1. баай I диэнтэн х-ччы аата. Ийэ сытарын устатыгар түүнэн араас таҥаһы баайааччы уонна …… суруйааччы буолбут. Амма Аччыгыйа
   Кинилэри кытта Кэлбиттэр онно Улуу мунньахха Тыа, куорат дьоно: Тимир ууһа, Таҥас баайааччы, Ыал хамначчыта, Бурдук быһааччы. С. Данилов
2. Аты сүүрдэргэ бэлэмнээччи. ☉ Тренер, готовящий лощадей для скачек
   Сыыйылла диэн буулуур ат сүүрүөхтээҕин иһиттим. Баайааччыта – Уордаахап Миитэрэй. П. Аввакумов
   Мустубут дьон күрэхтэһиигэ кыттар аттары биллэр баайааччылары уруйдууайхаллыы көрүстүлэр. «Кыым»
   Былыр даҕаны ат быһыытын-майгытын үчүгэйдик билэр, идэтийбит баайааччылар бааллара. И. Сосин
   ◊ Ат баайааччы көр баайааччы

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ эрийэ тардан иҥиннэр, сөллүбэт гына кэлгий (үксүгэр быанан). ☉ Привязывать, прикреплять кого-что-л. к чему-л. (обычно с помощью ремня, веревки)
Отторун тобоҕун бүтүннүү тиэйэн аҕалан, санаалара көнөн, оҕустарын булгутан окко баайдылар. Амма Аччыгыйа
Атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, Уйбаан Дууһа арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин
Эр бэртэрин Чаллах тииккэ бандьыыттар Хатыһынан баайбыттара, Сыгынньах эттэригэр Кыраһыыны куппуттара. И. Гоголев
2. Тугунан эмэ (хол., сабынан, кылынан) тугу эмэ өрөн оҥор. ☉ Изготовить что-л. плетением, вязанием
[Эллэй Боотур] Ураһатын оһуордуур, ойуулуур …… куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр. Саха фольк. Өлөксөй оһох иннигэр олорон сиппиир баайан будьуктаһар. В. Протодьяконов
Мин эрэнэр этим Аал уотум аһыныгас иччитин. Талкынан тирии имитэ туран, Туу өрө, Илим баайа олорон, Эрэллээхтик кини диэки көрөрүм. И. Гоголев
3. Кутуллубут тохтубатын курдук бобо тардан быалаан кэбис (хол., куул айаҕын). ☉ Туго завязывать что-л. (напр., мешок)
Бараан ханнын иһигэр этин, иһин дэлби кырбаан баран угаллар уонна мөһөөччүк курдук бобо баайан бүтэйдии буһараллар. Умнуллубат к.
4. көсп. Уһуннук босхо аһыы сылдьыбыт сүүрүк сылгыны тутан, мээнэ аһаппакка хатаран, сүүрүүгэ эбэтэр көлүүргэ бэлэмнээ. ☉ Готовить, выдерживать коня перед скачками или работой, обращая особое внимание на правильный рацион корма
Туллай аты хайдах баайалларын сыныйан көрө сылдьыбыта. Сүүрүк ат аһыыра, уулуура, сүһүөҕүн тэнитэн хаамыыта – барыта кытаанах быраабылаҕа олоҕурара. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит. И. Никифоров
Дьиҥэр, хаһаайыстыбалар уруккуттан биллэр сүүрүк сылгылары баайбыттара, эрчийбиттэрэ биһиэхэ биллэр. «Кыым»
ср. тюрк. ба ‘связывать’
♦ Илиитин-атаҕын баай – бэйэ санаабытынан көҥүллүк тугу эмэ оҥорору, кэлэри-барары хааччахтаа. ☉ Лишать свободы действий, стеснять кого-л. в чем-л., связывать по рукам и ногам кого-л.
