көр агентство. Аэропорт ааҕыныстыбата. Бэчээт ааҕыныстыбата

аэровокзал (салгын транспорынан айанныыр дьон бары наадыйыыларын хааччыйарга ананан тутуллубут дьиэ (дьиэлэр). А. үксүн аэропорт террито-риятыгар тутуллар, сороҕор дьону хоннорор туспа дьиэ-лээх (гостиница) эгин.)

1. элээр диэн курдук. Арыылар улаҕаларыгар киирэргэ күүскэ эрдиммэхтээн биэрэбит уонна үксүн, кырдьык, сүүрүккэ оҕустаран, элээрдэн иһэбит. Амма Аччыгыйа
   Ити кэнниттэн такси тута охсон, аэропорт диэки элээрдибиттэрэ. Далан
   Бастаан Сиэҥкэлээххэ элээрдэн тиийэн, этэн ааһар. Н. Габышев
   2
   элээрит диэн курдук. Үөлэрэ (саҥа кэлбит дьахтары оннук ааттыыллара) илиитинэн үстэ далбаатанан баран, мээчиги халлаан диэки элээрдибитэ. Эвен фольк. Дьиэтигэр киирээт, суумкатын оронугар элээрдибитэ, бэл таҥаһын да уларытта барбатаҕа. И. Федосеев
   Костя тээпкэтин элээрдээт, олбуору үрдүнэн ойон кэбиспитэ. «Чолбон»

дьүһ. туохт. Үлүн, өрө томтойон көһүн (киһи-сүөһү о. д. а. арҕастарын туһунан). ☉ Вздуваться, возвышаться, казаться выше (о спине человека, о холке лошади и т. п.)
Аттар самыылара ласпайан, сааллара дьогдьойон хааман тамалдьыһаллар. М. Доҕордуурап. Үрэх уҥуор, талахтар быыстарыгар, уһун киппэ систээх атыыр таба илин өттө өрө дьогдьойон, сэбирдэхтэри турута тыытар. А. Федоров. Ыраахтан көрдөххө, харыйа тыа хайа арҕаһын курдук дьогдьойон көстөр. А. Федоров
♦ Дьогдьойор саала - сир-дойду саамай киинэ, үрдүк, көстүүлээх, бастыҥ түөлбэтэ. ☉ Самый центр чего-л., возвышающийся над чем-л. (обычно о возвышенности)
Соҕуруу дойдуттан сүүс ордугуна сүүрбэ судаарыскай суоруннара кэлэннэр дьоллоох Дьокуускай куорат дьогдьойор саалыгар тоҕуоруйбуттара үһү. Болот Боотур
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов

1. маҥнайгы диэн курдук. Икки сыл буолан баран бастакы кылааһы бастыҥынан бүтэрэргэ кыыс тылын биэрбит. Амма Аччыгыйа
   Ол билигин саҥа анаммыт учууталлара кыайан кэлбэккэ, үөрэнэ иликтэр. «Алтынньы бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла», – диэн ааҕа сылдьаллар. Суорун Омоллоон
   Атырдьах ыйын бастакы күннэригэр кулууп хара муостата оҥоһуллан, үрдэ сабыллан, даҥа ыһыллан, хоруобуйатын саайыыга киирдилэр. М. Доҕордуурап
2. Инники сылдьар, атыттар иннилэригэр баар. ☉ Находящийся впереди других, передовой, головной
   Уйбаан оҕонньор Тогойкинныын бастакы сыарҕаҕа олороннор, үрүйэни өрө сыыйан, сис оройугар дьоннорун кытта бииргэ тахсыһан бараннар улам куоттар-куота турдулар. Амма Аччыгыйа
   Бастакы аттаахтар Лоҥкууданы өҥөс гына түспүттэригэр …… ыарҕа толоон кутаа уотунан кытыаста олороро көһүннэ. М. Доҕордуурап
   Алта уон биирис гвардейскай дивизия бастакы эшелоҥҥа кимэн киирэрэ. «ХС»
3. Олох эрдэтээҕи, маҥнайгы. ☉ Первоначальный, самый ранний
   Архыып Абаҕыыныскай – саха сэбиэскэй суруйааччыларын бастакы көлүөнэлэрин бэрэстэбиитэлэ. Софр. Данилов
   Аан дойдуга бастакы паарынан барар массыына аатырар Темзаҕа айыллыбыта. П. Филиппов
   Дьокуускайга учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт, оскуола туһунан саҥа сокуону олоххо киллэрии бастакы опыттарын түмэн кинигэ бэлэмниир үһү. «ХС»
4. Хайа эмэ өттүнэн атыттартан ордук, үрдүктүк сыаналанар. ☉ Лучший среди прочих в каком-л. отношении, отличный
   Урукку сөмөлүөт түһэр сирэ бастакы кылаастаах бетон суоллаах бөдөҥ аэропорт буолбут. И. Данилов
5. Сүрүн, тыын суолталаах (хол., дьарык). ☉ Основной, жизненно важный (напр., о занятии). Былыргы дьон бастакы үлэтэ – булт бултааһына. Саха фольк.
