аҕылас диэнтэн хай
аата. Аргыспытын эккирэтэн сылайыы, аҕылаһыы, тиритии-хорутуу бөҕө буолан, төһө эмэ сири урут тиийэн чэйин оргутунан иһэ олордоҕуна ситэбит. Амма Аччыгыйа
Чөрбөҥнөһө түспүттэрэ, кырдьык, таһырдьаттан атах тыаһа, аҕылаһыы, оҕо-уруу ньамалаһыыта, күлсүү-салсыы иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)

туохт.
1. Түргэнник көбүөхтээн, үрүт-үөһэ күүстээхтик, иһиллэр гына тыын (түргэн сүүрүүттэн, күүстээх үлэттэн, ыалдьан эҥин). ☉ Запыхаться, тяжело дышать (от напряжения, болезни). Аҕылыы-аҕылыы көтөҕө сатыыр
□ Тогойкин улаханнык киэптэтэ олук уурсан, тиритэн, аҕылаан уотугар кэлистэ. Амма Аччыгыйа
Павел Попов аҕылаан бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, күрдьэҕинэн буор эстэ. М. Доҕордуурап
Ыраахтан үүрүллэн кэлбит буолан, сүөһүлэр аҕылыыллар, тылларын таһаараллар, хоннохторун саланаллар. Л. Попов
2. көсп. Үрүт-үөһэ көбүөхтээн, тыынан эрэр курдук буол (сорох айылҕа көстүүлэрин эҥин туһунан). ☉ Колыхаться, колебаться, двигаться (напоминая тяжелое дыхание — напр., о нек-рых явлениях природы)
Алта уон кыраадыс тымныыбыт Аҕылыы турар, түҥ тайҕабыт Түүрэ да тартаран утуйдар, Түүннэри бараллар суоппардар. Дьуон Дьаҥылы
Саҥа дьылбыт ата — тымныы, Тэлгэһэҕэ аҕылыыр, Хамсыыр дьирим элбэх уоппут Харыйаҕа тырымныыр. Т. Сметанин
Ыраастыйбыт, үрдээбит торҕо күөх халлааҥҥа аламай маҥан күн аҕылыы талбаарыйа устар буолла. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕылаан ыалдьыы (ыарыы) бэт. — ньирэй араас уорганнарын биохимическай састааптара кэһиллиититтэн, ордук сүрэҕин уонна атын да быччыҥнара сүһүрүүлэриттэн үөскүүр ыарахан ыарыы. ☉ Беломышечная болезнь телят
Аҕылаан ыалдьыы диэн сахалыы, ыарыы тас көрүҥүттэн көрөн, ньирэй аҕылаан-аҕылаан баран өлөрүн иһин ааттаабыттара. МСИ СС НьЫаУО. Кини [зоотехник] бүгүн Арыылаахха аҕылаан ыарыы туһунан бэсиэдэ ааҕарга быһаарынна. С. Федотов