Сытыы-хотуу, кыайыылаах киһи – кини [Даарыйа] үрдүк хамнастаах үлэни булан үлэлиэ эбит да, ити сыллата төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитин-атаҕын баайаллар. Кустук
Ковальчук ити суруктарынан биһиги илиибитин-атахпытын баайара, албынныыра. Н. Якутскай. Тэҥн. илиитин-атаҕын кыаһылаа. Иэс баай – сэттээх-сэлээннээх, иэстэбиллээх туох эмэ куһаҕаны оҥор. ☉ Обижать кого-л., причинять такое, что вызывает ответную месть, возмездие
«Дьэ, тукаам, сөптөөх соҕус киһиэхэ иэс баайдаҕыҥ буолуо. Иэскин лоп курдук дыбайыамынан төлүөм!» – диидии үөхсэ хаалбыта. Р. Кулаковскай. Яков Гурьев олбуорун иһигэр бар дьон туолан кэбиспиттэр. Баайдары-тойоттору саанар кырыктаах тыллар салгыҥҥа көтөллөр: «Иэстэһиэхпит! Умнуллубат иэһи баайдылар!» М. Доҕордуурап. Өйүн баай – ким эмэ өйүнсанаатын булкуй (сороҕор ап күүһүнэн), кими эмэ сыыһа санааҕа киллэр. ☉ Околдовывать, вводить в заблуждение кого-л.
Итини истэ туран, арай Туллай куттаммыта: ойуун аны миигин муокастыа, харахпын иирдиэ, өйбүн баайыа диэн. И. Федосеев
Эн акаары кыыһы өйбүн баайаҥҥын... Софр. Данилов. Сүрэҕин баай – ким эмэ өйүн-санаатын сүүй, бэйэҥ диэки охтор. ☉ Очаровывать, обвораживать, пленять кого-л.
Күүттэрэр тапталыҥ Көстүбэт быатынан Сүрэхпин баайбыккын. И. Эртюков
Күн аайы хоруол тойонугар Кэһиитин аҕалан кутун тутта, Кэмсиммэт гына сүрэҕин баайда. П. Ойуунускай
Хараҕы <хараҕын> баай көр харах. Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. Софр. Данилов
Ордьонумаан ойуун дьон хараҕын баайарын туһунан араас кэпсээн эмиэ үллэҥнэс. И. Гоголев
Ол эһиги араас албыҥҥытынан ити биһиги холкуоспут салайааччыларын харахтарын баайан олоруоххут суоҕа. С. Ефремов
◊ Атах баай – ат эбэтэр оҕус көлөнү ыраатан сүтэн хаалбатын диэн көнтөһүн (быатын) илин эбэтэр кэлин атаҕар баай. ☉ Спутывать поводом ноги коня или быка (чтобы он далеко не уходил)
Бухатыыр атын, көнтөһүнэн атах баайан, босхо ыытан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I. Иһи баай – иһи хатар, сыптарыйбат оҥор (хас да хонукка аһаппакка эбэтэр эмтээн). ☉ Вылечивать от жидкого стула, поноса (с помощью голодания или приема лекарств)
Кинини [моонньоҕону] иһи баайарга, тымныйан ыалдьыыга, сынгааҕа эмиэ туттуохха сөп. Далан
Кэлин чыычаах ото медицинаҕа иһи баайарга уонна иик хаайтарыытын эмтииргэ туттуллар буолан эрэр. МАА ССКОЭҮү. Иэс баай – 1) эккирэтиһэн оонньууга: атын оонньооччуну кыратык охсон баран куот (онуоха охсуллубут оҕо эккирэтэн ситэн илиитинэн даҕайыахтаах, оччотугар бааллыбыт иэс төлөнөр). ☉ При игре в пятнашки: слегка ударить в плечо другого игрока и убежать
Онтон арыый кырата тэһийбэтэ, өссө да киирээри аан диэки көрөн турар доҕорун киэпкэтинэн «сап» гына санныга охсон баран: «Иэс баайдым», – диэт сүүрэ турда. Н. Заболоцкай. Киэһэ үҥкүү бүтүүтэ, Лида киниэхэ иэс баайан баран, киэҥ сыһыы устун сүүрэн холоруктуу турда. А. Федоров; 2) тугу эмэ иэс биэр. ☉ Давать в долг что-л. Петров миэхэ биэс мөһөөх солкуобайы иэс баайда. Өртүү баай – уһун быаҕа баайан мэччит, аһат (хол., сылгыны). ☉ Давать пастись на приколе, привязывая длинной веревкой (напр., лошадь)
