көр дьогдьой
[Көнчүө бөҕө] дьахтары ылан, атын чогдойор самыытыгар мэҥэһиннэ. ПЭК ОНЛЯ II
Матайдаргын быстыма, чогдойдоргун тостума. ХИА КОВО
♦ Чогдойор саала — дьогдьойор саала диэн курдук (көр дьогдьой)
Аан ийэ дайды …… Үрдүк арҕаһыгар, Чогдойор саалыгар …… Сир киинэ диэн Сириэдийбит. П. Ойуунускай
Дьоллоох Туймаада барахсан чогдойор саала буолан туругурбут Тойон Тумус [сир аата]. «Чолбон»

дьогдьой диэнтэн арыт
көстүү. Биһиги [киһибит] үс төгүл үҥкүрүйдэ-күөлэһийдэ, тоҥус киһи буолан дьогдьос гына түстэ да тимир кэрэх төрдүгэр дьогдьоһуйан тиийдэ. ПЭК ОНЛЯ III

даҕ. Тохтуу-тохтуу бүтэҥитик күүскэ сааллар. ☉ Гулко плещущий
Күөх күндүл урсуҥҥун, күллүргэс долгуҥҥун Олус таптаан сүрэхпэр хатаатым. Баал Хабырыыс
Хара муораҕа Дьогдьойон, Тумуллаан киирэн тураҕын, Күллүргэс Күүстээх долгун охсуутун уйаҕын. С. Васильев

даҕ., кэпс. Сонос соҕус намыһах. ☉ Невысокий и толст ый (напр., о дереве)
Долгуйар Туймаада Дьогдьойор саалыгар Туус маҥан сотолоох Луглаҕар хатыҥы Тулалыы анньан, Тө лкөлөөх түһүлгэни Төрүттээн кэллибит. С. Васильев

дьүһ. туохт. Томтоҕор быһыылаах буол, оннук үрдээн көһүн. ☉ Быть, казаться выпуклым, округлым, возвышаться
Талба ортото томтойбут күүстээх сүүрүгүнэн дьулуруйар. Амма Аччыгыйа
Уйбааскы иннигэр тэйиччи соҕус хаар томтойон сытар. Л. Попов
◊ Томтойор саала — дьогдьойор саала диэн курдук (көр дьогдьой)
Одуулаан турар Ытык хайам! Эн томтойор саалгар күн ортото. И. Гоголев
Муора хоптолоро кырдал сир саамай томтойор саалыгар түөстэрэ мөтөһөн, тумустара кытаран …… сарыпирип көтөллөр. С. Тумат
ср. кирг. томтой ‘пухнуть, вздуваться’

даҕ. Дьогдьойон көстөр, томтоҕор быһыылаах (хол., арҕас). ☉ Выпуклый, вздутый (о спине человека, хребте лошади)
Хараҕыттан уу-хаар ыгыллан тахсыах курдук буолбутун кыатана сатаата да, атын дьогдьоҕор арҕастаах суон моонньугар бүк түһэн син өр турбахтаата. А. Данилов
Сылгы дьогдьоҕор саалыгар майгынныыр сыыйа үрдүүр арҕас оройугар таҕыста. Тумарча
Арҕааттан охсор тыалы сылгы саалын курдук дьогдьоҕор сыыр хаххалыыра. И. Федосеев

дьүһ. туохт. Толору эттээх кэтит көстүүлээх буол (хол., сылгы са мыытын, киһи көрүҥүн этэргэ). ☉ Быть широким, круглым и полным (напр., о крупе лошади, нижней части тела человека)
Сотору ласпайбыт модьу-таҕа көрүҥнээх эдэр соҕус киһи киирд э. Н. Якутскай
Аттар самыылара ласпайан, сааллара дьогдьойон хааман тамалдьыһаллар. М. Доҕордуурап
Намыһах ласпайбыт уҥуохтаах, кэтит сарын наах Хабыыча суоппар массыына аан нарын тэлэччи аһыталаата. В. Протодьяконов