   ◊ Бастакы көмө – оһолго түбэспит эбэтэр эмискэ улаханнык ыалдьыбыт киһиэхэ (сүөһүгэ) оҥоһуллар маҥнайгы суһал көмө. ☉ Первая медицинская помощь
   Оһолго бастакы көмөнү оҥорууттан эмсэҕэлээччи доруобуйата улахан тутулуктаах. «ХС»
   Сэминээрдэргэ, атын араас боппуруостары сэргэ, табаһыттары ыалдьыбыт табаларга бастакы көмөнү оҥорорго үөрэтэбит. «Кыым»

I
аат.
1. Сылгы моонньун үөһээ кырыытынан үөскүүр кытаанах сыа. ☉ Жировое отложение на загривке лошади. Бу ат улаханнык ыра илик, саала билигин да халыҥ
□ Халыҥ хаһа халтархай, суон саал мүлчүркэй (өс хоһ.)
△ Оннук сыа саха күндү аһылыгын быһыытынан. ☉ Жир с загривка лошади как лакомство у якутов
Сылгы суор холото тастаах эмис этин, субайын, хартатын, суон саалын, уохтаах хатан кымыһын санаатахпына, сыҥааҕым уута сүүрэр. В. Протодьяконов
Саалы сулуйан ылан баран, сытыы быһах биитинэн ньиккэрийиллэр уонна бэйэтин бытархай гына кырбаан бэриллэр. ТИИ ЭОСА
2. Сылгы моонньун томтоҕор үөһээ кырыыта. ☉ Загривок у лошади
«Дьэ, буот! Билигин билсистибит», — диидии Владимиров ат саалын туппахтаан көрдө. Н. Якутскай
Чөрөгөркөөн кулгаахтаах, Өрүкүйэр көҕүллээх, Дьондоҕоркоон сааллардаах, Ньалакалыыр сиэллэрдээх Соноҕоһум барахсан! А. Бэрияк
3. Хонуу, кырдал ордук үрдүк, көнө үөһээ өттө эбэтэр томтор, хайа оройо. ☉ Наиболее возвышенная и ровная часть поля, а также вершина холма, горы
Аҕыһыктыыр салаалаах Ачакалыыр күөх оппут Алаас-сыһыы саалыгар Аҥаарыйан аатырда. Күннүк Уурастыырап
Ол хордоҕос дьогдьоҕор саалыттан тула баар ытыска уурбуттуу ыраахха диэри тунааран көстөр. С. Тумат
Москва — Хайа саалын курдук Халыҥ арҕастаах, Очуос оройун курдук Улуу мөҥүөннээх …… Киэҥ Ийэ дойду Киин куората буолар эбит! С. Васильев
♦ Дьогдьойор саала көр дьогдьой
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Туймаада сыһыытын Дьогдьойор саалыгар Дьиэ да дьиэ, быһата, Дьэндэйэн таҕыста. С. Данилов
Европа дьогдьойор саалыгар, таас хайатын быыһыгар Габрово диэн куорат баар. «ХС». Халыҥ хаһанан харчыта кэбис (охсун), суон саалынан мохсуота уурун фольк. — олус баайдыкталымнык, байылыаттык олор. ☉ Жить в изобилии
[Баайдар] халыҥ хаһанан харчы охсуналлар, суон саалынан мохсуо ууруналлар. П. Ойуунускай. Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар кэпс. — баайдар, көлөһүннээччилэр. ☉ Богачи, мироеды
Биһиги кыра дьоннор араас тардыыны дууһа баһынан …… баайдары, күөх истэри, халыҥ хаһалаахтары, суон сааллаахтары кытта тэбис-тэҥҥэ төлүүр этибит. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, шор. чал, казах. жал ‘грива; жировой слой под гривой’, тув. чал ‘загривок; насыпь’
II
