аҥхай диэнтэн холб. туһ. Тоҕо куораппыт уулуссаларын аайы бүппэтэх дьиэлэр эркиннэрэ аҥхаһан, аҥаһан туралларый? В. Протодьяконов
Чугас-чугас тимир-бетон муосталар, ууну аһарар турбалар адаарыһан, аҥхаһан көстөллөр. «Кыым»

көҥүрүй диэнтэн холб. туһ. [Бодойбоҕо] Аат айаҕын курдук Алдьархайдаах саахталар Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Үлүгэрдээх хорооттор Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт. Аҥайан, кэҥээн көһүн, аҥас гын. ☉ Широко и нескладно раскрыться, образовав неровное отверстие; быть непомерно и нескладно широким
Дьөгүөрдээн суха суолун туорайдыы умса охтон түстэ, …… лаҕыыр буолбут тордох ыстаанын иитэ дьэллэйдэ. Амма Аччыгыйа

аат., фольк. Эр киһи сы мыыта. ☉ Мошонка
Ох обургу …… Оҕон ньор киһи киэнин Лөһөҥкөлөөх лэһэҥкэтин Төрдүттэн лөглү көтөн, Ахтатын түгэҕэр Аппа көҥүс Айаҕын саҕаны Аҥас гыннаран Ааспыта эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. лөһөҥкө

даҕ., фольк. Уһун синньигэс (моой туһунан). ☉ Длинный и тонкий (о шее человека)
Дьойуо хара тумустаах, сэттэ былас дьүөкэл хара моонньун моойторук курдук эриммит Кыыс Кыскыйдаан дьуодьас гына түстэ. П. Ойуунускай
Суор хара аҥаспыт аппаларыттан икки хос дьүөкэл бастаах, киһи аймах көрбөтөх, күлүк курдук күлүкүчүйэ сүүрэр, ыар сыттаах көйкыыллара быгыалаһан тахсаннар орулаһа хончоҥностулар. Д. Апросимов

сыһ. Үрдүк гына тугу эмэ кыйа, бүүрүктүү. ☉ В виде выступа вдоль, вокруг чего-л.
Кыараҕас тэлгэһэ модьоҕолуу күрдьүллүбүт. Амма Аччыгыйа
Иннигэр эмискэ сирэ хараарыс, аҥас гынна, онтон модьоҕолуу тибиллибит хомурах үрдүттэн дириҥ көҥүскэ көтөн эрэрин өйдөөтө. Болот Боотур
Модьоҕолуу т о ҥ му т м уу с ү р д ү н кырпай хаар маҥхаппытыгар, кустар тах сан олороллоро харааран, бэрт үчүгэйдик көстөллөр. Н. Якутскай

1. даҕ.
2. Кураанах, аһа суох, мала суох (хол., иһит). ☉ Пустой, порожний (ничем не заполненный, напр., сосуд)
   Иччитэх куулу олордо ууруоҥ суоҕа (өс ном.). Ыстапаан саҥа билсибит аргыһын кэнниттэн, иччитэх куулун тоҥолоҕор иилинэн, батыһан испитэ. И. Никифоров
   Тиийбитэ, үрдэ хас эмэ сиринэн дьөллүбүт, иччитэх дьааһык буолан биэрбитэ. «ХС»
3. Ким да олорбот, быраҕыллыбыт; киһитэ-сүөһүтэ суох (дьиэ, сир уо. д. а.). ☉ Необитаемый, заброшенный, пустынный, пустой (напр., о доме, земле и т. п.)
   Сылайан, иччитэх балаҕаҥҥа тохтоотубут. Амма Аччыгыйа
   Тымныы кыраайга, Иччитэх куйаарга Соҕотох хахыйах Сордонон үүммүтэ. Эллэй
   Ол иччитэх дьиэҕэ туох абааһыта симиллибит үһү. Н. Габышев
   Күөрэгэй аҕата сарсыныгар оҕотун иччитэх өтөххө илтэ. Т. Сметанин
4. сыһ. суолт. Киһитэ суох, киһитэсүөһүтэ суох. ☉ Пустынно, необитаемо, безлюдно
   Онтон быйыл сылга чугаһыыр иччитэх турбут «Эмтиэкэ дьиэҕэ» эдэр баҕайы биэлсэр нуучча тиийэн кэлбит. Амма Аччыгыйа
   Үйэлэргэ иччитэх турбут түҥ тыа ортотугар бүтүн куорат тутуллара сүрдээх суол дии! Н. Лугинов
   Сайылык атын дьиэлэрэ түннүктэрэ аҥаһан, сабыста барыаран иччитэх тураахтыыллар. И. Федосеев
   △ Хаһаайына суох. ☉ Без хозяина
   Дайыылап ороно иччитэх турар. Амма Аччыгыйа

I
туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ муоскунан түс, муоскунан ас (сүөһү туһунан). ☉ Бодать кого-что-л., бодаться
Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр (өс хоһ.). «Оҕускун атыыр оҕус кэйбит!» — диэн хаһыы-ыһыы буолбутугар ыстанан тахсан көрбүтэ — оҕуһа …… ыал далын кэтэҕэр атаҕын өрүтэ көтөхпөхтүү турара. Амма Аччыгыйа
Оҕус кэйээри күрдьүөттүүр. Баал Хабырыыс
2. Уһуктааҕынан тугу эмэ ас (дьөлө, батары, хайа). ☉ Наносить удар чем-л. острым, колоть, тыкать, втыкать
Маайа сототун от хадьымала хайыта кэйэн, атаҕа хаанынан устара. Н. Якутскай
Икки оҕонньору, үс эмээхсини, биир дьахтары, мустан турар дьоҥҥо көрдөрөн туран, ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
Туотук бокуойа суох хаары дьөлүтэ кэйэрэ. И. Федосеев
3. Кими-тугу эмэ суулларар, охторор гына ас, үт. ☉ Свалить, опрокинуть, сбить с ног кого-л. толчком, тычком
Уолаттар …… ындыыларын ыҥыырдары иҥнэритэ кэйэн кэбиспиттэр. Саха фольк. Дэһээтинньик …… [Марисаны] сүрдээх атаҕастабыллаахтык умса кэйэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] алаас кэбиһиилээх отторун суулларыта кэйэн түһэрэн, күрүөлэри тула баайыллыбыт ыҥыырдаах аттарыгар тэлгэппитэрэ. ПНИ ДКК
4. көсп. Тиҥиргэччи күүскэ тэбиэлээ, анньыалаа (сүрэх, ыарыы туһунан). ☉ Стучать (напр., в висках, затылке), колоть (в сердце)
Кэтэхпин, чабырҕайбын чыбырҕаччы кэйэн ыарыытыан! Софр. Данилов
[Саллаат] тостубут уллугун Дьулаан күүс ыарыыта, Сытыы быһах курдук, Чыбырҕаччы кэйбитэ. Күннүк Уурастыырап. Орлосов сүрэҕэ биллигирэс, чэчэгэйэ кэйэр… Н. Габышев
♦ Муннугу-ханныгы кэй — хайдах гыныаххын билимэ, барыах-кэлиэх сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Бэйэм билэрбинэн үлүбээй муннугу-ханныгы кэйэрим, …… суолбун-ииспин булуммакка сотору умуллан да хааллахпына көҥүлүм буолуох курдуга. С. Руфов
Биирдэ кини муннугу-ханныгы кэйэ сатаан баран сельсовекка сүбэ-соргу көрдөһө барда. Агидель к. Идэни таба талбакка тууга киирбит балык курдук муннугу-ханныгы кэйэр, туох да сыала-соруга суох тэрилтэттэн тэрилтэни кэрийэр, үрэхтэн үрэҕи солбуйар дьон аҕыйаҕа суохтар. ЧКС ОДьКИи. Туох эрэ тэһэ кэйэн (кэйбитинии) кэпс. — бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн эмискэ, соһуччу (тугу эмэ гынар). ☉ Вдруг, неожиданно, по наитию (действовать)
Ону баара туох эрэ кинини тэһэ кэйэн буолумматаҕа. И. Гоголев
Уол оһоҕун иннигэр балачча нөрүйэн олорбохтоото, онтон туох эрэ эмискэ тэһэ кэйбитинии эрчимнээхтик ойон тураат …… түннүк аннынааҕы остуолугар дьулуруйда. «ЭК». Тэһитэ (дьөлүтэ) кэйэр — туох эмэ искэр, санааҕар тута сылдьарыҥ баарын биллэрэр. ☉ Сверлить, мучить, не оставлять в покое (о мысли)
Бүргэс курдук дьөлүтэ кэйэр итинник санаа уһугун Мөрүөн хайдах даҕаны тоһутуон, мүлүрүтүөн булбат. Д. Таас
Кинини булчут имэҥэ тэһитэ кэйбитэ. И. Федосеев
Миигин, Иван Даниловичка харда ыыппыппар, кэлбит кытаанах сурук тэһитэ кэйбитэ. П. Аввакумов
II
туохт.
