пожилой, немолодой (о человеке); немолодой (о животном); аҕам дьон пожилые люди; аҕам ынах немолодая корова.

1. 1) старший; мин киниттэн аҕабын я старше его; аҕа табаарыс старший товарищ; аҕа киһи старший; аҕа дьону кытта мөккүһүмэ не пререкайся со старшими; 2) перен. разг. более сильный, опытный; авторитетный; бу миигиттэн аҕа охсооччу этот косарь сильнее меня; 2. 1) отец || отцовский; ииппит аҕа приёмный отец; ыал аҕата отец семьи; сүтүөр аҕа отчим; аҕа кылын тесть; аҕа ууһа отцовский род; аҕа баһын тосту олорбут он превзошёл отца своими делами, он затмил славу своего отца; аҕатын туйаҕын хатарыыһы он будет достоин своего отца; аас аҕата , иринньэх ийэтэ погов. отец голодных, мать сирот (о добром человеке); 2) перен. зачинатель, основоположник; саха литературатын аҕата основоположник якутской литературы # аҕа дойду отечество.

отец и мать, родители; аҕам-ийэм кырдьаҕастар мой родители старые; аҕа-ийэ санаата оҕоҕо , оҕо санаата тааска посл. мысли родителей — о детях, мысли детей — о скалах (т. е. дети о родителях не думают).

родители; ийэҕин-аҕаҕын ытыктаа = уважать своих родителей # ийэҕэр-аҕаҕар бар= отправиться к праотцам; ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат= заставить кого-л. просить прощения, жестоко наказав (букв. заставить спеть песню родителей).

даҕ. Сааһыра барбыт, кырдьан эрэр. ☉ В возрасте, пожилой
Ыыс араҕас хааннаах, кэтит маччаҕар сүүстээх, кыырыктыйан эрэр баттахтаах, томороон соҕус балларыттаҕас уостаах аҕам киһи утуйан баччыгыныы сытта. Эрилик Эристиин
Аҕам сүрэх сөрүүн, Арай өйө ириэнэх. Аҕам киһи өрүү «Аанньал буолуо» диэмэ. С. Данилов
«Якутскай» сопхуос ынахтарын барытын массыынанан ыыр, ол иһигэр урут илиинэн ыана сылдьыбыт аҕам ынахтары эмиэ. «Кыым»

1. аат.
2. Оҕолоох эр киһи (оҕотугар, оҕолоругар сыһыаннаан этиигэ). ☉ Отец (детей)
   Хара киһи — Микиитэлээх Өлөксөй аҕалара — Лэглээр уола Дьөгүөрдээн эбит. Амма Аччыгыйа
   Иһит, доҕоруом, ытыктаа Ийэҥ тылын, аҕаҥ тылын, Хомотума, ытатыма, киһилии кэпсэт эбэҕиниин! С. Данилов
   Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримэҥ! Аҕа алгыһын ыланнар, Уолаттар тарҕастылар. Эллэй
3. Кимтэн эмэ (үксүгэр этиллэр, этэр, ахтыллар киһиттэн, дьоннортон) элбэх саастаах, сааһынан баһыйар киһи (дьон). ☉ Старший (старшие) по возрасту
   Намыын оҕонньор сааһа сүүс уон үһэ. Оҕонньор Чүөчээскиттэн оруобуна сүүс эрэ сылынан аҕа. Суорун Омоллоон
   Максим оҕо эрдэҕиттэн аҕа дьон тылын хаһан да быһа гыммакка үөрэммитэ. Н. Лугинов
   Нахов сааһынан Сергей Петровичтыын утаа-сабаа быһыылаах да, быдан аҕа курдук көстөр. Софр. Данилов
   △ Кырдьаҕас, ааспыт көлүөнэ дьоно (билиҥҥи көлүөнэҕэ, эдэрдэргэ сыһыаннаан этиигэ). ☉ Старшее поколение (по отношению к молодому)
   Бу Кыһыл Знамя аннынан Аҕаларбыт Интернационалы ыллыыллара. П. Тулааһынап
4. кэпс. Дьон ытыктыыр, сүгүрүйэр, бас-көс туттар киһилэрэ. ☉ Самый уважаемый, почитаемый человек; защита и опора, глава, вождь
   Сүүһүнэн ыаллаах учаастак биригээдэ аҕатынан «ыал аайы баар киһи» талыллыбата чахчы. С. Федотов
   Кэс тылларын эппиттэр аан дойду аатырбыт аҕа физиктэрэ. В. Яковлев
   Аҕа тойонуом, аһын! Алҕаспын хааллар, Аныгы буруйум буоллун. А. Софронов
5. көсп. Тугу эмэни төрүттээччи, саҕалааччы (үксүгэр улахан общественнай-культурнай суолталаах дьыаланы). ☉ Основоположник, основатель, родоначальник
   Ааптар кинигэтигэр бэйэтин оҕо сааһын туһунан ахтыыны киллэрбитэ, биһиги литературабыт аҕата А.Е. Кулаковскай олоҕуттан сырдаппыта олус кэрэхсэбиллээх, махталлаах суол. КНЗ ОТК
   Эбээн литературатын аҕата Николай Саввич Тарабукин урут соччо-бачча биллибэт хас биирдии айымньыта тахсыытын ааҕааччы бэркэ сонургуу көрөрө, биллэн турар, оруннаах. «ХС»
   Дьиҥнээх хомус аҕата уус киһи оҥорбут эбит. Истээриҥ эрэ, оонньоотоҕуна хайдах эрэ дьикти кылыһахтанан барар. «Кыым»
6. даҕ. суолт., кэпс. Кимтэн эмэ ордук чорбойор (кыаҕынан, дуоһунаһынан, үлэһитинэн эҥин). ☉ Выделяющийся чем-л. (напр., силой, сноровкой, мастерством, должностью). Кини миигиттэн аҕа охсооччу
   □ Уол сааһынан да, солотунан да аҕа киһиэхэ куруубайдаабытын кэмсинэн, күлүүгэ-оонньууга аралдьытан кэбиһиэн баҕарда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   ср. тюрк. аҕа ‘старший брат, отец’
   ♦ Аар тойон аҕа үрд. — аҕаны ытыктаан, аҕаҕа сүгүрүйэн этии (үксүгэр фольк. тут-лар). ☉ Высокопочтимый господин отец (церемонно-торжественное обращение к отцу, обычно употр. в фольк.)
   Аар тойон аҕам! Күн күбэй хотун ийэм! Мин этэр тылбын Истэн өйдүөн туруҥ эрэ! Болот Боотур
   Ол, Аана суох Атаҕастабыл адаҕыйбытын Аан маҥнай Аар тойон аҕабыттан анаарбытым. А. Софронов
   Данил оҕонньор оҕотун диэки, аар тойон аҕа аһыныылаах хараҕынан көрөн олордо. М. Доҕордуурап. Аҕа аата аҕа — төрөппүт аҕа диэн чугас, таптыыр, сүрэҕэ чараас киһи (онон бырастыы гыныа, аһыныаҕа диэн этии). ☉ Отец есть отец (близкий, родной человек — формула прощения проступков детей отцами)
   Кытаанахтык, мас-таас курдук аккаастаан кэбис, этэр киһилэригэр тахсыма! Аҕа аата аҕа, ийэ аата ийэ буолар, Өлөрүөхтэрэ суоҕа. Мөҕөр-этэр диэн улахан буолбатах... М. Доҕордуурап. Аҕа баһын тосту олор — аҕаҕынааҕар өссө ордук ааттаах-суоллаах киһи буол, аҕаҕын баһый. ☉ Затмить славой своего отца, превзойти во всем своего отца
   Охсуулаахтык үлэлээн, уйгулаах, дьоллоох-соргулаах олохтонуох, ыал буолан буруо таһаарыах, аҕа баһын тосту олоруох санаалаах этим. Ф. Софронов
   Биир кэмҥэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тахсыбыттара, дьиэ-уот тэринэн, этэргэ дылы, аҕа баһын тосту олорбуттара [Кешалаах Никон]. «Хомус». Кини [С. Зверев] аҕа баһын тосту олорон, 80 сааһын томточчу туолуута биһиэхэ бүтүн саха норуотун бүттүүнүн үөрүүтэ, бырааһынньыга буолла. «ХС». Аҕа курдук аҕаттан (төрөөбүтүм, айыллыбытым) фольк. — дьоһун, ытык-мааны холоонноох аҕаттан төрөөбүтүм (төрүппүнэн-ууспунан эйигиттэн тутах буолбатахпын диэн суолталаах көһөр олук). ☉ Я родился от достойного, почтенного отца (постоянная формула, означает: и своим родом нисколько не хуже, вполне достоин того, с кем разговаривает герой). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрүөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу убайдаахпын, Айыы Умсуур удаҕан аҕастаахпын, Айталы Куо аҕастаахпын. Ньургун Боотур. Аҕалаатар аҕа үрд. — аҕаны эбэтэр төрөппүт аҕа курдук күндү киһини ытыктаан, маанылаан, «баар-суох күндү киһи» диэн этэр көһөр олук (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Церемонно-почтительное обращение к родному отцу или человеку, почитаемому как родной отец
   Бу орто туруу бараан ийэ дойдуга Эн эрэ, эн эрэ тускар олоробун. Ийэлээтэр ийэбин, аҕалаатар аҕабын Эйигин, эйигин эрэ хоһуйабын. С. Данилов
   Антип Сантынов оҕонньор, ама, аҕалаатар аҕата, убайдаатар убайа буолбатах үһүө? «ХС». Аҕа тутун (оҥоһун) — кими эмэ ытыктаан, сөбүлээн, көҥүл өттүгүнэн бас бэрин, баһылык, сирдьит оҥоһун. ☉ Признавать кого-л. своим предводителем, главой
   Кинини этэрээккэ бөлүһүөк диэн ааттыыллар, Байыастар ытыктыыллар, аҕа тутталлар. «ХС»
   Аҕатын туйаҕын хатарбыт көр туйах. Оҕом булчут бэрдэ буолсу, аҕатын туйаҕын хатарыыһы. «ХС»
   Арай уола Лэгиэнтэй аҕатын туйаҕын хатарыыһы. Д. Очинскай. Айах ыла аҕа — бэрт кыранан (хол., хонугунан даҕаны) аҕа (ыһыахха бастакы айаҕы (чороону) кыранан да аҕа саастаах саамай кырдьаҕас оҕонньор-го бастатан туттараллар). ☉ Чуть-чуть старше по возрасту (у одногодков учитываются месяцы, даже дни — букв. старше настолько, что может взять (первым) кумысный кубок (первый почетный кубок вручается старейшему из всех собравшихся на Ысыахе))
   Кини миигиннээҕэр сааһынан айах ыла аҕа этэ уонна манна төрөөбүт-үөскээбит буолан, бэйэтин нэһилиэгин дьонун билбэхтии түһэр быһыылааҕа. А. Бэрияк. Араҥ (аас) аҕата, иринньэх ийэтэ — үтүө санаалаах, аһыныгас, тиийиммэттэргэ-түгэммэттэргэ, быстыбыттарга көмөлөһө сатыыр киһи туһунан. ☉ Отец больных (голодных), мать хилых (о добрых, сердобольных мужчине и женщине)
   Чоочо баай тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. А. Софронов
   Кэнэҕэски кэлэр ыччакка, Хойукку уһун үйэлэргэ Иринньэх ийэ буолар, Араҥҥа аҕа буолар Амарах санаалаахтар төрүөхтэрэ. С. Зверев
   ◊ Аҕа баһылык — 1) былыргы аҕаийэ ууһун баһылыга. ☉ Старейшина рода
   Улуу тойоммут, аҕа баһылыкпыт! Биһигини аһынарга, абырыырга ананан айыллыбытыҥ буолуо, урут да аһынар, араҥаччылыыр этиҥ. П. Ойуунускай
   Олоҥхо дьоно, ааптар этэринэн, аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор Барыларын аҕа баһылыктара ытык кырдьаҕас (патриарх) салайар. Эрчимэн; 2) кэпс. бас-көс киһи; ытыктанар салайааччы. ☉ Глава, руководитель; уважаемый, почитаемый человек