аат. Тымныыга баанар халыҥ өрүү эбэтэр баайыы былаат. ☉ Тканый или вязаный большой платок, шаль
Ааныс түргэнник оҥостон бүттэ, саалын эринэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
◊ Саал былаат — саал II диэн курдук
Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Н. Заболоцкай

1. даҕ. Туох эмэ икки ардынааҕы, киин, үөс диэки өттүнээҕи. ☉ Средний. Орто үөрэх кыһата. Алаас ортото
   □ [Иван Иванович:] Мин эмиэ кини көмөтүнэн бу син орто үлэһит буолан олоробун. С. Ефремов
   Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста. С. Никифоров
2. аат суолт. Туох эмэ киин, үөс өттө эбэтэр саҕаланыытын уонна бүтүүтүн икки арда. ☉ Середина, центр
   Муус устар ый ортото. Дабыыт дьиэтин эмиэ баттатан кээһэр, дьоҕус сүгэһэрдэнэр уонна дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. У. Нуолур
   ♦ Орто баайыы(лаах) — орто таһымнаах, орто кыахтаах, орто дьоҕурдаах. ☉ Средний по способностям, возможностям
   Дьокуускайга олорор эрдэхпинэ, орто баайыы оонньооччуларга киирсэрим. Болот Боотур
   Мин муус маҥаммын буолбат дуо? Син орто баайыыга киирсэр киһибин ээ. Р. Кулаковскай
   Орто буор <сир> – орто дойду диэн курдук. Оо, сор эбит, аат уола, Оҕонньор буола-буола! Ол кэриэтэ орто буорга Олорботох быдан ордук. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо буолан орто буорга Олорбуппун астыммаппын. С. Данилов
   Орто <туруу> дойду көр дойду. Дьэллик Дьэһэгэй тойон кыргыттара, сэттэ кыыс, орто дойдуга сэттэ кыталык буолан киирэн көрүлээбиттэр. Саха фольк. [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. Орто дойдуга Уол оҕо тоҕо төрүүрэй, Аан дойдуга Ат кулун тоҕо үөскүүрэй. А. Софронов
   Бу орто дойдуга туох барыта ааһар-устар ыйаахтаах. В. Гаврильева. Орто чээрэтэ — туох эмэ киин кэлим өттө, кытыыларын киллэрбэккэ туран. ☉ Центральная, срединная часть чего-л.
   Орто чээрэтин эрэ оттообуттар. «ЭК»
   Оруо маһы ортотунан көр мас. Оттон үгүс маачахалар Оҕолору сүтүөргээн, — Онтонмантан сылтанан Охсо, кырбыы сылдьааччылар Оруо маһы ортотунан Ордук наһаа баттааччылар. Күннүк Уурастыырап
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук оруо маһы ортотунан була сатаан үөҕэ-мөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков. Сүрэҕим ортотунан — сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр. ☉ По сердцу, по душе
   Үөрүү киһини сүрэҕин ортотунан тыкпыт күн курдук курдаттыы сылытар, сырдатар. Амма Аччыгыйа
   Искусство, литература бырааһынньыга кимиэхэ баҕарар сүрэҕин ортотунан киирэн долгутар, үөрдэр. Суорун Омоллоон. Харах ортотугар — дьон көрөн турдаҕына, көрдөрөн туран. ☉ При людях, средь бела дня, на глазах у кого-л.