1. Хаан күүскэ саба биэриититтэн кытар, тэтэр (хол., киһи имин этэргэ). ☉ Покрываться румянцем
[Глафира] икки имин хаана кэйэн, иэдэстэрэ буспут дьэдьэннии тэтэркэйдэр. Л. Попов
Өтөрүнэн маннык тото-хана аһаабатах хоноһолор кубарыйбыт имнэрин хаана кэйдэ. И. Гоголев
Кыыс тыынара кылгаата, имэ кэйэн кэллэ. «ХС»
2. поэт. Чаҕылхай өҥүнэн дьэргэйэ көһүн, тэһэ көр. ☉ Бросаться в глаза своей яркостью, выделяться ярким цветом; светиться яркой точкой
Мөлүйүөнүнэн уоттар чаҕылыһа, дьэрэлиһэ кэйэллэр. А. Федоров. Уулаах отон кэйэ буспут, Тииҥ хараҕын курдук адьас. И. Гоголев
Сибэкки тыллан, онтон атан, онтон кэйэн дьон хараҕын сымнатар. Н. Павлов
Дьөлө кэйэн ый быкта, Түүнүн да күннүү тыкта. «ХС»
III
даҕ., фольк. Барыларыттан эрэ чыҥха, саамай. ☉ Самый, выделяющийся чем-л.
Аллара диэки өҥөс гына көрө түстэҕинэ — балык салыҥын курдук кип-килэккэй таас муосталаах кэй уорук буолла. Саха фольк. Мин этэр тылым иччитин икки тэргэн ый кулугута буолбут кэй чуор кулгааххынан истэн турууй эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Кэй хара былыт өрө өрүкүйэн тахсан, Күдээрийэ көтөн кэлэн, Охсуһуулаах дьон Оройдорун туһунан тоҕуоруйда. ТТИГ КХКК
♦ Кэй тотуо — кыраны да тулуйбат өһүргэс, ордуос, кыыһырымтаҕай. ☉ Раздражительный, злой (из-за пустяков)
Кэй тотуо майгыннанан, килбиэннээх ньуурга кирдиэлэнэн баран …… кыыһырбыккытын кый халлааҥҥа кыйдаан, кыыс оҕо курдук ньургуйуҥ. Эрилик Эристиин
Туох ааттаах кэй тотуо буоллуҥ? Киһи диэки хайыспат да буолбуккун дуу? П. Тобуруокап
[Байанай] булчуттар …… тылларыгар-өстөрүгэр туох да дэҥи, сыыһаны тулуйбат аһары кэй тотуо, хомойумтуо, ордуос майгылаах. Эрчимэн
◊ Кэй кыыл миф. — икки бастаах дьулаан улахан көтөр кыыл. ☉ Двуглавое крылатое чудовище
Киэҥ халлаан икки хос бастаах кэй кыыла буолан суллаабытынан тиит курдук сул маҕан аартыгы өрө көтөн тахсыбытым. ПЭК ОНЛЯ I
Суор хара аҥаспыт аппаларыттан икки хос дьүөкэл бастаах, киһи аймах көрбөтөх, күлүк курдук күлүкүччүһэ сүүрэр, ыар сыттаах кэй кыыллара быгыалаһан тахсаннар …… орулаһа хончоҥностулар. Д. Апросимов

туохт.
1. Бүтүн туруккун сүтэр, буорту буол. ☉ Терять целость, быть испорченным, поврежденным
Таҥыннахха алдьаммат аҥас, аһаатахха бүппэт ас диэн суох ээ. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньэ били баҕайыны [баҕа оҕотун] маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
Легковой газик алдьанан турар. Софр. Данилов
△ кэпс. Сааскы халаантан көтөҕүлүн-кумалан (өрүс, күөл мууһун туһунан). ☉ Ломаться, крошиться (о льде во время половодья)
Кыһыллары Лена өрүс мууһа алдьаныытыгар тириэртэхпитинэ, Иркутскайтан кэлэр кыһыл этэрээттэри кытта күөн көрсөрбүт мүччүрүйбэт суол буолар. Эрилик Эристиин
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Ороскуоттанан, сиэниллэн бар (кэрдэн, быһан ылыллар ууруу хаһаас ас туһунан). ☉ Быть распечатанным, начинать растрачиваться (о запасенном продукте, к-рый можно расходовать, разрубая на части). Бу киэһэ атах эт алдьанна
□ Таҥас суунуллар, киэргэниллэр, Саҥа ырбаахы тигиннилэр
Сэлиэһинэй тардылынна, Хаһаас арыы ас алдьанна. Дьуон Дьаҥылы
2. Уруккуттан уларыйан, буорту буолан, мөкүтүйэн хаал (хол., буочар, бэрээдэк эҥин). ☉ Потерять первоначальный вид, портиться, ухудшаться (напр., о почерке, порядке, дисциплине)
Кини [Өрүүсэ аҕатын] буочара хаһан да алдьаммат. А. Сыромятникова
Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт бэрээдэк хат көнөн биэрэр диэн кэлиэ дуо, урут биир хааһахха киирэр, аҥаара эрэ батта. Н. Заболоцкай
△ Урукку туруккуттан тас көрүҥҥүнэн сүүйтэр, мөлтөөн-ахсаан көһүн. ☉ Терять вид, ухудшаться; быть усталым, измученным
Быһыым-таһаам да алдьанна. «ХС»
△ көсп. Ыраас, ылааҥы туран хаҕыстык тыалыран, ардахтаан, тибиилэнэн бар (халлаан, күн-дьыл туһунан). ☉ Вдруг испортиться, ухудшаться (о погоде)
Халлаан бүгүн алдьаммыт! Н. Заболоцкай
Погода дьэ алдьанна, доҕор! Н. Лугинов
3. Уоруу, халааһын түмүгэр арылын (хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы этэргэ). ☉ Быть взломанным (с целью ограбления — напр., об амбаре, складе)
[Маабыра:] Ол ампаар алдьаммытыгар биһигини туох сыһыаннаах дьону дьэҥдьийэллэр? А. Софронов
4. Сатаан сылдьыллыбат буол, туһаҕыттан таҕыс (суол-иис туһунан). ☉ Стать непроходимой, быть поврежденной в результате распутицы (о дороге)
Алдьанаары турар сааскы суол чигдитин тоҥ буоруттан логлорута тэбиэлээн таһаартыыр. Күннүк Уурастыырап
Аттар алдьаммыт суол устун үнүөхтэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Суол алдьанан, уу-хаар тахсан эрэр. М. Доҕордуурап
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
5. кэпс. Олус тыҥааһыннаах, кыаҕы таһынан түллүүнү тулуйумуна улаханнык эмсэҕэлээ, быстан өл-сүт. ☉ Надрываться от перенапряжения, погибать, издыхать (от непосильной нагрузки)
Этэ алдьанан өлөөрү сылдьар аты сир солуурга аҕалбыттара өлөн хаалла. Күндэ
Сүнэ Тархан Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан тугу эрэ ыараханы көтөҕөн алдьанан өлбүтэ үһү. Саха сэһ. I
6. көсп. Араас быһылаантан (сэрииттэн, айылҕа алдьархайдарыттан эҥинтэн) улаханнык сатарый, дьиэгэний (хол., куорат, дойду, олох эҥин). ☉ Терпеть бедствия, разорение (напр., из-за войны, стихийных бедствий — о стране, населении и т. д.)
Субуруччу сут дьыллар буоланнар, кыра дьон олоҕо алдьыммыта. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт дойдуҥ хараҕын уутунан Ахсынньы ардаҕа түһэрэ. И. Эртюков
Оо, холкуос алдьаннаҕа, Улахан ороскуот таҕыстаҕа. С. Васильев
△ кэпс. Сатарый, ыһылын (дьиэ кэргэн, ыал табыллыбатах олоҕун туһунан). ☉ Разрушаться, расстраиваться (о несчастливой семейной жизни, семье)
Оҕо тойонум, куһаҕан, чэпчэки дьахтарга түбэһэн алдьанаары гыннаҕа диэн, аһына сылдьабын. А. Софронов
«Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии, улахан иэдээн», — диэтэ Владимир Килович. Н. Лугинов
△ Туох эрэ куһаҕан содулуттан эһин-быһын, улахан ороскуокка тэбилин, дьадай-быстар (ыал, хаһаайыстыба, дьон туһунан.). ☉ Из-за подследствий каких-л. обстоятельств терпеть разорение, бедствие, попадать в очень трудное, непоправимое положение
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Туманныыр туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Аһатар-сиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним. Эллэй
7. көсп. Туохтан эрэ тэптэрэн атаҕар турбат, туолбат кыахха киир (хол., былаан). ☉ Быть под угрозой срыва, начать срываться (обычно из-за незначительного повода — о планах, намерениях)
Абдуркулла баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан, атаҕын ыыраахтарын хаста олордо. Эрилик Эристиин. Кэлиэ суоҕа диэмэ, Кэпсэтиибит алдьаммат, Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ буолбат. Саха фольк.
△ Туохтан эрэ тэптэрэн табыллыма, куһаҕан, мөкү өттүгүнэн көһүн. ☉ Терпеть неудачу, предстать в неприглядном, ненормальном, худшем виде
Хайа, доҕоор! Эн аны, киһиргээн этэн бараҥҥын, кыайан сүүрбэккэ алдьанаайабытый. Эрилик Эристиин
Аахаймтыата суохпутуттан алдьаммыт дьоммут. Софр. Данилов
Чэ, тукаам, этэҥҥэ сырыт, алҕас үктээн алдьанаайаҕын. Л. Попов
Илби сытыйан буорайбыт Эһэ наһаа муҥатыйбыт: Аһаҕас гына хаһынаммын Арҕахпар уу киирэн алдьанным. Болот Боотур
△ Улахан туһата, көдьүүһэ суох аас; онноманна аралдьыйыыттан туһата суохтук, оччо көдьүүһэ суохтук саҕалан (үлэ күнүн, бириэмэ, сезон эҥин туһунан). ☉ Начинаться неэффективно; теряться зря, по пустякам (напр., о рабочем времени, сезоне, годе)
Үлүгэрим да эбит, Күнүм алдьанна, Күтүр улахан Ороскуот буолла. Күндэ
Түөһэйбит аҕам ыалга барарын сылгылаан да күнүм алдьанар буолара. Амма Аччыгыйа
Ууттан хостуохха диэри, «сезона» алдьаммыт киһиэхэ мин саабын биэриэм. Н. Заболоцкай
Утуйар уум алдьанна, Атыннык туран айманна. С. Васильев
◊ Аата (аата-суола) алдьаммыт көр аат. Илиитэ алдьаммыт көр илии. Киҥэ (киҥэ-наара) алдьаммыт көр киҥ, киҥнаар. Майгыта (майгыта-сигилитэ) алдьаммыт көр майгы, майгы-сигили. Ньиэрбэтэ алдьаммыт көр ньиэрбэ. Отуора алдьанна көр отуор. Санаата алдьанна көр санаа. Сирэйэ-хараҕа алдьанна көр сирэй-харах. Сүрэхтэрэ-быардара алдьанна көр сүрэхбыар. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна көр хаан

1. аат.
2. Туох эмэ (хол., уу, оҥхой сир) алын өттө, анна. ☉ Дно, глубина чего-л. (напр., какого-л. водоёма)
   Ол көрдөөн, Килиими уу түгэҕиттэн булан ылбыт. Суорун Омоллоон
   Көҥүс түгэҕэр сырдык уу сыккыстыы сүүрүгүрэр. М. Доҕордуурап
   Быһыты түгэҕинэн, өрүс уҥа кытылыттан хаҥас кытылыгар диэри курдары хаспыттар. «Чолбон»
3. Туох эмэ оҥоһук алын өттө биитэр алын сабыыта. ☉ Нижняя стенка или дно какого-л. изделия, предмета
   Айаныгар кэтэр куобах өрөҕөтө куллукатын, алҕаһаан, хааһаҕын саамай түгэҕэр уктан кэбиһээхтээбит. Н. Заболоцкай
   Биһиги сотору бастакы болуоппут түгэҕин оҥорон бүтэрдибит. Н. Габышев
   △ Сахалыы ытарҕа салбырҕаһа. ☉ Подвески у якутских серёжек. Ытарҕатын түгэҕэ эмиэ таастардаах
   □ Иэмэххэ кэтэрдиллэр салбырҕаһа түгэх диэн ааттанар. СНЕ ӨОДь
4. Туох эмэ уһук, улаҕа өттө. ☉ Дальняя часть, сторона, глубина чего-л.
