айгырыын силик көр айгыр-силик
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Айгырыын силик Аҥаат-муҥаат Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар, Кэскиллээх киэҥ киэлитигэр Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II

тэтэгэр диэнтэн атаах. Оту быыһынан тобуктуу сылдьан тэтэгэркээн сибэккини көрдүүр буоларбыт. В. Гаврильева
Тырымнас хара хараххын, Тэтэгэркээн иэдэскин Көрөөт саха диэтим мин. И. Эртюков
Аҥаат-муҥаат алаастар алаҕаркаантэтэгэркээн сибэккилэринэн арда суох ыга аспыттара. «Чолбон»

элиэтээ диэнтэн холб. туһ. Аҥаат-муҥаат алаастарбын, Арыы таала кырдалларбын Эҕэрдэлээн эргийбэхтии, Элиэтэһэн тэлээрбэхтии Кыталыктар аастылар. П. Тобуруокап
Салгыҥҥа мохсоҕоллор, кырбыйдар элиэтэһэллэр, кинилэргэ билигин туундараҕа уйгу олох. МС Т

туохт. Чаҕылхай ыраас өҥҥүн сүтэр; кэхтэ быһыытый; өлбөөркөй өҥнөн, өлбөөдүй (от-мас туһунан). ☉ Бледнеть, начинать вянуть (о растениях)
Аҥаат-муҥаат алаастарбыт Ача күөх отторо Аалыксыйан хагдарыйда. Е. Иванова
△ Ононманан элэйэн, аалыллан соролоо, халтаҥнаа (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Обтереться местами, терять шерсть (о домашнем скоте, зверях).

даҕ., поэт. Кыра, аҕыйах саастаах (эрдэхтэн). ☉ Маленький, малехонький, малолетний
Айгыр силик лабаалаах Арыы чаллах хатыҥнаах Аҥаат-муҥаат алааска Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит Атас, дьүөгэ атастар! Нор. ырыаһ. Аччыгыйдыыр сааскыттан Аччыктаабат буол диэммин, Алаас ньаассын отуттан Аҕаламмын эйигин Аһатыаҕым-сиэтиэҕим Аччыгыйкаан сэгэрбин. И. Эртюков

аат. Сыалаах мас; сыалаах мас үүнэр тыата. ☉ Кедр; лес из кедровых деревьев
[Үүт үрэх сиһэ] Арыы аллар алаастардаах, Аҥаат-муҥаат сыһыылардаах, Бардар бараммат хаардардаах, Уһуга суох луҥтулардаах. С. Д анилов. Тииҥ тиит, харыйа, луҥту туорааҕа үүммүт дьылыгар ити мастар туораахтарын аһын сиир буолан, итинник эрэ мастаах сирдэргэ баар буолар. Багдарыын Сүлбэ

аат. Үрэх кытыытын таптаан үүнэр көҥдөй үөстээх ньолбоҕор сэбирдэхтээх талахтыҥы үүнээйи. ☉ Таволга
Суйдаммыт тамылҕаннар быыстарыгар кыһыҥҥы курупааскылар таарбайа хаампыттара. Амма Аччыгыйа
Сииктээх салгын бүрүйбүт дулҕалаах, тамылҕаннаах үрэх толоонун үрдүнэн түптэм буруота унаарыйа устубута. Н. Якутскай
Аатырбыт аҥаат-муҥаат алаастарым, Тамылҕаннаах Таатта үрэҕим. И. Эртюков
др.-тюрк. табылху, уйг. тевилҕа, хак., кирг. табылҕы

1. сыһ., поэт. Киһи хараҕар быраҕыллар сиэдэрэйдик, дьэрэкээнник, кэрэтик (киэргэн, симэн). ☉ Ярко, броско, пестро и богато (украшаться, наряжаться)
   Бу ааспыт сүүрбэ сыл устатыгар хайдах курдук кэрэ, остуоруйа, олоҥхо олоҕун олорбуппутуй — торбос соммутун устан, торҕонон-солконон аалай-чаалай таҥныбыппытый. Суорун Омоллоон
   Холбоонилбээн Хоһоонноохтоон, Аалай-чаалай Таҥнаахыйдаан Иһиэхэйиҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хагдарыйбыт арыы тыалар Аалай-чаалай киэргэнэн Арылыйа лаглайдылар. С. Зверев
   Айылҕа барахсан Аалай-чаалай ситэн, Аҥаат-муҥаат тупсан, Кэрэ дьэрэкээн сибэккилэри Кэккэлэһиннэрбит. П. Тобуруокап
2. даҕ. суолт., поэт. Сиэдэрэй, кэрэ; күөх унаар (муҥутаан сиппит сайыҥҥы айылҕа көстүүтүн туһунан). ☉ Цветущий, процветающий (о природе)
   Элбэх алаас аалай-чаалай Сирэмигэр үктэммитим, Чаҕыл ыйдыын, уулуун таалар Чуумпутугар ыллыыр этим. И. Гоголев

туохт.
1. Аралдьый; туох эмэ элбэҕиттэн, өрүү биир күдьүс буоларыттан сылайан, тугу да арааран көрбөт буолан хаал. ☉ Отвлекаться, рассеиваться (о внимании); потерять способность четко различать предметы (устав от их однообразия или беспорядочного множества)
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Бу баһаар этэ. Ыстапаан манна кэлэн дьон элбэҕиттэн алаарыйан хаалла. И. Никифоров
Испиискэ хаатыгар маарынныыр биир тэҥ кэчигирэс суоруу дьиэлэрдээх кыбартаалга кэлэн, Үүйэ алаарыйан хаалла. Л. Попов
2. поэт. Сырдаан, кэҥээн көһүн (хол., халлаан, сир-дойду туһунан). ☉ Раскидываться, простираться (обычно о светлой шири земли и неба)
Алаарыйа арыллар Аҥаат-муҥаат эбэбит Ангараны санатар Арылыйар уулаах эбит. С. Тимофеев
Күөх окко харыйа күлүгэр умса түһэ сытар Лэппиэрэйдээх Булумдьу үрдүнэн күөрэгэй дьирибиниир, былыта суох күндэлэс күннээх киэҥкуоҥ, үрдүк халлаан алаарыйар. Л. Попов
Атым көмүс туйаҕа Битигириир. Мин бардым. Алаарыйа сыттаххын, Айгыр-силик алааһым! Д. Васильев
3. поэт. Сандаарыччы-күндээриччи тык (күн туһунан). ☉ Озарять своими лучами (о солнце)
Аан ийэ дойду араҥаччыта буолбут аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн алаарыйа тахсан, кэлбитэ... Далан
Арыы тыабыт кэнниттэн Алаас ыалын өҥөйөн, Аламай маҥан күннэрбит Алаарыйан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ото хомуллубут ходуһалаах Тоҕой Сэлэ үрдүнэн күн алаарыйа күлэр. Л. Попов
4. Сырдык, киэҥ, эйэҕэс хараххынан көр (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Смотреть светлыми, широко раскрытыми глазами
Чараас халтаһалаах, алаарыйбыт киэҥ саһархай харахтаах, саас ортотугар ситэ тиийэ илик дьахтар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Байбаралаах Малаанньа алаарыйа көрбүт сып-сырдык харахтарын аһаҕастык мичилиппитинэн Бииктэргэ туһаайда. Л. Попов

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт эбэтэр аймахтыы аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Старшая сестра
Эн биһикки биир ийэттэн-аҕаттан айыллан үөскээн төрөөбүппүт этэ: Мин Айыы Умсуур удаҕан диэн эн аҕаһыҥ буолабын. Ньургун Боотур. Омоҕой Баай мааны кыыһа аҕаһыгар күнүүлээн, Эллэй Боотуру ойох ылбата диэн тахсан сүтэн хаалбыт
Саха фольк. Сурус аҕаһын туора дьонтон көҥүүрүн кэриэтэ, мин Джамиляны дьонтон көҥүүр этим. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Аҕанан, ийэнэн уруу аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Тетя (сестра отца или матери)
Биһиги үтүө доҕотторбут, хаан-уруу аймахтарбыт уонна аҕастарбыт! Суорун Омоллоон. Айгырсилик лабаалаах Арыы чаллах хатыҥнаах Аҥаат-муҥаат алааска Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит Атас, дьүөгэ аҕастар! Саха ырыаһ
3. Аҕа саастаах дьахтар (үксүгэр ытыктабыл, үтүө сыһыан дэгэттээх). ☉ Старшая годами женщина (чаще с оттенком уважения, почитания)
Аҕас дьахтар эдэргэ кэпсээн биэрдэ. Н. Павлов
[Мэник Мэнигийээн — абааһы кыыһыгар:] «Аҕаас, хайдах тиэрэ сытар баҕайытай?» — диэн ыйытар. Суорун Омоллоон
4. Былыргы итэҕэлинэн, үөргэ, иччигэ, айыыларга сыһыаннаах дьахтары этэргэ туттуллар (дириҥ ытыктабыл, сүгүрүйүү бэлиэтигэр). ☉ Обращение в знак особого уважения, преклонения и почитания (обычно к душам покойниц, превратившихся в үөр, богиням, покровительствующим увеличению потомства, см. айыыһыт)
Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта, хотуна, аҕаспыт, эдьиийбит — диэн ааттаан ытыктыыллар. Саха фольк. Эдьээн Иэйэхсит эдьиийбит, Илэ-бодо имэҥирбит эбит, Ахтар айыыһыт аҕаспыт Ала чахчы дьалыннаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Саамай аҕа, эдьиий, кырдьаҕас (сорох көстүүлэри ытыктаан, тыыннааҕымсытан этэргэ). ☉ Старшая, почитаемая (о нек-рых неодушевленных явлениях в знак особого почитания)
Аймах-билэ дьонум Абаралларыттан санаабакка Аҕастарым ааккытыгар Алдьанным аҕай ини [хаартыга]. Саха нар. ыр. II
Иитимньилээх ийэ үрэхтэр, Иҥиэттэн иэнигийэн, Халҕаһаланан хатыыланан, Ахсым ууларын Аҕас үрэхтэргэ аҕаллылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки мэндиэмэннээх эргэ мас дьиэ Саха сирин Сэбиэскэй оскуолаларын аҕастара — учуутал оскуолата. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕас кылын көр кылын. Таай аҕас — ийэнэн уруулуу аҕа саастаах дьахтар. ☉ Старшая родственница по матери.