дьүһ. туохт.
1. Олус долгуйан ыгылын. ☉ Натуживаться от сильного волнения
Аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата эбээт кини киһи [Макар]. Суорун Омоллоон
Министиэристибэ үлэһитэ, ыксаан, кириэһилэттэн сулбу ойон туран, остуолга бүк түһэн ытаан аҕыста олорор киһини оҕолуу ааттаспыта. В. Ойуурускай. Тэҥн. ыгыһын
2. Ньалҕарыйан таҕыс (хол., көлөһүн, хаан, сыыҥк эҥин туһунан). ☉ Проступать каплями; растекаться; лосниться (о жидкости, поте, соплях). Сирэйэ көлөһүн аҕыстыбыт
□ Сылаас уйаҕа үөрэммиттэр Сыраан аҕыста тоҥмуттар
Сыта сүөкэнэн хаалбыттар [тымныы кэлбитигэр]. Болот Боотур
Сыыҥк-сыраан аҕыстыбыт, сорохторо атах, сорохторо сыалыйа сыгынньах сылы сыллата оҕолор миигин тула көттүлэр. Далан

I
төһө ахс. аат.
1. 8 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Восемь
Ол түүн аҕыс кыталык кыыл бэркэ аймана-ыллыы, алааһы эргийэ көтө сылдьыбыттара дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Кэлэр кэллэ, халанча аҕыс чааһы оҕуста. А. Абаҕыыныскай
Мин, аҕыс саастаах уол, аҕабын кытта кэккэлэһэ уҥа ороҥҥо олорор этим. Суорун Омоллоон
2. Аҕыс сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — 8 лет
Ити улахан оҕом аҕыһа, сотору уҥуоҕа кытаатыа, бэйэбитин көрүнүө этибит. М. Доҕордуурап
Эн быйыл күөх чэчир аҕыскын туолаҕын — Эдэркээн үйэҕэр үөрэнэ киирэҕин. Т. Сметанин
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Хахай кыыл туран, сүүрэр атахтаах аҕыс бииһин ууһун сур бөрө сонордьутунан хомуйтаран ылбыт. Амма Аччыгыйа
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын — Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым, Аҕыс уостаах сэргэбэр Аҕыста албыйа тартым. П. Ойуунускай
Харыйа, бэс, тиит лабааларын үлтү кулуубут, итиэннэ аҥаар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс араатары түһэрэбит. «ХС»
♦ Аҕыс айдаан — улахан сүпсүлгэн, түбүгүрүү; дарбааннаах дьүүллэһии. ☉ Большие хлопоты, беспокойства; шумные обсуждения
Техника кыратык даҕаны тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Оннооҕор мин соҕотох ынаҕым кыайтарбакка аҕыс айдаан буолар. С. Никифоров. Аҕыс айдаанынан — элбэхтик кэпсэтэн, улаханнык сүпсүгүрэн түбүгүрэн (тугу эрэ оҥор, ситис). ☉ С большим трудом, с огромными беспокойствами, хлопотами (делать, добиваться чего-л.)
Оройуон коммунальнай комбината онтон-мантан матырыйаал хомуйан, аҕыс айдаанынан үс ыал дьиэтин ититэр систиэмэтин саҥардан оҥорбута. «Кыым»
Күһүн, үгэс курдук, наһаа хойутаан, үксэ тымныы түспүтүн кэнниттэн, аҕыс айдаанынан, тыҥ тиэтэлинэн көһөн киирэбит. И. Никифоров
Аҕыс айдаанынан, тоҕус сорунан Айаннаан-айаннаан, биһиги дьэ буллубут Мирнэй дойдутун — Хахсааттаах халлаан сиригэр. С. Данилов. Аҕыс атахтаах фольк. — Адьарайы ойуулуур кубулуйбат эпитет (ааты солбуйуон сөп). ☉ Постоянный эпитет духа Адьарай (букв. восьминогий, часто заменяет собственное имя)
Мин эйигин өллүн диэн аҕыс атахтаахха анаабатаҕым. ПЭК СЯЯ
Өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы көстө көстүбэт гына, үс төгүл эриллэн баран түүрүллэн сытар үһү. Ньургун Боотур. Аҕыс иилээх-саҕалаах <атааннаах-мөҥүөннээх> аан ийэ дойду — ийэ дойдуну хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпитет (былыргы саха тулалыыр эйгэни, аан дойдуну анаарыытын илдьэ сылдьар). ☉ Сложный эпитет-формула о мировоззрении древнего якута об окружающем мире, жизни на земле (букв. имеющая восемь ободов-воротов, имеющая раздорыместь святая мать-страна). Аҕыс кырыылаах — чулууттан чулуу, бастыҥтан бастыҥ (дьон туһунан, үксүгэр тард. сыһыар-х). ☉ Лучший из лучших (букв. восьмигранный — о человеке; обычно употр. в притяж. ф.). «Аҕыс кырыылаахтар» — С. Васильев чулуу дьон туһунан очеркаларын кинигэтин аата
□ Ол сэрииттэн «маҥнайгы аан дойду» Георгиевскай кириэс наҕараадалаах эргиллэн кэлэн, кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа
[Быһый Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, ойор оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Эр бэртэрэ, дьон аҕыс кырыылаахтара ыраах мүччүргэннээх айаҥҥа аттаммыттара. «ХС». Аҕыс салаалаах ача күөх от — норуот ырыатыгар уйгу-быйаҥы аҕалар күөх оту хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет. ☉ В народных песнях сложный постоянный эпитет зеленой травы, приносящей благополучие якутам-скотоводам
Чырылыктыыр дьолугар Аҕыс салаалаах Ача күөх от аҥаарыйдын. Саха нар. ыр. II
Массыына кэлэн ырыаҕа киирбит аҕыс салаалаах ача күөх оппутун охсон күн анныгар күөгэччи тэлгиэҕэ. М. Доҕордуурап. Аҕыс саҥата эргэр. — ый хонугун былыргы ахсаанынан ый ахсыс күнэ. ☉ По старинному якутскому календарю восьмое число месяца
[Чычып-Чаап:] Сытыы тыҥкырайбын тыытаайабын, Эрчимнээх элбэрээкпин эһээйэбин — Ааҥнаан турар ыйым Аҕыс саҥатыгар! Суорун Омоллоон
Саха аахсыытынан сэттинньи ый аҕыс саҥата. УАЯ А. Аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн — абыраллаах күнү айхаллыыр норуот айымньытыгар куруук туттуллар, кубулуйбат көһөр олук, уустук эпитет. ☉ Постоянный эпитет-формула, прославляющий солнце как основу жизни на земле (букв. восьмилучистое сверкающее ласковое белое солнце)
Тоҕус туналханнаах Туналы маҥан күммүт Туйаара ойор буолбут, Аҕыс сардаҥалаах Аламай маҥан күммүт Аҥаарыйа айанныыр буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах — олус элбэх дэгиттэр албастаах, элбэх киириилээх-тахсыылаах, өлөн-охтон биэрбэт (олоҥхоҕо абааһылары, ардыгар айыылары ойуулуур уларыйбат эпитет, поэт. формула). ☉ Обладающий волшебной силой, оборотничеством, способный к коварным превращениям (в олонхо — поэт. формула-эпитет, изображающий представителей Нижнего, иногда и Среднего мира)
Эн диэтэх киһи сэттэ уон сэттэ дьибилгэккинэн, аҕыс уон аҕыс албаскынан үс халлаан үрдүгэр тахсаҥҥын, уолу уоран ылаҥҥын, иитэн оҕо гыннаххына — бэрт киһи буолуоҕа. ПЭК ОНЛЯ V
Кыыс Ньургун бухатыыр диэн Ааттаах-суоллаах дьахтар Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албаһынан Албыннаан, алкыйан ылбытын, Эккирэтэн түһэн иһэр этим. Күннүк Уурастыырап
Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта «аптаах тааһы». Эллэй. Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан көр халлаан
◊ Аҕыс атах зоол. — муораҕа үөскүүр төбө атахтаахтар кылаастарыгар киирсэр сымнаҕас эттээх, оборон ылан сыстар эминньэхтээх аҕыс бигиир лабаалаах харамай (моллюск). ☉ Осьминог (спрут)
Аҕыс атах — түүҥҥү харамай: күнүһүн хорҕойор сиригэр кирийэр, түүнүн бултуу тахсар. Аҕыс атах наар кэриэтэ уу түгэҕинэн, бигиир лабааларынан тардыстан сыҕарыйар. ББЕ З. Аҕыс харах хаарты — аҕыс бэлиэлээх хаарты (хаарты улууһун 8 бэлиэтэ). ☉ Игральная карта с восемью очками, восьмерка.
ср. тюрк. секиз ‘восемь’
II
аат. «Ахсаана», «чыыһылата» диэн суолталаах, тардыы сыһыарыылаах ойдом формаҕа эрэ туттуллар сүппүт тыл олоҕо. ☉ Исчезнувшая основа имени со значением «число, количество», выступает в некоторых изолированных формах притяжательного склонения: ахса ‘число, количество чего-л.’, ахса суох (биллибэт) ‘бесчисленное множество, несчетное количество кого-чего-л.’ и др. Бу хара тыа суугунуура Мин аатырбыт Булчут эһэм туһунан: Кини ахса биллибэт Хоһуун сырыыларын, Кини ханнары билбэт Байанайын туһунан. С. Данилов
Биһи ол курдук хоту сир быстыбат тыаларын, ахса суох үрэҕин, тааһын этэҥҥэ туораан, киэҥ дойду сирин диэки киирдэр киирэн истибит. Н. Заболоцкай
Ахса суох үгүс түннүктэрдээх үрдүк таас дьиэлэринэн ыгыллыбыт куорат уулуссаларынан да иһэн, мин эйигин [Сахам сирин] куруутун ахтабын. Далан
♦ Ахса-аана биллибэт — дьүүлэдьаабыта, иитэ-саҕата суох (улахан, элбэх). ☉ Бесподобный, из ряда вон выходящий, страшный (по силе, многочисленности)
Ахса-аана биллибэт Алдьархай бөҕө адаҕыйдаҕа буолуо, Үксэ-дьүүлэ биллибэт Үлүгэр бөҕө үтүрүйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Ахса-аата биллибэт көр аата-ахса суох (биллибэт). Ахса-аата биллибэт элбэх Кылбалдьыгас өҥнөрдөөх Кыра балыктар Көҥүл ыаталаан, ыамнаталаан, иитиллитэлээн дэлэччи дэбилийбиттэр. Саха нар. ыр. I

төһө ахс. аат.
1. 80 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны көрдөрөр. ☉ Восемьдесят. Аҕыс уон солкуобай. Аҕыс уон бугулу туруорбуттар
□ Аҕыс уон сэбирдэхтэн тиһиллэн оҥоһуллубут кинигэтин арыйар. Н. Якутскай
Бассабыык Серго аатынан холкуос Аҕыс уон ыалын Аарыма ууһа Арастаал диэммин. Эллэй
2. 80 сааһы көрдөрөр. ☉ Обозначает возраст — 80 лет (в притяж. ф.). Оҕонньор быйыл аҕыс уона
□ «Оттон мин аҕыс уоммун туолуохпар диэри өлбүгэм суох», — диэн чоҥкуйа кырыарбыт курдук маҥан баттахтаах Оллоон саҥа аллайда. М. Доҕордуурап
Онтон алта уоммун ааһан, Сэттэ уоммун ситэн, Аҕыс уоммун аҥаардастаан олордохпуна [ыччат дьон сааҕынаһар этилэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биһи аҕыс уоннаах аар кырдьаҕаспыт Сергей Зверев айылҕаттан тойуксут. Л. Попов
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Дьобуруопа диэн Тоҕус уон үйэ тухары туругурбут, Аҕыс уон үйэ тухары аатырбыт, Сэттэ уон үйэ тухары силигилээбит сир аххан баар эбит ини сэгэрдээр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс уон үрэх араллааннаан айгыстан, Айдааран-айманан киирэн, Аан ийэ дойду буолан, Аатырбыт-аарыгырбыт эбит. Ньургун Боотур
Тастыҥ дойду түөкүнүн Таас иэнинэн ыытаарыҥ, Аҕыс уон албастарын Арыйталыыр буолаарыҥ. С. Зверев

80 диэнтэн барыл ахс. аат. ☉ Приблизительное число от цифры 80
[Көстөкүүн:] Сопхуос аҕыс уонча сүөһүлээх буолуохтаах. Күндэ
«Абыраатаххыт дии, баскытыттан атаххытыгар диэри баһыыба! — диир Дьөгүөрдээн. — Аҕыс уонча бугул кэлэрэ буолуо». Амма Аччыгыйа
Аҕыс уончам чугаһаатар даҕаны, дьиэҕэ тэһийбэт кырдьаҕаспын. С. Никифоров

туохт. Олус бытаар, бокоорон хаал; онтон-мантан тар-дылын, олус сыылбатый. ☉ Еле дви-гаться, с трудом передвигаться; задер-живаться, мешкать, медлить. Хаһан аҕыс-тан-боҕустан кэлэллэрэ ыраах

I восемь; аҕыһа ему восемь лет; аҕыс уон восемьдесят; аҕыс сүүс восемьсот; аҕыс кырыылаах восьмигранный # аҕыс атахтаах бран. тварь, гад (букв. восьминогий); аҕыс харах карт. восьмёрка.
II исчезнувшая основа имени со знач. "число", "количество", выступает в нек-рых изолированных ф. притяж. скл.: ахса число, количество чего-л.; ахса биллибэт киһи несчётное количество людей; несметные людские толпы; ахса суох элбэх бесчисленное множество, несчётное количество кого-чего-л.; ахсын билбэтим я не знаю, сколько; я не считал.

еле двигаться, с трудом передвигаться, тяжело дыша.

1) сочиться, проступать (медленно, постепенно); хаан аҕыстар кровь сочится (из раны); сирэйэ көлөһүн аҕыстыбыт лицо его лоснилось от пота; 2) мешкать, медлить; аҕыстан кэлэллэрэ ыраах они замешкались и придут не скоро.

num. eight, 8; ахсыс num. eighth; ахсынньы n. December