   Тэйиччи соҕус, түгэххэ биир дьиэ хаалла. Амма Аччыгыйа
   Күөрэгэй ким да көрбөт сиригэр, хотон түгэҕэр, манньыаттарын көмөн кэбистэ. Т. Сметанин
   Сомсуон үгэһинэн, биир билэр киһитин көрсөн, түгэххэ миэстэ булан олорбуттара. «Чолбон»
   △ Ханнык эмэ сир, дойду саамай ыраах, уһук өттө. ☉ Самая дальняя окраина какой-л. местности
   Эмиэ бу дойду түгэҕэр быраҕыллан хааллаҕым. Н. Неустроев
   [Семёнов:] Ол Бүлүү түгэҕиттэн эйигин куоракка туох хостоон аҕалбыт үһү, түөкүн, соруйан сымыйалыы тураҕын. С. Ефремов
5. көсп. Киһи өйүн-санаатын (сүрэҕинкутун) саамай улаҕа өттө. ☉ Дно, глубина чего-л. (напр., сердца, души, сознания) у кого-л.
   Дууһам түгэҕэр туох эрэ төлө барда; сүрэҕим мөҕүл гынан ылла — туох эрэ умнуллубут өйдөнөн кэллэ. Далан
   Сүрэҕим түгэҕэр нуучча суруйааччыларын тапталлаах мөссүөннэрэ иҥэн сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
   Айылҕаҥ сыта-сымара кутуҥ түгэҕэр туохха да булкуспакка эрэ сөҥө сылдьар. Н. Лугинов
6. даҕ. суолт.
7. Тэйиччи, улаҕа өттүгэр баар. ☉ Находящийся позади, задний
   Айдар түгэх хоско хаартыска көрө олордоҕуна, Мылаахап тэлэкэччийэн кэлэн, аттыгар олоро түстэ. Н. Лугинов
   Тоҕо эрэ түгэх паартаҕа олорор үгэстээҕэ. С. Федотов
   △ Ыраах, тэйиччи сытар (сири-дойдуну этэргэ). ☉ Отдалённый, находящийся в глубинке (о местности)
   Ити кэмҥэ Бүлүү уокуругун түгэх улуустарыттан — Сунтаартан, Хочоттон — үөс сирдэргэ көһүү, үөрэххэ тардыһыы күүһүрбүтэ. «Чолбон»
   ♦ Иһин түгэҕиттэн көр ис IV
   Үрүҥүнэн-харанан көрдө, Иҥиир ситиитин тартаран, Иһин түгэҕиттэн эҥсэлийдэ. П. Ойуунускай
   Иһин түгэҕэр көр ис IV. Киһитэ, икки хараҕын уутун сотто-сотто, иһин түгэҕэр ботугураата. П. Филиппов
   Иһим түгэҕэр тугу эрэ ботугураатым. Т. Сметанин. Көп түгэҕинэн көр көп II. Балтым иһитин көп түгэҕинэн дьэдьэни булбут. Көп <түгэх> түспүт көр көп II. Уута көп түгэҕэр түһэн хаалбыт
   □ [Баай оҕонньоттор] биир хаан өстөөхтөрө Уоттаахап тутуллубатаҕыттан көп түһэн, быһаҕас үөрэн олороллор. Н. Түгүнүүрэп
   Оһоҕос түгэҕэ (түгэҕинээҕи) оҕо (уол, кыыс) көр оһоҕос. Кыыс, биир үксүн оһоҕос түгэҕинээҕилэрэ буолан, көҥүллүк улааппыта. Ойуку
   Сири түгэҕинэн — сир аннынан диэн курдук (көр сир II). [Най:] Дьон, сири түгэҕинэн кэпсэтэн, биир киһиэхэ күтүрүүр эбиттэр. Суорун Омоллоон. Түгэҕин буллар кэпс. — тугу эмэ кичэйэн ыраах уур, кистээ. ☉ Хранить что-л. на дне чего-л.
   Эһэлээх эбэтэ, судаарыстыбаттан ый аайы биэнсийэ аахсан, дьааһык түгэҕин буллараллар. И. Аргунов. Түгэх түс — наһаалаа, аһара бар. ☉ Перейти границу дозволенного, переборщить
   Көнөр суолга үктэниэхтэрин баҕарбаттар, эбии түгэх түһэллэр. И. Федосеев
   Кырдьыгынан быһааран биэрэрин оннугар, өссө кини өһүргэнэ, түгэх түһэ турар. Г. Колесов. Үөдэн түгэҕинээҕини үөт — былыр үйэҕэ умнуллубуту аҕын. ☉ Вспоминать старое. Ээ, бу да киһи, аата, үөдэн түгэҕинээҕини үөттэххиний. Үөдэн түгэҕэ кэпс. — кый ыраах, кый бырах. ☉ соотв. у чёрта на куличках
   Сыарҕалаах ат, аан туманы олбохтонон, ханна эрэ үөдэн түгэҕэр көтөн эрэргэ дылы. А. Фёдоров
   Эмискэ хонуу уҥуоргу уһугуттан, үөдэн түгэҕиттэн иһиллэр курдук саҥа нэһииччэ иһиллибитэ. «ХС»
   <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) фольк., көр ньүкэн. Бу үөдэн түгэҕиттэн туох хостоон таһаарыа этэй миигин? Саха фольк. Алдьархайдаах саахталар Аат айаҕын курдук Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Бугул түгэҕин харбааччы көр бугул. Бугул түгэҕин харбааччылар бүтэ оҕустулар. Ис түгэҕэ — киһи-сүөһү иһин аллара өттө. ☉ Нижняя часть, низ живота. Иһин түгэҕэ ыалдьар
   □ Кылгас хара сонун иһин түгэҕинэн куйҕаччы курдаммыт. Эрилик Эристиин
   Эҥээрин түүтэ бүтэн, лаҕыыр курдук хара сарыы буолбут арбаҕаһын иһин түгэҕинэн тирбэҕэ быанан бобо тардыммыт. Тумарча
   Фёдор Дмитриевич өссө иһин түгэҕинэн саҥарар дьикти идэни баһылаата. Т. Сметанин. От (бугул) түгэҕэ — кэбиһиилээх оту, бугулу ыллахха хаалар от харбааһына. ☉ Остатки сена на месте копны, стога
   [Эркээйи:] Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ курдук хаардаах от түгэҕин саҕа Хара өһүөн олбохтонуоҥ. И. Гоголев
   Кыра Бөтүрүүс бугул түгэҕэ харбаан лоппордуур. Амма Аччыгыйа
   Чаҕыл [уол аата] Таммаҕа бардаҕына от үлэтигэр кыттара, бугул түгэҕин харбыыра. И. Федосеев. Көп түгэх — түгэҕэр көбүччү кутуулаах (хол., иһити этэргэ). ☉ Наполненный чуть ниже середины (напр., о посуде)
   Үрүҥ маайкалаах уол көп түгэх балыктаах солууру күүлэҕэ киллэрдэ, күөгүтүн эркиҥҥэ өйөннөрдө. А. Фёдоров. Сир түгэҕэ — Сир алларааҥҥы дириҥ өттө, дириҥ араҥата. ☉ Глубинная часть земли под её поверхностью, недра
   Артиллерия тыаһа сири түгэҕинэн ньиргийэр. ИИФ ИДЫК
   Ыстаансыйа дьиэтэ эмиэ ол таас хайа иһигэр отут миэтэрэ дириҥ сир түгэҕэр оҥоһуллуохтаах. Суорун Омоллоон. Түгэҕэр түс кэпс. — быһаҕас түс, уол. ☉ Вваливаться, становиться впалым (напр., о глазах); оставаться на дне чего-л. (напр., о ягоде). Дьэдьэним сыыһа ууллан иһитим түгэҕэр түһэн хаалбыт
   □ Түгэҕэр түһэн хаалбыт хараҕа уунан туолан сыппыта. Амма Аччыгыйа. Түөс түгэҕэ — түөс алын өттө (тыҥа диэкинэн). ☉ Нижняя часть грудины (в области лёгких)
   Аанчык түөһүн түгэҕиттэн таһаарар ыраас куолаһа наҕыллык лыҥкыныыр. Амма Аччыгыйа
   тюрк. түп