Кини кэнниттэн бары аттарыттан түһэн, аттарын хатыҥҥа уһуннук өртүү баайан, кирдиэлэтэн аһата ыыттылар. А. Бэрияк. Сиэл (дэлбиргэ) баай – аартык, сир-дойду иччитигэр анаан сүүмэх кылы маска бэлэх ыйаа. ☉ Развешивать на дереве в знак жертвоприношения пучки конской гривы, чтобы задобрить духа местности
Урааҥхай саха тахсар дабааҥҥа, киирэр аартыкка дэлбиргэ ыйыыр, сиэл баайар буолуҥ! ПЭК ОНЛЯ II
Сорох дьон аартык иччитэ атыҥырыы көрөн быһа кымньыылаабыта буолуо, ытык тииккэ алгыс алҕаан, сахалыы быһыытыйан сиэл баайбатах эбиккин дэспиттэр. П. Ойуунускай
Сиэл ыйаан, дэлбиргэ баайан Дьоллоох олох тускута буоллун диэн Симэхтээх-аардаах Симиир иһити туруордубут. Саха нар. ыр. III
Сиэл ыйыыр, дэлбиргэ баайар Сэттэ Урдаах кырдьаҕас тиит Суолу тула быластаан турда. С. Васильев. Солбуйа (туомтуу) баай – биирдэ тартахха сөллөн кэлэр гына эрийэ охсон баай. ☉ Связывать распускной петлей, которую легко развязать
Уот кугас хагдаҥ эһэ тыстаах, баттахтаах тириитин аҕалан, оһох иннигэр ойууҥҥа олбох ууран биэрдилэр. Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай. Түүтэҕи баай – быһыллыбыт бурдугу чөмөхтөөн бобо тардан баайыы оҥор. ☉ Вязать снопы
Бүтүгэс уолуҥ лейтенант Спиридон Малгин өлбүтүн туһунан сураҕы истэр киэһэҕэр бурдук сүүһүнэн түүтэҕин баайан, [Хобороос] отуугар сылайан тахсыбыт кэмиҥ этэ. И. Егоров
Эн ыллаа миэхэ ырыаҕын: Кини санатар күөх сайын Холкуоска мин доҕор кыыһым Көмүс түүтэҕи баайарын. П. Тулааһынап
II
1. аат.
1. Үп-харчы, малсал, ас-таҥас дэлэйэ, үгүһэ (дьоҥҥо). ☉ Обилие материальных ценностей, богатство (людей)
Баайбын диэн бардамсыйыма, дьадаҥыбын диэн сэнэнимэ (өс хоһ.). «Саһыл түүтүнэн, киһи баайынан», – диир Дьөгүөрдээн. Амма Аччыгыйа
Байбыт баайым – баара-суоҕа биир ынахтаах этим, ону даҕаны өлөр күммэр хабалаҕа хаптардым. П. Ойуунускай
Кинилэр былаастарын, баайдарын хаһан да көҥүл өттүлэринэн туран биэриэхтэрэ суоҕа. Софр. Данилов
2. Туох эмэ дэлэйэ, элбэҕэ (хол., сир баайа). ☉ Большое количество, обилие чего-л. (напр., недр)
Оҕолоор, ойууру, биһиги күндү баайбытын, харах харатын курдук харыстааҥ. СТС. Биһиги Ийэ дойдубут уутун саппааһынан, баайынан аан дойдуга бастакы миэстэни ылар. Айылҕаны х. Константин кыра эрдэҕиттэн Саха сирин эгэлгэ баайынан киэн туттар, хоту дойду айылҕатын үөрэтэн билэргэ ымсыырар баҕа санаалара онно үөскээбитэ. П. Филиппов
Саха норуотун тылын эриэккэс эгэлгэ баайын иҥэринэн сылдьар киһи. Ол баайыттан ким баҕалаах барыта дэлэгэйдик туһанар. Амма Аччыгыйа
3. полит. Көлөһүннээһиннээх уопсастыба үптээх-астаах киһитэ. ☉ Богач, богатый (в эксплуататорском обществе)
Ханнык да баттыгас-атаҕастабыл баайтан үөскүүр, баайдар баар буоланнар, баттыгас баар. М. Доҕордуурап
Баайдар ортолоруттан тахсыбыт үтүө революционердары, сырдык тыыннарын норуот туһугар уурбут килбиэннээх дьоннору эн ханна, хайа кэккэҕэ туруораҕын? Амма Аччыгыйа
Бары баар Барҕа маҥалайыгар Үгүс өлгөм быйаҥа Үрдүк сололоох баайдарга Үүрүллэн киирэр буолара. Нор. ырыаһ.