   Маайа өстөөхтөр харахтарын ортотунан, ыраас, туох да хаххата суох чигдинэн ол [баррикада] диэки тэбиннэ. Эрилик Эристиин
   Ааспыт буор түҥэтик Сир уопсастыбатын хараҕын ортотунан, ыраахтааҕынан биһирэммит сокуонунан олохтонон ыытыллыбыта. М. Доҕордуурап
   ◊ Орто бааһынай <ыал, хаһаайыстыба> көр бааһынай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх орто ыал. М. Доҕордуурап
   Ковальчук Пётр Семёнович 1900 сыллаахха манна, Чуобуруччу сэлиэнньэҕэ, орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Н. Якутскай. Орто оскуо- ла — уопсай орто үөрэҕи биэрэр оскуола. ☉ Средняя общеобразовательная школа
   Эһэлээх эбэҥ эйигин биэс көстөөх ыраах орто оскуолаҕа ыытан, кыайан өйүөлээн үөрэттэриэхтэрэ суоҕа. Г. Колесов
   Манна [Ньурбаҕа] икки орто оскуола, улахан аэропорт баар. И. Данилов. Орто тарбах — киһи илиитин эбэтэр атаҕын ортоку тарбаҕа. ☉ Средний палец. Орто тарбаҕар биһилэхтээх эбит. Орто уҥуохтаах — дьон үксүн саҕа үрдүк уҥуохтаах. ☉ Среднего роста (о человеке)
   Кулуһун курдук көбүс-көнө, сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
   Хаһан эрэ Никиитэлиин орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов. Орто үйэ- лэр — биһиги эрабыт V – ХVII үйэлэрэ (бу бириэмэҕэ феодализм сайда сылдьыбыта). ☉ Средние века
   Орто үйэттэн ордон хаалбыт Оройо аһаҕас тордох. Дьуон Дьаҥылы. Орто ходуһа уута — саас өрүс халаанын орто таһыма, үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Весенний паводок среднего уровня
   «Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста», — Дьуона оҕонньор аа-дьуо кэпсиир. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. орта, орто, орту

I
туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ ыга кыһарыйан сууралаа, кикирий (хол., ыраастаары, кылбатаары, быһаары, тоҥмуту ириэрээри). ☉ Тереть, протирать (очищая, растирая, натирая)
[Күөрэгэй] кэриэрбит манньыаттарын ыраастыы, хоруонан аала олордо. Т. Сметанин
Уонча хонугу быһа кикирийэн, кыаһытын быһа аалара чугаһаата. Н. Павлов. Тоҥмут киһини хаарынан аалан иһэлийбит этин ириэрбиттэр уонна саһыарбыттар. И. Бочкарев
△ Хамнаатахха ыарытыннар, тириини дьуккурут (кыараҕас, хоччоххой ыга тутар таҥас туһунан). ☉ Раздражать, причинять боль трением; натирать. Сонум хоннохпунан аалар
□ Бу икки ардыгар саппыкым атахпын аалан киирэн барда. Суорун Омоллоон
Биир түүн сулар быата кэтэҕиттэн сулбуруйан түһэн, хоччоххой кырыыта Зорок [ат аата] харахтарын аалбыт. Н. Якутскай
Кини [Зоя] моонньун аалар хаптаһын быатын саҕатын диэки тардан биэрдэ. Н. Габышев
△ Киһиэхэ туспа эттик түбэһиититтэн эбэтэр оннук баарын курдук мэһэйдэт, ыарыт. ☉ Ощущать боль, чувство трения (при попадании в организм инородного тела или в других подобных случаях)
«Абырааҥ, быыһааҥ, атастаар, Харахпар сыыс аалар», — Оҕолор эһэ хараҕын Уунан сууйдулар. Т. Сметанин
[Өлөксөй] төбөтө ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
2. Биилээх, уһуктаах сэптэри игиинэн, бурууһунан кикирийэн сытыылаа. ☉ Точить напильником, бруском режущие и колющие орудия
Улахан уол Унаар Уйбаан Игии быһаҕаһынан Эрбии тииһин аалан Ирэ-хоро олорор. С. Васильев
Киил маһы суорарга, Мин сүгэ охсобун, Кылааннаах биилээммин Кыыкырдыы аалабын. А. Бэрияк
3. Чочуйан, игиилээн нарылаан тугу эмэни оҥорон таһаар (хол., тимиртэн, көмүстэн киэргэли, симэҕи). ☉ Изготовлять какое-л. изделие путем точения, пиления (напр., из железа, серебра)
Өрөгөйдөөх үрдүк үйэ Өйүн күүһүнэн оҥоһуллубут, Алҕаһаабат аптамааттар Аалан чаҥыйбыттара. П. Ойуунускай
Тиэртэрэ эйиэхэ бэлэҕи — Ытарҕаны, биһилэҕи. Маны ханнык көмүс ууһа Куппута, аалбыта буолуой? Баал Хабырыыс
4. көсп. Ааспакка куруук ыарый, куруук эрэйдээ (дьарҕа ыарыы туһунан). ☉ Постоянно болеть, ныть (о застарелой хронической болезни)
Сороҕу кырдьыы аас хаара Таҥхаччы баттаан сорсуйдаҕа, Сороҕу сэрии чэр бааһа Бүтэйдии аалан буорайдаҕа. «ХС»
Куһаҕан майгы син биир биллибэтинэн аалар дьарҕа ыарыы кэриэтэ. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕим күтүр түүннэри-күнүстэри аалар, киниттэн сынньана түһэр диэн мэлигир. М. Шолохов (тылб.)