I
аат.
1. Сылгы моонньун үөһээ кырыытынан үөскүүр кытаанах сыа. ☉ Жировое отложение на загривке лошади. Бу ат улаханнык ыра илик, саала билигин да халыҥ
□ Халыҥ хаһа халтархай, суон саал мүлчүркэй (өс хоһ.)
△ Оннук сыа саха күндү аһылыгын быһыытынан. ☉ Жир с загривка лошади как лакомство у якутов
Сылгы суор холото тастаах эмис этин, субайын, хартатын, суон саалын, уохтаах хатан кымыһын санаатахпына, сыҥааҕым уута сүүрэр. В. Протодьяконов
Саалы сулуйан ылан баран, сытыы быһах биитинэн ньиккэрийиллэр уонна бэйэтин бытархай гына кырбаан бэриллэр. ТИИ ЭОСА
2. Сылгы моонньун томтоҕор үөһээ кырыыта. ☉ Загривок у лошади
«Дьэ, буот! Билигин билсистибит», — диидии Владимиров ат саалын туппахтаан көрдө. Н. Якутскай
Чөрөгөркөөн кулгаахтаах, Өрүкүйэр көҕүллээх, Дьондоҕоркоон сааллардаах, Ньалакалыыр сиэллэрдээх Соноҕоһум барахсан! А. Бэрияк
3. Хонуу, кырдал ордук үрдүк, көнө үөһээ өттө эбэтэр томтор, хайа оройо. ☉ Наиболее возвышенная и ровная часть поля, а также вершина холма, горы
Аҕыһыктыыр салаалаах Ачакалыыр күөх оппут Алаас-сыһыы саалыгар Аҥаарыйан аатырда. Күннүк Уурастыырап
Ол хордоҕос дьогдьоҕор саалыттан тула баар ытыска уурбуттуу ыраахха диэри тунааран көстөр. С. Тумат
Москва — Хайа саалын курдук Халыҥ арҕастаах, Очуос оройун курдук Улуу мөҥүөннээх …… Киэҥ Ийэ дойду Киин куората буолар эбит! С. Васильев
♦ Дьогдьойор саала көр дьогдьой
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Туймаада сыһыытын Дьогдьойор саалыгар Дьиэ да дьиэ, быһата, Дьэндэйэн таҕыста. С. Данилов
Европа дьогдьойор саалыгар, таас хайатын быыһыгар Габрово диэн куорат баар. «ХС». Халыҥ хаһанан харчыта кэбис (охсун), суон саалынан мохсуота уурун фольк. — олус баайдыкталымнык, байылыаттык олор. ☉ Жить в изобилии
[Баайдар] халыҥ хаһанан харчы охсуналлар, суон саалынан мохсуо ууруналлар. П. Ойуунускай. Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар кэпс. — баайдар, көлөһүннээччилэр. ☉ Богачи, мироеды
Биһиги кыра дьоннор араас тардыыны дууһа баһынан …… баайдары, күөх истэри, халыҥ хаһалаахтары, суон сааллаахтары кытта тэбис-тэҥҥэ төлүүр этибит. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, шор. чал, казах. жал ‘грива; жировой слой под гривой’, тув. чал ‘загривок; насыпь’
II
аат. Тымныыга баанар халыҥ өрүү эбэтэр баайыы былаат. ☉ Тканый или вязаный большой платок, шаль
Ааныс түргэнник оҥостон бүттэ, саалын эринэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
◊ Саал былаат — саал II диэн курдук
Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Н. Заболоцкай

I
даҕ., эргэр.
1. Ыар, дьиппиэр. ☉ Тяжёлый, плотный
Үс сиринэн боҕуралаах, сэттэ сиринэн кудурҕаннаах, кутаа Уот байҕал ортотуттан үүнэн тахсыбыт тоҕус халлаан оройугар тиийэ Муус суорун булгунньах баар буолуо. Ньургун Боотур
Бастаах-атахтаах Най хара суорун былыт Тоҕо ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Кыратык да халбаҥнаабат, бигэ; нүһэр, дьиппиэн. ☉ Непреклонный, непоколебимый; суровый, угрюмый
Аҕамсыйбыт суорун киһи тапталлаах эдэр хотунун үөрэтэ саҥарар быһыытынан, атыыр көҕөн …… саҥарталаан барда. Амма Аччыгыйа
Соҕуруу дойдуттан …… сүүс ордугуна сүүрбэ судаарыскай суоруннара кэлэннэр дьоллоох Дьокуускай куорат дьогдьойор саалыгар тоҕуоруйбуттар үһү. Болот Боотур. Дуолан Хаҕыстай ойуун — дьүһүн-бодо көп суорун киһи, уһун хара баттахтаах, үрүҥүнэн көрбүт кылар харахтаах, сирэйэ бар түү бытык. Саха сэһ
1977
ср. бур. зуруу, зүрүү ‘упорный, упрямый’
II
аат., эргэр. Дьиэ, дьиэуот. ☉ Дом, жильё, обиталище.
ср. п.-монг. саҕури, МНТ саури, орд. суури ‘сиденье, место; местожительство’

1. аат.
2. Кыыл, сүөһү сиһин илин өттө; балык көхсө. ☉ Холка, хребет, передняя часть спины зверя, скотины; спинка рыбы
   Арҕаһыгар баастаах ат ыҥыырын уурдарбат (өс хоһ.). Бурҕалдьы кэҥээтэ, оҕус арҕаһыгар мүччү ыстанан таҕыста, оҕус арҕаһын аста. Амма Аччыгыйа
   Муҥха ийэтин туһунан уу дьирибинэс, балык өрөҕөтө туртас гынар, арҕастара хараарыҥнаһаллар. Н. Габышев. Тэҥн. саал
   ср. тюрк. арха ‘хребет, холка’
3. Киһи көхсө. ☉ Спина человека
   Хачыгыр үлэтин тиэтэтээри көхсүн этитэн, үрдүк арҕаһынан өрө дьогдьойон таҕыста, ытыһыгар силлээн баран, төттөрү-таары суураламмахтаата. Эрилик Эристиин
   [Саллаат] «Ынырык, бырааттар, ынырык Аат айаҕар иһээхтиигит», — диэн ботугураата. Арҕаспар тымныы сүүрэлээтэ. Н. Кондаков
   Ийэ көлөһүнэ Иэнинэн саккыраата, Аҕа көлөһүнэ Арҕаһынан саккыраата. В. Лебедев (тылб.)
4. көсп. Хайа, сыыр субурҕатын үөһээ өттө, сиһэ. ☉ Верхняя часть, хребет далеко тянущейся горы, возвышенности
   Хайалар арҕастара мууһунан, тыбыстымныынан кынчарыһа тураллар. Н. Заболоцкай
   Томтордор арҕастара кыһыл саһыл кылааныныы кылбачыһаллар. А. Федоров. Ааттаммат кыыл тугу да тумнубакка, туохтан да тохтообокко, мыраан арҕаһын хайа охсон, иннин диэки түһэ турбут. Л. Попов
5. даҕ. суолт. Уһун субурхай уонна үрдүк. ☉ Высокий и вытянуто-длинный. Ол ыраах арҕас тыа көстөр
   □ Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев
   ♦ Арҕаһыҥ түүтүн адаарыт (туруор) — кыыһыр, уордай (киһи туһунан). ☉ Сердиться, гневаться (о человеке)
   Оттон мин буоллахпына, арҕаһым түүтүн адаарыта түһээт: «Сааныма, доҕор!» — диэн дьорҕойдоҕум ити! Амма Аччыгыйа
   Мин, били маҥнай арҕаһым түүтүн туруорбут киһи, кэнники харахпын өрө көрбөккө, көмүскэнэр эрэ айдааҥҥа түспүтүм. «ХС». Арҕаһыттан тэһииннээх фольк. — «өлөн-охтон биэрбэт ыйаахтаах, үрдүк айыылартан өйөбүллээх» диэн Орто дойду дьонун хоһуйан этэр арахсыбат эпитет. ☉ Воспевающий людей Среднего мира постоянный эпитет со значением «предопределенный для жизни, имеющий поддержку высших божеств»
   Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа, Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар Олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
   Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы хаан аймаҕын Алгыһын салайарга Анаабыттара эбитэ үһү [Иэйэхсит хотуну]. П. Ойуунускай. Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээ — таптаабыккынан дьаһай, тойорҕоо, муҥнаа. ☉ Распоряжаться по своему усмотрению, проявлять свою власть, мучить
   [Баҕа:] Бахбах баҕа буоламмын, Күтэр эрэйдээҕи Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээммин, Баран иһээхтиибин, оҕолоор! Суорун Омоллоон
   Мордьо күтэр муҥнааҕы, Муннун-уоһун мускуйан, Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлүүрүм Үчүгэйин баҕаһын. С. Данилов
   ◊ Аан дойду арҕаһа поэт. — аан дойду үрдүк сирэ. ☉ Высокое место земного шара
   Аан дойду арҕаһыгар холуллар Адаар көмүс хайалардаах, Киэҥ ийэ дойдулаахпыт. С. Васильев
   Аан дойду Арҕастарынан аатырбыт, Аарыма хайаларбыт Аттаан турар оҕо Атыллаан ааһыаҕыныы аччаатылар. П. Тобуруокап. Арҕас отуу түөлбэ — сис маһы икки өттүнэн өйөннөрүллүбүт эркиннээх отуу. ☉ Двускатный шалаш
   Мин, сытыйан дордойбут плащпын кумуччу тутта-туттабын, арҕас отуу түгэҕэр кирийэбин. Софр. Данилов. Арҕас түүтэ — кыыл, сүөһү сиһин илин өттүн түүтэ. ☉ Шерсть передней части спины зверя, скотины
   Баабыр өрүһүнэн, кыыл түөһүгэр чоройо сылдьар үҥүү угуттан ылан баран, нөҥүө илиитинэн эһэ арҕаһын түүтүттэн харбаата. Н. Заболоцкай
   «Ар! Ар! Акаары үөдэн!» — диэтэ, Арҕаһын түүтүн адьырытан таһаарда. Р. Баҕатаайыскай. Арҕас хайа — уһун сис хайа. ☉ Горная цепь, хребет
   Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа
   Мин түргэнник хааман арҕас хайа курдук үрдүк быһыт диэки баран истим. Суорун Омоллоон. Үрдүк арҕас — 1) туох эмэ оройо, чыпчаала. ☉ Вершина, верхушка чего-л.. Сайа тахсан кэлбит Саҥа дьылым барахсан, Эн үрдүк арҕаскар Үгүс эрэл үөскээтэ. Нор. ырыаһ. Тугун муодата буолла — аҕыс тараҕай дьааҥы үрдүк арҕаһыгар үс хонуктааҕыта саа уоһугар турбут, Быыпсай оҕонньор таҥнары көрөн олорор эбит. П. Ойуунускай; 2) ким эмэ көхсө, санна (аһынан эбэтэр сиилээн этэргэ тут-лар). ☉ Спина, плечо кого-л. (употр. при выражении жалости или осуждения)
   Кини уу-хаар баспыт хараҕар саллар сааһын тухары, үрдүк арҕаһынан сүкпүт эрэйэ, субу элэҥнээн көстөргө дылы гынна. М. Доҕордуурап
   Бу тылы истээт тойон хонос гына түһэн, үрдүк арҕаһынан дьогдьойон таҕыста. Эрилик Эристиин