2. даҕ. суолт.
1. Үптээх-астаах, кыахтаах (киһи). ☉ Богатый, денежный, состоятельный
Баһылай сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
Бу Микииһэ – баай киһи, баайы көрдүү сырыттаҕа. Н. Павлов
Баай ыал Байтаһыннарын охторор Сайбарыына буолла, Кулуба ыал Курдарын охторор Күннэрэ кэллэ. Саха фольк. Биир киэҥкуоҥ ампаар дьиэлээх Баһылай Охонооһойоп диэн баай ыал дьиэтигэр хас да хонугу быһа хаартылаан таҕыстылар. Күндэ
2. Кыахтаах, күүстээх (хол., судаарыстыба). ☉ Мощный, сильный (напр., о государстве)
Сонно тута атын адьырҕа омуктар, баай судаарыстыбалар хааннаах сабарайдарыгар, халыҥ хабалаларыгар киириэ этибит. Н. Якутскай
Биһиги сакаасчыттарбыт бары сүүнэ баай тэрилтэлэр эрээри, буоссата да суоҕу кэмчилиири кэрэйбэттэр. Н. Лугинов
Үчүгэйиэн, Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов
3. көсп. Эгэлгэ үчүгэй, сиэдэрэй. ☉ Пышный, щедрый, нарядный
Үөһэ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка, лаглаһан тураллар. Күндэ
Уолаттар маны истээт, биир баай тиит баарыгар, ол төбөтүгэр ытталлар да, тиит мутукчатын иһигэр саһан хаалаллар. Суорун Омоллоон
Дойдум баай симэҕин хомуйан Араас да өҥнөрү холбоотум Уһанан, киэргэтэ кыбытан. П. Тулааһынап
4. көсп. Муҥура биллибэт, муҥура суох. ☉ Безграничный, бесконечный
Олоҥхо курдук поэзия чыпчаалыгар турар баай фольклордаах омук остуоруйата суох буолуон сатаммат. Саха фольк. Мин сахабын, Мин ырыам Сахалыы сатарыыр. Баай тыл – Мин тылым. С. Данилов
тюрк. бай
◊ Адьырҕа баай поэт. – сиэмэх баай. ☉ Богач-хищник
Сэбиэт сиригэр кыр өһүнэн кыынньан Алдьархайдаах сэриини арыйарга сананан Аан дойду адьырҕа баайа холбосто. Эллэй
Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар. С. Зверев
Аан дойду үрдүгэр аатыран Адьырҕа баайдардыын аалсыһан, Москуба муҥутуур саргынан барҕарда. Күннүк Уурастыырап. Айылҕа баайа – тулалыыр эйгэ баайа. ☉ Природные богатства
[Сайсары:] Айылҕа баайын итигирдик төһөлөөх тэпсэ сылдьарбыт буолуоҕай. Суорун Омоллоон
Айылҕа баайын харыстааһын бука барыбыт ытык иэспит буоларын умнар сатаммат. Айылҕаны х. Баай аймах истор. – баай бииһэ бүтүннүүтэ. ☉ Все, кто эксплуатируют чужой труд, буржуазия
Хаппытыанап эрэ буолбат, истэр тухары, баай аймах бүтүннүүлэрэ ыт киҥэ киҥнээх буолаллар. М. Доҕордуурап
Баай аймах эппитэ сөп буолла, Батталы самнарар чаас туолла! Күннүк Уурастыырап
Баай байанай көр байанай. Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
Ох саа кириһин тардар буолуохпуттан Баай Байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
Баай Байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда Эттээх хааммыттан Эҕэрдэлээн эрэбин! А. Софронов. Баай баттала истор. – баай көлөһүннээһинэ. ☉ Эксплуатация богатыми бедных
Дьиҥнээх саҥа олох кэлбитэ – сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара. А. Бэрияк
Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Кэпсиир – баай батталын. Суорун Омоллоон
Кини баай батталын дьэҥкэтик өйдүүр, ол иһин биһиэхэ көмөлөһөр. И. Федосеев. Баай кылааһа истор. – бары былааһы барытын ылан, баттаан-атаҕастаан олорор кылаас. ☉ Класс эксплуататоров
Норуот былыр, баай кылааһа баһылыктаан олорорун саