэ, баадаллан туран, сылабаарыгар чох хаалаата. И. Гоголев

даҕ. Ахчайбыт, бакыйан түспүт (кылгас атаҕы этэргэ). ☉ Широко расставленные и согнутые в коленях (о коротких ногах)
Буукаан [киһи аата] ньаачаҕар атахтаах кыра соҕус, бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх киһи этэ. Н. Абыйчанин

көр бэрдин
Аллаах ат Ахчайа тардыаҕынан Алыс аатыран Олуһун сураҕыран [дойдутугар эргийдэ]. П. Ойуунускай
Күн сирин сырдыга олуһун. Эллэй
Кэһии ыыппыттар дьоннорум: Ыыппыттар убаһа ойоҕоһун. Ыраах сырыттахха дойдум Аһын амтана олуһун! С. Тарасов

дьүһ. туохт. Биир хараҕы быһа симэн, атынынан быччаччы көр. ☉ Косить, смотреть широко раскрытым выпученным глазом, напряжённо прищурив второй. Саҥата суох оччойон олордо
□ Ыалдьыт иннигэр киирэн өрө оччойон турума. ПЭК СЯЯ
[Чоочо:] Ол тоҕо аччыгыйай! Онон эрэ уолдьаһыа диэн, оччойо сытыйан тураҕын дуо? А. Софронов
Аҕам: «Ахчайбыта “а”, оччойбута “о” диэн, ынайбыта “ы” диэн, экчэйбитэ “э” диэн, кыамыллыбыта “к” диэн буолар», — диэтэ. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Токуруйан, өҕүллэн, иҥнэйэн баран төннөн, урукку оннугар түс; төҥкөйөн баран өрө тутун. ☉ Выпрямиться, разогнуться (о чем-л. искривившемся, накренившемся, согнувшемся и т. п.); разогнуть спину
Кини соһуйан, эмискэччи көнө түстэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оҕонньор нүксүгүрэ Эһиэкэйгэ көнөн хаалар. И. Гоголев
Онтон тиитэ иҥиэттэн баран көнөн ылыытыгар сүр баҕайытык хаачыгыраата. Амма Аччыгыйа
2. Оллуруҥ-боллуруҥ сүтэн, дэхси ньуурдан (сир, суол туһунан). ☉ Становиться ровным, выравниваться (о дороге, поверхности земли и т. п.). Бу суол улаханнык көммүт эбит. — Маталах сирэ көммүт, хадьымала кэҥээбит. Саха фольк.
3. көсп. Тупсан, үчүгэй буолан кэл (хол., күн-дьыл). ☉ Проясняться (о погоде), выравниваться, поправляться, улучшаться (о жизни, здоровье и т. п.)
Мантан ылата олох-дьаһах көнүө. А. Бэрияк
Доруобуйам көнөн иһэр. Эрилик Эристиин
Түрмэ эрэсиимэ көммөтөҕө. П. Филиппов
Бэс ыйын бастакы аҥаарыгар күн-дьыл бэркэ көннө. М. Шолохов (тылб.)
4. көсп. Куһаҕан быһыыгын быраҕан, таба, сөптөөх суолга киир. ☉ Изменяться к лучшему, исправляться, становиться на путь исправления
Бүдүрүйэн баран көммүт дьон очурдаах олохторун ойуулааһыҥҥа тыла-өһө ордук тахсымтыа. Эрчимэн
Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт миигин, — мин көнүөм. Дьуон Дьаҥылы
Кинилэр [хаайыылаахтар] көнөр суолга турбуттарын туһунан толору дакаастыыр матырыйаала суох эрээри, босхолоон кэбиһэр чахчылара бааллар. «Кыым»
5. көсп. Кыыһырбыккын, киҥнэммиккин аһаран үчүгэй майгылан, көнньүөр. ☉ Отойти, перестать сердиться, успокоиться
Ардыгар кыыһыран, айманан ылар, сороҕор көнөн, күлэн-мичилийэн көстөр. Н. Заболоцкай
Аҕыйах хонугунан Яков улам көнөн, кыһыыта-абата, кэмсиниитэ арыый ааһан, мүлүрүйэн барда. Н. Заболоцкай
6. көсп. Байан, туругуран бар, үптэнастан. ☉ Богатеть, становиться зажиточным, обеспеченным, денежным, улучшать свое материальное положение
Барыстаахтык кэпсэтэн, тайҕаттан лаппа көнөн тахсыбытым. И. Гоголев
Андриан Корнилов саҥардыы көнөн эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
♦ Көммүт саха (саха көнүүтүн көммүт, сахаттан көммүт барахсан) — байбыт, уойбут-топпут, үчүгэй олоххо тиийбит саха. ☉ Разбогатевший, добившийся успеха в жизни якут
Көммүт саха, доҕор. — Саха көнүүтүн көнөн муннун анныгар киҥинэйэн ыллаата. М. Доҕордуурап
Харах Сэмэн ласхайан тахсар, Сарайан, ыараан, киэҥник ахчайан, Сахаттан көммүт да барахсан!.. Дьуон Дьаҥылы. Санаата көммүт — санньыйбыта, кыыһырбыта ааһан, эбэтэр туохтан эмэ дуоһуйан үчүгэй майгыламмыт. ☉ Приходить в доброе расположение духа, приободряться (после угнетенного состояния)
Дьөгүөрдээн санаата көнөн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Сеня таптыыр кыыһын субу көрсөр буолбутуттан санаата көнөн, үөрэн, көхсүн иһигэр ыллаан киҥинэйэр. Н. Якутскай. Сүнньэ көннө — наар төттөрү, утары этэрэ, оҥороро тохтоото, дьон курдук өйдүүр-саныыр, саҥарар, оҥорор буолла. ☉ Перестать упрямиться, встать на правильный путь, перевоспитаться
Киһи сүнньэ көнөрө дөбөҥө итиччэ эбитэ дуу, били урут мунньах аайы сигэйиллэр управляющай аны «Демьян Васильевичтан» атыннык ыҥырыллыбат. А. Данилов
— Мин Ананий этиитин сүрэхпинэн истэн олоробун. Бу сөрү-сөп санаа буолла, — Лука, бытааннык ахсаан ааҕан эрэрдии этэн лобурҕатан истэ. — Лука олус да сүнньэ көммүт. — Ким эрэ тиэхэлээхтик эттэ. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. көн ‘быть согласным’