   Үлэһит дьон үрдүктүк сыаналыыр киһилэрин лидер, аҕа баһылык салайааччы оҥосторго дьулуһуулара мэлдьи күүстээх буолааччы. «Кыым». Аҕа дойду көр дойду. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии көр сэрии. Аҕа дойду сэриитэ көр сэрии. Аҕа кылын көр кылын. Аҕатын аата — төрөөһүн туһунан сибидиэтэлистибэҕэ ыйыллар, киһи толору аатыгар аҕатын аата. ☉ Отчество. Кини аата Сергей, аҕатын аата Федорович
   □ Кини [Семен Васильевич] куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
   Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Аҕа уустаа эргэр. — аҕа уустарынан араҕыс, аҕа уустарынан хайдыһан олор. ☉ Жить родовыми (отцовскими) группами, обособляться по родовым признакам
   Дьон-сэргэ аҕа уустаан олоруулара кэм баар кэмигэр, билиҥҥи Сахаар оҕонньор саҥа туран, булду-алды кыайа-хото тутар буолан эрдэҕинэ биирдэ силлиэлээх күн буолбута. В. Яковлев
   Аҥаардас акаарылар эрэ аҕа уустаан аймахтаһан олорор алаастарыгар тиийдим. П. Тобуруокап. Аҕа уустас эргэр. — аҕа уустарынан атааннас, өстөс (хол., сири былдьаһан). ☉ Устраивать, возбуждать межродовые раздоры, столкновения (напр., из-за покосов, выпасов)
   Кулгаахха сибигинэйэн, хоп тылы тарҕатан, аҕа уустаһан, атааннаһыыны күөртүү сылдьаллар. Амма Аччыгыйа. Аҕа уустаһыы эргэр. — аҕа уустарынан атааннаһыы, өстөһүү (хол., сири былдьаһан). ☉ Межродовые раздоры, столкновения (напр., из-за покосов, выпасов и др.)
   Ар-бур саҥарсыы элбээтэ, Аҕа уустаһыы сыарҕа быатын кэрбээтэ. С. Васильев
   «Кырдьыга даҕаны, бу аҕа уустаһыыта улаханнык атахтаабыт дьонноробут», — диир биир чилиэн. Күндэ. Аҕа ууһа — биир өбүгэттэн төрүттээх, хас да ийэ ууһун холбуур улахан уус (өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи чарчыына кинээс баһылыктаах нэһилиэк иһинээҕи сирдээх бэйэни салайынар бөлөх). ☉ Род, происходящий из нескольких ийэ ууһа, большая семья; основная единица якутского самоуправления (несколько таких единиц составляют наслег)
   Кинилэртэн Таҕаранньа аҕатын ууһа диэн халыҥ аймах дьон үөскээн, тарҕанан, билигин араас сирдэргэ олорор сурахтара иһиллэр. Болот Боотур
   Олоҥхо дьоно, ааптар этэринэн, аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор. Эрчимэн
   Дьуона кинээс Салбаҥ нэһилиэгин аҕыс аҕатын уустарын чарчыыналарыттан мунньахха төһө киһи кэлбитин ыйытан бүтэр. Н. Якутскай. Ииппит аҕа — төрөппөтөх, оҕону кыра эрдэҕиттэн иитэн улаатыннарбыт киһи. ☉ Приемный отец
   [Семенов:] Эмээхсин, тугу-тугу тыллаһаҕын? Уолуҥ ииппит аҕатын итинник саҥарарыҥ сатанар үһү дуо? С. Ефремов
   Кииринньэҥ аҕа көр сүтүөр аҕа. Сүөдэр бэрэссэдээтэл кииринньэҥ аҕатын Солтуохабы аҕарҕаабатаҕа. П. Аввакумов
   Кииринньэҥ аҕата, Кирилэ диэн киһи, хаайыы олоҕун хайҕаан кэпсиирэ иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Кэргэн аҕата көр ыал аҕата. Онно баар эдэркээн Бу дьиэ, кэргэн аҕата, Ааҕааччыа, эн кэрэхсиир Тыйаатырыҥ артыыһа. С. Данилов. Сүрэхтээбит аҕа эргэр. — христианскай сиэр-туом быһыытынан оҕону сүрэхтииргэ кыттыыны ылбыт эр киһи. ☉ Восприемник, крестный отец
   Кинини миигиннээҕэр ытыктыах тустааххын: сүрэхтээбит аҕаҥ буолар. Н. Неустроев. Сүтүөр аҕа — оҕолор ийэлэрин кэлиҥҥи кэргэнэ, төрөппөтөх, кииринньэҥ аҕа. ☉ Отчим
   Дьэ хайдах сүтүөр аҕа түбэһэр. Болот Боотур. Ыал аҕата — кэргэннээх, оҕолоох дьиэ-уот баһылыга, (үксүгэр элбэх кэргэннээх ньир-бааччы ыал баһылыгын туһунан). ☉ Отец семейства, глава семьи (обычно большой крепкой семьи)
   Баҕа санаалаахпын, хаһан эрэ төннөн, Төрөөбүт дьиэбитин сөхсүтэргэ, Буруо таһааран, төрүөх төрөтөн — Ыал аҕата буолан олорорго. С. Данилов
   Дьэ, ыал аҕатынан, тэрилтэ салайааччытынан дииллэрэ чахчы эбитин билэн сылдьабын. «Кыым»