туохт.
1. Олус тиэтэйэн, көбүөхтэс буола тыын, тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Тяжело запыхаться, дышать с трудом (от напряжения, сильной спешки)
Сордоҥ баай биһигини субу тутан ылыах киһилии, аҕылаан-мэҥилээн, сирэйэ дьэс алтан курдук дарбайбытынан, бу көтүтэн истэ. Н. Заболоцкай
Арамаан Баһылайабыс, чалбахха-илбэххэ кыһаммакка ыстаҥалаан, быһылаан буола турар сиригэр аҕылаан-мэҥилээн кэлбитэ. П. Аввакумов
Микиитэ түүннэри аҕылаанмэҥилээн тиийэн, «Бүтэйгэ» ойуччу кыстаан олорор Эрдэлиири уһугуннарбыта. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Өрүкүйэн, ыксаан, тыын быһаҕаһынан тыынан кэпсээ-ипсээ (үксүгэр тиэтэйэн бара-кэлэ сылдьан). ☉ Возбужденно рассказывать о чем-л., захлебываясь словами (обычно торопясь, спеша)
Бу хара түөкүннэри туттум! «Сайын оҕуруоттан оҕурсуну даҕаны итинэн буоллаҕына, кинилэр ылбыт эбиттэр», — диэн аҕылаан-мэҥилээн, тэрээсэ үрдүк кирилиэһин өрө соһуталаан таһааран кинилэри [уолаттары] Муссерен атаҕын анныгар умсарыта быраҕаттаан биэрэн баран, узбек оҕонньор тэрээсэ айаҕын бүөлүү турда. Эрилик Эристиин
«Хайа?» — диэтэ кини аҕылаан-мэҥилээн, биир сиргэ өрө тэпсэҥэлии туран. Амма Аччыгыйа
Витя, маарыҥҥытынааҕар ордук аҕылаанмэҥилээн, тыын быһаҕаһынан тыынан, имэ тэтэрэн, сүүрэн киирэн кэпсээнипсээн эппэҥнээтэ. Софр. Данилов

туохт. Улаханнык, ыардык көбүөхтээн, тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Тяжело запыхаться, тяжело, с трудом дышать
— Ээ, убайым эрэйдээх! Аны кэлэн турар биллибэт... Төһө күүһүҥ кыайарынан көмөлөһөөр... — диэн иһэн сэниэтэ баранан, эмиэ аҕылыы-тыгылыы барда. Эрилик Эристиин

I
аҕылаа диэнтэн холб. туһ. Тириитэ дьуккуруйталаан хаан оҕуолаабыт, муус кыаһаан буолбут оҕонньору сиэтэн, балаҕаннарыгар аҕылаһан кэллилэр. Амма Аччыгыйа
Икки уол сүүрэн аҕылаһан кэлэн, аллара киирэ түһээти кытта ойоҕоско олорор дьуһуурунайы үүйэ-хаайа туппуттара. П. Аввакумов
Кинилэр үөхсэ-үөхсэ, аҕылаһа-аҕылаһа, муостаны биир гына төкүнүһэ сырыттылар. Ч. Айтматов (тылб.)
II
даҕ. суолт. Ыараханнык үрүт-үөһэ тыынар, көбүөхтэс (хол., ыксаан, ыалдьан). ☉ Тяжело дышащий, задыхающийся
Аты көлүйэн бүтэрэн эрдэхтэринэ, эмискэ кэннилэригэр аҕылас, хардьыгынас хаһыы иһилиннэ. Софр. Данилов
Мария Тубарова суон аҕылас бэйэтэ, санаа булан, сонно тута бэрэссэдээтэлгэ дьиэтигэр тиийэр. Н. Габышев

аҕылаа-мэҥилээ диэнтэн холб. туһ. Чэй-ас бэлэм буолуута оҕолор хантан эрэ сырсан аҕылаһан-мэҥилэһэн кэлбиттэрэ. Далан
Уоллаах кыыс аҕылаһан-мэҥилэһэн, күн уота кубарыччы сиэбит абына-табына холлоҕостордоох, көмүлүөк оһохтооҕо көөрөттөн түспүт балаҕан аттыгар тохтообуттара. И. Федосеев
Аҕылаһан-мэҥилэһэн хосторугар көтүөккэлэһэн киирэн, Никита киирээтин үрдүгэр түһэн, былдьасыһа-былдьасыһа анньа сатыыллар. Н. Лугинов

1) сильно запыхаться, очень тяжело дышать; 2) перен. возбуждённо рассказывать что-л., захлебываясь словами (перемешивая правду с вымыслом).

запыхаться, тяжело дышать; сүүрэммин , дэлби аҕылаатым я сильно запыхался от бега; аҕылыы-аҕылыы запыхавшись, тяжело дыша # аҕылаан ыарыы беломышечная болезнь (у телят).