ж. аһатааччы, иитэн олорор киһи.

аат.
1. Тугу-эмэ харабыллааччы, кэтээччи киһи. ☉ Охранник, караульный, постовой, сторож
Түүлээҕи манааччылар саҥалара иһиллэр. Н. Г абышев. Оҕуруот манааччы отуутугар харабыл буолан соҕотоҕун хоммутум. «ХС»
◊ Сүөһү манааччы — дьиэ сүөһүтүн манаан аһатааччы, мэччитээччи. ☉ Пастух
Былыр дэриэбинэҕэ сүөһү манааччы этим. Амма Аччыгыйа. [Волгин — А н дрей Петровичка:] Эн манна сыл да олоро иликкин, оттон мин сүөһү манааччыттан саҕалаабытым. Г. Н и к о л а е в а (тылб.)

аат. Кимиэхэ-туохха эмэ эбии күүс, эбии туһа буолуу. ☉ Дополнительная помощь, подмога, содействие кому-л. в чем-л., поддержка кого-л. в чем-л.
Хата, дьукаахтара Мотуруос барахсан абыраата, барыга-бары илииатах, көмөлтө буолан. В. Яковлев
Бэттэх диэки көмөлтөҕө кэлэн истэхтэринэ, сүөһү аһатааччы саҥата ааны өҥөйөн туран хаһыытаата. «ХС»
Тойон, көрдөстөххө, харчы биэрэрин истээт, чугас эргин дьоннор, ордук дьахталлар, көмөлтө көрдүү кэлэр буолбуттара. Л. Толстой (тылб.)
◊ Көмөлтө хаһаайыстыба көр көмө хаһаайыстыба
Аһы-үөлү элбэтиигэ тэрилтэлэр көмөлтө хаһаайыстыбалара эмиэ улахан суолталанан иһэллэр. «Кыым»
Тэрилтэлэр көмөлтө хаһаайыстыбаларыгар оҕуруот аһын, эти, үүтү, сымыыты ылыыны элбэтэн иһэбит. «ХС»

аат. Дьиэ сүөһүтүн кэтээн аһатааччы, мэччитээччи; бостуук. ☉ Пастух
Ити мэниктии сылдьар, көрү көҕүлүттэн туппут оҕо буолбатах. Кини үлэһит, баай холкуос табатын бастыҥ маныыһыта Володя Слепцов. А. Сыромятникова
Холкуос субан сүөһүтүн маныыһыта Охоноон оҕонньор …… биир уол оҕо олоҕун олорон ааспата этэ дуо? Л. Попов
◊ Маныыһыт суумката бот. — өтөхсүйбүт сирдэргэ, бааһыналарга үүнэр бытархай маҥан сибэккилэрдээх, биир сыллаах от үүнээйи. ☉ Пастушья сумка
Сайын устатыгар маныыһыт суумката үс-түөрт көлүөнэ үүнээйилэри биэрэр. Кини аһа …… урут маныыһыттар кэтэ сылдьар суумкаларыгар маарынныыр үс муннуктаах стручокчааннар [ол иһин үүнээйи итинник ааттаммыт]. КВА Б
Биир сыллаах сыыс оттортон маныыһыт суумката диэн үүнээйи ордук элбэх. ХКА

I
аат. эргэр. Ынах сүөһүнү аһатааччы, мэччитээччи, бостуук; хотон үлэһитэ. ☉ Пастух, скотник
Холкуос ынахсыта Маайыс — эдэр, сайдам дьахтар, былаатын оҥосто-оҥосто, мичээрдээбитинэн эмээхсиҥҥэ кэлэр. Амма Аччыгыйа
Быраатым хотоҥҥо тэпсиллэн Ынахсыт буолбута, кырыктаах хотунтан чокуллан, Ыарыыга ыллаарта. А. Абаҕыыныскай
II
аат., миф. Былыргы саха итэҕэлинэн: ынах сүөһүнү төрүттүүр, араҥаччылыыр, арчылыыр айыы. ☉ По представлениям якутов: дух, помогающий плодовитости рогатого скота, дарующий телят
Хайа да сүөһү Ынахсыт Айыыта арчылаатаҕына, үтүө хараҕынан көрдөҕүнэ эрэ этэҥҥэ турар. С. Маисов
Саха абыычайынан ынахсыт дойдута бу дойдутааҕар итии салгыннаах. БСИ ЛНКИСО-1938
Ынахсыт хатын иһит! Ньирэйгин ньиркирэт, торбоскун толорут, тыһаҕаскын чиилит, маннык үрүҥ ибир ыһыаҕынан ыһа тур! ХИА КОВО
◊ Ынахсыты тартар итэҕ. — сүөһү төрүөҕүн элбэтээри иччилэртэн, Иһэгэй Иэйиэхсит хотунтан көрдөһөн ойууну (удаҕаны) кыырдарыы. ☉ Совершаемый в старину белыми шаманами обряд, обращённый к богине Иһэгэй Иэйиэхсит хотун, чтобы она даровала плодовитости рогатому скоту, наделила большим количеством телят
«Урут алҕаан, ынахсыт тартаран ахан биэрэллэрэ, — диэбитэ Ньукулай, — баҕар ол иһин сүөһүлэрин төрүөҕэ тахсара эбитэ буолуо». Далан
Дыгыйаараба Парасковья удаҕан Сабардамҥа ынахсыт тарпытын көрөн-истэн кэлэн баран, Слава ол түүн утуйбакка наар сурунан тахсыбыта. Болот Боотур
Ынахсыт тардар идэ сахаҕа бэрт өртөн ыла буолбут. БСИ ЛНКИСО-1938