5. көсп. Ааспакка-арахпакка ыар санаа эргимтэтэ буолан эрэйдээ (хол., ыар сүтүк, аһыы). ☉ Быть причиной постоянного страдания (о каких-л. тяжелых думах, угрызениях совести, горе, печали)
Эн дууһаҕын арыт аалыа Биллибэт сүтүк аһыыта. С. Данилов
Амньыратан миигин аалла Ахтар сүрэх ыарыыта. Күннүк Уурастыырап
Сэмэн оҕонньор үөһэ тыынна. Дууһаҕа дьуоҕарбыт ыар санаа аалар, баттыыр, ыалдьар. Н. Лугинов
Хорсун сүрэххэр аһыы кутурҕан Хорҕойо сылдьан ааларын кыайдыҥ. И. Егоров
6. көсп., кэпс. Арахпакка куруук сэмэлээ, саҥар. ☉ Надоедливо, неотступно приставать с упреками, порицаниями, пилить языком
Ээ, чэ, доҕор, үөрэтимэ. Киһини батыһа сылдьан аалан хааллаххыный? П. Аввакумов
Мин аармыйаттан кэлэн үлэлиэхпиттэн ыла быһа миигин аалаҕын. «ХС»
Аана эмээхсин көмөлөһүөн кэриэтин, хата, тылын кыһыытын киниэхэ аалан тахсар. М. Доҕордуурап
7. көсп., кэпс. Олус бытааннык, оргууй аҕай, сэрэммиттии тугу эрэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. очень медленно, осторожно
Чэ-чэ, тарпахтаан ис! Тугу аала олороҕун. Эрилик Эристиин
[Чалаар Байбал] сыкыҥнаан хаамар, аалан саҥарар үгэстэннэ. Н. Босиков
♦ Хараҕы аалар — куруук абааһы көрүллэр, туора көрүллэр; киһи көрө (истэ) кыйаханар. ☉ Вызывающий постоянную неприязнь, раздражение, досаду
Өндөрөй оҕонньор, дьон харахтарын аалыан бэркиһээн, эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда. П. Ойуунускай
[Уйбаан:] Эһигини мэһэйдээбит, хараххытын аалбыт, ойуун да, абааһы да кыайан сиэбэтэх киһигитин, Маайаны, суох гынным! А. Софронов
II
аат.
1. Бэрэбинэлэри холбуу баайан уһаарарга эбэтэр дүлүҥнэри холбоон уунан сылдьарга аналлаах оҥоһук. ☉ Связанные вместе бревна, предназначенные для сплава леса или кратковременных перевозок, плот. Аалы уһаар
□ Ааттаспыт аалы көтөҕөр (өс хоһ.)
Аал кэлгинэн, көтүллүбэтин диэн Көпсө талаҕынан күөпчэрдээн [оҥордум]. С. Зверев
Сарсыарда көлүйэни чинчийиигэ киирдибит. Аал оҥостон ортотугар киирэн дириҥин кэмнээтибит. И. Данилов
2. Тыыттан, оҥочоттон ураты уунан сылдьарга аналлаах уу сэбэ (үксүгэр борохуот, хараабыл). ☉ Любое плавающее судно больше небольшой лодки. Борохуот аал
□ Муора мууһа уулла охсорун кэтэһэн, ол ааллар тэһийбэтэхтик «буус-буус» тыына тураллар. Эллэй
Ыраас сааскы салгын хоту Уу ааллара аттаналлар. С. Руфов
Сордоҥ балык курдук Сор суол ойоҕостоох Умсар ааллар Умсан сундулустулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. поэт. Салгынынан сылдьар, куосумаска көтөр сэптэр (сөмөлүөт, аракыата уо. д. а.). ☉ Воздухоплавательный, космический аппарат (самолет, ракета и др.)
Хабараан салгыны Хайа анньан, Хамсаан-имсээн, Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Саха нар. ыр. III
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Бэл бүгүн тойон ыҥырыа Куосумас аалынан куйаарда. С. Данилов
Сири титирэтэр Аалларбыт көппүт ааттаах ыйа [атырдьах ыйа]. Бу ыйга көтүөхтэрэ ээ, бука, Ыйга тиийэр чаҕылҕан ааллар, Оо, онно дьэ, оччотооҕу саха, Ол аалларга көтөрө буоллар! И. Эртюков
♦ Аал аҕалбытын курдук эргэр. — туох эмэ олус өлгөмнүк эмискэ баар буолуутун сөҕөн этии (былыр уунан суудуналар табаары аҕалыылара олус өлгөм курдук көстөрө). ☉ Будто доставило судно (о чем-л. в большом количестве, внезапно появляющемся — в старину редкие суда доставляли товары в Якутск в изобилии)
Бүгүн бөһүөлэккэ бырааһынньык буолар, бааргын барытын аҕал, аҕыйах хамса табах быстыҥа атыылаан, аал аҕалбытын курдук, аһы-үөлү дэлэтиэм. Болот Боотур. Аалын баһа хоҥнон биэрбэт — бытаарар, тардыллар, барарыгар онтоманта бүтэн биэрбэт. ☉ Медлит, мешкает (букв. нос его судна (никак) не стронется)
Месткоммут сорох чилиэннэрэ өссө да суохтар дуу? Туох аалларын баһа хоҥнон биэрбэт дьонуй? У. Нуолур
Оҕонньор дьиэлээх онуоха [эмээхсинэ мөхпүтүгэр], аалын баһа дьэ хоҥнон, күрдьэхтэнэн таймаланан дьиэ үрдүгэр бу тахсан турдаҕа [хаары түһэрээри]. «ХС». Сүппүт аал үбүгэр киирдэ эргэр. — чэпчэкитик көстүбүт баайы харыстаабакка ыһар-тоҕор, хорҕомнуур. ☉ Мотает, разбрасывает даром (или легко) доставшееся богатство (букв. он вошел в богатство потерявшегося (бесхозного) судна).
◊ Аал маһа — суон, уһун, көбүскөнө бэрэбинэ. ☉ Толстое длинное прямое бревно (напр., для строительства судов, зданий, электрических, телеграфных столбов). Аал оҥоһуута (табаара, таҥаһа) эргэр. — кэлии табаар, баабырыка, собуот оҥоһуута (үксүгэр табаар, сатаҕай таҥас). ☉ Привозной, заводской, фабричный (о товаре, ткани)
Миитэрэй оҕонньор бэйэтэ даҕаны: «Уолум Түмэппий», — дии-дии маанылыыра, айаннаатаҕын аайы аал таҥаһын аҕалан биэрэрэ бэрт буолара. Н. Түгүнүүрэп. Аал хаптаһына — модьу-таҕа халыҥ хаптаһын, былаахы. ☉ Плаха
Тиэтэлинэн дьиэ сыыһын тутан барыгылдьытан, аал хаптаһынынан кырыысалаан баран, онно Аксинья диэн ойохтоох, сэттэ оҕолоох Митрофан садовнигы олордубуттара. И. Тургенев (тылб.)
△ эргэр. Былыргы үүт хайаҕастардаах халыҥ хаптаһын (Дьокуускай олохтоохторо уһаарыллан аҕалыллар ааллары, табаардара сүөкэммитин кэннэ, чэпчэки сыанаҕа атыылаһан ылан, көтүрэн, хаптаһынынан бөҕө-таҕа олбуордары тутталлара). ☉ Толстые доски с просверленными дырками, которыми обшивали старинные паузки (паузки приплывали по Лене сверху; после выгрузки товаров жители Якутска скупали их за бесценок и, разобрав, из досок строили добротные заборы, остатки к-рых сохранились до сих пор). Аалын оҥоһуутунан сылдьар — сабыссаҥа, туттуллубакка сылдьар; бии таһаарыллыбатах, сытыыламматах (хол., сүгэ, эрбии уо. д. а. сэп). ☉ Ни разу не бывший в употреблении, совершенно новый; ненаточенный, ненаправленный, прямо с завода (о лезвии режущих инструментов). Көтөр аал — аэроплан, сөмөлүөт. ☉ Аэроплан, самолет
Чэ, тукаам, бу суругу сарсын эн буостаҕа кэмбиэрдээн туттар. Көтөр аалынан ыыт! М. Доҕордуурап
Сотору көтөр аал, сири булан, сүүрэн даллаһыйда. «ББ»
ср. тюрк. сал ‘плот’
III
үрд. Аал Луук Мас, аал уот, аал уххан курдук ситимнэргэ арахсыбат быһаарыы быһыытынан туттуллар, чуолкай суолтата умнуллубут, «муҥура суох ытыктабыллаах, абыраллаах» диэн өйдөбүллээх. ☉ Встречается в единичных сочетаниях в качестве постоянного эпитета, точное значение забыто, понимается как «священный и спасительный».
◊ Аал баҕах эргэр. — тоҕус ытык сэргэттэн ортокулара, ойуччу улахан, суон, тоҕус сиринэн томторҕолоох тойон сэргэ. ☉ Средняя из девяти почетных коновязей-сэргэ, самая высокая и толстая, разукрашенная девятью резными орнаментами-опоясками
Аал баҕах тоҕус сиринэн биһилэхтии моонньооһуннаах ойуулаах буолар эбит. «ХС». Аал Луук Мас фольк. — олоҥхоҕо Орто дойдуну араҥаччылыыр, сир барҕа баайын сирэйдээн көрдөрөр мас. ☉ Священное дерево страны олонхо
Мантан тус илин биир күннүктээх сиргэ аҕыс салаалаах Аал Луук Маска мохсоҕол кыыл сымыыттаан сытыарар, ону аҕалларгын тиллиэм этэ [диир дьахтар эригэр]. Саха фольк. Нуучча тулхадыйбат туруктаах норуота бэйэтин баараҕай Аал Луук Маһын — төрөөбүт Ытык Аҕа дойдутун — киниэхэ [фашиска] сууһартарыа суоҕа! Суорун Омоллоон
Онно олоҥхо дойдутугар, Аал Луук Мас анныгар Мин килбиктик уураабытым Сарыалынан сууланар Саха кыыһын талыытын. И. Гоголев. Аал уот үрд. — уот абыралыгар сүгүрүйэн, ытыктаан ааттааһын. ☉ Название огня в знак преклонения пред его спасительной силой
Андаҕайабын, аал уотум Аалыы көмүс кыымынан, Көҕөрөр торҕо төлөнүнэн. П. Ойуунускай
Алаас ыала малааһын оҥорон, Аал уокка алгыс аһын кутарбыт. И. Егоров
Аал уот аттыгар төрөөбүттэрэ Мин бары ырыаларым, Баҕа санааларым, Аал уоттан саҕаланар Мин олоҕум. И. Гоголев. Аал уххан миф. — уоту, уот иччитин ытыктаан, сүгүрүйэн ааттааһын. ☉ Священный очаг; дух священного очага (пред к-рым преклонялся древний якут)
Суостаах-суодаллаах Суоһар оһох турбалаах Аал уххан уот алаһалаах. С. Зверев
Алаһалыыр ини дьиэлэрин Аал уххан эрэ уоттарын Аанньа оттуо ини суоҕа диэн, — Ахсарбат абалара ама дуу?! П. Филиппов