Якутские буквы:

Якутский → Русский

аһаах

1) сырой, сыроватый; маспыт аһаах дрова у нас сырые; 2) подгнивший; аһаах мас подгнившее дерево; аһаах мастан аһыыр погов. добывает пищу (даже) из подгнившего дерева (т. е. из всего извлекает выгоду); 3) перен. больной, хилый; аһаах киһи больной человек.

Якутский → Якутский

аһаах

даҕ.
1. Сииктээх, ситэ куурбатах. ☉ Сыроватый, влажный
Үөл дүлүҥ кылгас кэрчиктэрин сиргэ модьоҕолуу уурталаан, буор кутан оҥоһуллубут холумтаҥҥа икки-үс аһаах уккунньах үрүт-үрдүлэригэр быраҕыллыбыттар. Болот Боотур
Ардахтаах дьыл буолан, быйыл оттоммут от аһаах буолуохтаах, бугуллар үксүн инчэҕэйдии кэбиһиллиэхтэрэ. Н. Лугинов
Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбат, аһаах сигэ тостубат, уол үтүөрбүтэ. М. Попов
2. көсп. Ыарытыган, мөлтөх туруктаах. ☉ Болезненный, слабый, хилый
Мин кэргэним аһаах, хатыҥыр, маҥан хатыҥчаан курдук нарын дьахтар этэ. Н. Габышев
Оҕонньорум, уруккуттан аһаах буолан, тулуйумуна, суорума суолламмыта. Н. Кондаков
Аһыы бөҕөнү аһыйан, кутурҕан бөҕөҕө ылларан, бэйэм да аһаах буолан, оройуон киинин балыыһатыгар тэлиэгэҕэ тиэллэн киирбитим. П. Чуукаар

Еще переводы:

кутураан

кутураан (Якутский → Якутский)

иирээн-кутураан — иирэн ыалдьар, төбөтүнэн ыалдьар. ☉ Сумасшедший, душевнобольной
Аһааҕай ойуун диэн киһи оҕо эрдэҕиттэн иирээнкутураан буолан, бырааттара абааһы көрөллөр. Саха сэһ. I

кукаарый

кукаарый (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Чэбдигэ, доруобайа суох, кубархай, ыарыһах, аһаах көрүҥнэн; кубарыйан көһүн. ☉ Иметь нездоровый, бледный, болезненный вид; быть бледным, поблекшим
Хатыҥыр көрүҥнээх кукаарыйбыт кыыс ас тардан, сэниэтэ суохтук тутта сылдьара. М. Доҕордуурап
ср. бур. хүхэр ‘бледнеть, становиться бледным’

мохоохтоо

мохоохтоо (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Бытааннык, сэниэтэ суохтук инниҥ диэки ойуолаабыта буолан сыҕарый (хол., туох эмэ аһаах оҕотун этэргэ). ☉ Медленно двигаться вперёд, подпрыгивая, вприпрыжку (о маленьком немощном детёныше животного)
Кыыл оҕото өрүһүллэн ийэтин диэки ойуолаан мохоохтообутунан барда. «ХС»

күһүҥҥүлүү

күһүҥҥүлүү (Якутский → Якутский)

сыһ. Күһүҥҥү курдук, күһүҥҥэ сыһыаннаан. ☉ По-осеннему
Киһи кута-сүрэ тохтуо суох күһүҥҥүлүү инчэҕэй, киһи этин сааһынан курдаттыы охсор аһаах күн үөскээтэ. Н. Заболоцкай
Күһүҥҥүлүү таба тириитэ таҥастаах, саалаах эбээн, тулатын көрүөлүү-көрүөлүү, манна туох дьон тохтообутун билээри, үөмэсаамас үктэнэн тахсар. Л. Габышев

кэччик

кэччик (Якутский → Якутский)

көр кэрчик
Микиитэ биир кэччиги аҕатыгар хайыттара охсон киллэрэн тигинэччи оттон кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Үөл дүлүҥ кылгас кэччиктэрин сиргэ модьоҕолуу уурталаан, буор кутан оҥоһуллубут холумтаҥҥа икки-үс аһаах, уккунньах үрүтүрдүлэригэр туорута быраҕыллыбыттар. Болот Боотур
Оччотооҕу олох биир кэччигэ көстөн ааста. Н. Габышев
Нэһилиэк сирэ бүтүннүүтэ кэччик-кэччик быһыллан …… сорохторо эргиччи бүтэйдэнэн тураллар. А. Бэрияк

эриллии

эриллии (Якутский → Якутский)

эрилин I диэнтэн хай
аата. Биэс сылы быһа үөрэххэ эриллии аһаах киһиэхэ сыанан аҕыа суоҕа. С. Федотов
Ол элбэх эрчиллиини, эт-хаан өттүнэн илистиилээх эриллиини эрэйэр. И. Бочкарёв
Эриллии баар буоллаҕына барыта тирэхтээх буолар. Б. Павлов
◊ Сүрэх эриллиитэ көр сүрэх I. Сүрэх эриллиитигэр ханнык эмп көмөлөһүөн сөбүй?

үөннээ

үөннээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Үөнү-көйүүрү булан сиэ, аһаа (хол., тоҥсоҕой туһунан этэргэ). ☉ Питаться насекомыми, добывать червей (напр., о дятле)
Үөл мастан үөннээн сиэбит, аһаах мастан астаан сиэбит (өс хоһ.). Онтон эмиэ барбахтаан иһэн Петя иннигэр турар бэскэ тоҥсоҕой үөннээн сиир тыаһын иһиттэ. М. Доҕордуурап
[Хоптолор] дурдаҥ ойоҕоһугар түһэн үөннээн сииллэр. «ХС»
2. Үөнү хомуй, ылҕаа (хол., хаппыыста, о. д. а. оҕуруот астарыттан). ☉ Бороться с насекомыми — вредителями огородных культур
Дьиэтигэр киирэн үлэлиир таҥаһын таҥынна уонна үлэһиттэрин кэтэһэ таарыйа хаппыыста үөннээтэ. А. Фёдоров
Хортуосканы көмүө суох дуу? Хаппыыстаны үөннүө суох дуу? Хата барытын сатыыр эр — Хаалсыбат кимтэн даҕаны! С. Руфов

архах

архах (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Ааспат дьарҕа буолбут сөтөл. ☉ Хронический кашель
    Куоракка сороҕор, ордук күһүн, киһини архах кыайар. «ХС»
    Сааһыран истэх аайы сэриигэ ылбыт баастарбын сэргэ архаҕым көбөн, сайынын манна сынньаннахпына сэргэхсийэбин. «ХС»
    2
    көр дьарҕа. Оҕонньор: «Ээ, суох. Былыт кэлээри гынна быһыылаах, архаҕым барыта көптө», — диэн эрэ кэбиспитэ. Р. Кулаковскай
  3. даҕ.
  4. Аһаах, ыарытыган (киһи). ☉ Болезненный, немощный, слабый (человек). Архах киһи. Архах оҕо
    □ [Егоров] дьоҕус уҥуохтаах, кубаҕай эттээхсииннээх, архах көрүҥнээх киһи. Н.Кондаков
  5. Ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Хронический
    Кууһума аҕыйах хонук иһигэр аҥаара эрэ хаалла, урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
    Ыарыһах уонна архах сөтөллөөх дьоҥҥо кириип ыараханнык киирэр. «Кыым»
    Эһэм архах сөтөллөөх уонна дьүлэй этэ. «ХС»
    ср. др.-тюрк. аҕрыг ‘болезнь’
тугут

тугут (Якутский → Якутский)

  1. аат. Бииригэр диэри саастаах таба оҕото. ☉ Оленёнок до года
    Кыракый тугут чох хара харахтарынан Аагалаах диэки махтаммыттыы көрүтэлиир. Т. Сметанин
    Сотору бастакы тугуттар төрөөбүтүнэн барыахтара. В. Протодьяконов
    Өйдөөн көрдөххө тугуттар эмиэ оҕолор курдук араас буолар эбиттэр. Улуро Адо (тылб.)
  2. даҕ. суолт. Таба оҕотун тириититтэн тигиллибит, оҥоһуллубут, быыһык. ☉ Сшитый, сделанный из меха молодого оленя, пыжиковый
    Чурумчуку бэйэтэ Чубуку бэргэһэлэннэ, Тугут истээх соннонно. Эллэй
    [Максим] тугут бэргэһэтин устан, сонун сиэҕинэн сүүһүн көлөһүнүн сотунна. Л. Попов
    Тугут саҕынньах кэтэн Туотарыйа сүүрэбин. И. Эртюков
    ◊ Кыһыл тугут көр кыһыл. Кыһыл тугут ийэтин эмиийин сүтэрэн, үҥүлүҥнүүр. Тугут кэбиспит (кээспит) — итэҕэс, сиппэтэх эбэтэр өлбүт тугуту төрөппүт (таба туһунан). ☉ Выкидывать оленёнка недоношенным (о самке оленя)
    [Табалар] мэччирэҥ хаара чиҥээтэҕинэ тоҥоллор, ол содулуттан уулаах тыһылар тугут кээһиэхтэрин сөп. ССП ЫН
    Дьүүкээрбит табалар үксүгэр тугут кэбиһэллэр, оҕолоро хойуккааҥҥа диэри мөлтөх, аһаах уонна ыарыыга ылларымтыа буолаллар. ВВ ЫСЫ
    ср. тюрк. тоҕ, туг ‘рождаться, возникать, появляться’, МНТ тубул, монг. тугал ‘телёнок’, уйг. тугутлук ‘роженица’
хайыс

хайыс (Якутский → Якутский)

I
хай I диэнтэн холб. туһ. Эдьиийбин кытта дьиэ хайыстым
II
туохт. Кими, тугу эмэ көрөөрү төбөҕүн кэнниҥ эбэтэр ойоҕоһуҥ диэки хамсат. ☉ Поворачивать голову, оборачиваться, оглядываться
Туруупкатын ууран баран, миэхэ хайыста. Софр. Данилов
Петя тыаҕа киирэн иһэн дьэ кэннин хайыһан көрдө. М. Доҕордуурап
Кеша мин диэки хайыста, тохтообото. Н. Габышев
♦ Антах хайыс көр антах
Антах хайыстын, Алгыһыттан матардын! А. Софронов
Сүҥкэн далайым, Сүдү байҕалым, Антах хайыһыма миигиттэн, Ааттаһар аһаах киһиттэн. Күннүк Уурастыырап
Киэр хайыс көр киэр. Аҕалаах ийэтэ атаах, сүрэҕэ суох уолларыттан кэлэйэннэр киэр хайыспыттар. Н. Якутскай
Эйигин ыраас дууһаланнын, дьон киэр хайыспат киһитэ буоллун диэн этэбин. А. Фёдоров
Хайыстаххына — хаалдьыгыҥ хайыннын, эргийдэххинэ — иэччэҕиҥ эчэйдин көр эргий. [Маайа] «быраһаай» диэбитин тутуспута. «Хайыстахпына — хаалдьыгым уҥуоҕа хайыннын, эргийдэхпинэ — иэччэҕим уҥуоҕа эчэйдин», — диэн аны бу дьон туһунан букатын санаабат буолбута. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк. хай ‘поворачиваться, оборачиваться’