көр эҕэ-дьэҕэ
Доҕоттор, аҕа-дьаҕа буолан, ыйыталаһан бардылар, кинилэр бука саас-үйэ да тухары этиллибэти тоҕо тэбиэхтэрэ. А. Сыромятникова
«Ас-үөл таһаардым!» — диэн адаҕыйан, аҕа-дьаҕа айгыстан Өһөхтөн топпут өрөһөтүн имэриннэ [бырдах]. П. Ламутскай (тылб.)
«Хата, ити киһи тыла!» — Василий аҕа-дьаҕа буолла. А. Сыромятникова

аат. Төрөппүттэр. ☉ Родители
Аҕа-ийэ санаата оҕоҕо, оҕо санаата тааска (өс хоһ.). [Варвара:] Биир аҕаттан-ийэттэн төрөөбүт оҕолор икки аҥыы санаалаах буолаллара тугун сүрэй. С. Ефремов
Аҕа-ийэ бэлэмэр үөскээбит атаах кыыс оҕо кэлэн биһиэхэ санаатын таптарара уустук. Болот Боотур

аат. Төрөппүт дьон, төрөппүттэр. ☉ Родители
Ийэ-аҕа оҕолорун иинин үрдүгэр кыайан ытаабат да, ынчыктаабат да гына дириҥ кутурҕаҥҥа тумнастан турбат буолбуттар. Амма Аччыгыйа
Мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
«Ийэтэ-аҕата дьүһүннэринэн куһаҕана суох дьоннор эбээт. Оттон Петя хантан булан итинник дьүһүннэммитэ эбитэй?» - диэтэ Александр. М. Доҕордуурап
♦ Ийэҕэр-аҕаҕар бар - өл, бу дойдуттан араҕыс (ийэҥ-аҕаҥ өлөн тиийбит сирдэригэр бар диэн итэҕэлтэн төрүттээх). ☉ соотв. отправиться к праотцам (умереть, скончаться). Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) - өлөр, бу дойдуттан суох гын. ☉ соотв. отправить к праотцам (убить кого-л.). Ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат - мөҥөнтаһыйан туран ааттаһыннар-көрдөһүннэр. ☉ Заставить кого-л. просить прощения, жестоко наказывая его (букв. заставить спеть песню родителей)
Тумарык маҥан, хайдах эрэ кэтэҕин аһыттан ылан баран, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом ээ!.. А. Софронов

a. old, elder

n. father; аҕа-ийэ n. parents