гл.
аһатар (аһат)

аат.
1. Туох эмэ иһигэр, икки ардыгар угуллубут, түбэспит атын туох эмэ. ☉ Предмет, вставленный, вложенный, помещенный внутрь чего-л. или между чем-л., вкладыш
Остуол да, муоста да бэрээдэктэрэ суоҕа: кумааҕы кыбытыктаах кинигэлэр, сурунааллар, кум-хам тутуллубут, хайа тыытыллыбыт суруллубут лиистэр бэйдиэ ыһылла сыталлара. Г. Угаров
△ Биир тэҥ, атылыы майгыннаах кэккэ (эйгэ) ортотугар туох-ким эмэ ураты, туора киирбитэ, баар буолбута. ☉ Кто-что-л. инородный, обладающий совсем иными свойствами
Соппуруоннаах аҕыста оҕоломмуттарын тухары биир да кыыс кыбытыга суох, тура-тура уолланан испиттэрэ. У. Нуолур
△ Ханнык эмэ оҥоһукка (хол., туттар тэрилгэ, кэтэр таҥаска) тугунан эмэ ураты (өҥүнэн, матырыйаалынан уо. д. а.) киллэһик, аттаһык. ☉ То, что вставлено в середину, внутрь чего-л., вставка. Былаачыйабар ойуулаах таҥаһынан кыбытык тигэн уһатан биэрдим
2. көсп. Дьон кэпсэтиитигэр быһа түһэн бэйэ санаатын кылгастык этии. ☉ Реплика, краткая вставка, вмешательство в разговор других
Тоойуом, ол эр дьоннор мөккүөрдэригэр эн кыбытык буолума. Л. Габышев
«Соннук-соннук, биһиги наадабыт итиниэхэ эрэ», — дьиэлээх дьахтар кыбытык түстэ. И. Никифоров
«Хайа, уонна салалта көрүө, сыаналыа дии», — иккис уол кыбытык түһэ оҕуста. «ХС»
3. кин. Сүрүн тиэкискэ, уус-уран, музыкальнай, литературнай айымньыларга киллэриллибит, быһа тардыыттан, чаҕылхай этиилэртэн турар киллэһик. ☉ Вставка, вкрапление, отступление в основном тексте произведения
Бу икки сэһэннэргэ элбэх лирическэй кыбытыктар бааллара кинилэри бэйэ-бэйэлэригэр майгылатар. Н. Тобуруокап
Ыстатыйаны көрөрүгэр Владимир Ильич кыбытыктары киллэртээбитэ. ФЛА ВИЛО. П.А. Ойуунускай уонна Суорун Омоллоон драма улахан маастардара буолалларын олоҥхо монологтарын уонна кыбытык ырыалары сюжет сайдыытыгар …… киллэрэллэрэ туоһулууллар. «ХС»
♦ Кыбытыкка киир — атын дьон икки ардыларынааҕы (үксүн үчүгэйэ суох) дьыалаларыгар булкуһан, орооһон, табыгаһа суох балаһыанньаҕа түбэс, киир. ☉ Оказаться в неприятном, сложном положении, вмешавшись в чье-л. дело
От татыма бэрт буолан, аһатааччы Сэмэн онто да суох кыбытыкка киирэ сылдьара: биригэдьиирэ кэлэн оту ордук сиэппиккин диэн мөҕөр, оттон ыанньыксыттара буоллаҕына тутумунан тутуһаллара эрэ хаалбыта. С. Федотов
◊ Кыбытык аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — бүтэй дорҕоонунан бүтэр олоххо эмиэ бүтэйинэн саҕаланар сыһыарыы эбиллэригэр ол дорҕооннор сэргэстэспэт түбэлтэлэригэр кинилэр икки ардыларыгар эбиллэр кыараҕас аһаҕас дорҕоон. ☉ Узкий гласный, вставляемый между основой слова, оканчивающейся на согласный, и окончанием, начинающимся тоже на согласный звук
Маннык [биир сүһүөхтээх] тылларга тыл кэннинээҕи кэккэлэһэр бүтэй дорҕооннор ыккардыларыгар кыбытык аһаҕас дорҕоон иһиллиитэ симэлийэр. ПНЕ СТ. Кыбытык клетка зоол. — тоноҕоһо суох кыракый харамайдар (хол., гидра) эттэрин тас араҥатыгар баар бөдөҥ ядролаах олус кыракый клетка. ☉ Микроскопическая клетка с крупным ядром в наружной части тела у некоторых беспозвоночных животных (напр., у гидры)
Гидра этэ-сиинэ хайдах эмэ эчэйдэр, эмсэҕэлээбэтэр эрэ, бааһырыы чугаһынааҕы кыбытык клеткалар түргэнник улааппытынан бараллар …… уонна баастаах сири түргэнник оһороллор. ББЕ З. Кыбытык тыл (этии) тыл үөр. — сүрүн этии иһигэр саҥарааччы бэйэтин санаатыгар сыһыанын көрдөрөр тыллар эбэтэр тыллар ситимнэрэ. ☉ Вводное слово или предложение
Кыбытык тыллар этии атын чилиэннэрин кытта ситимнэрэ суох. СТ С
Үөрэнээччилэр сурук бэлиэлэрин туруоралларын сэргэ кыбытык тыллары уонна кыбытык этиилэри аннынан тардаллар. АНВ СТУ

сов. кого аһат.

побуд. от аһат =.

совм. от аһат =.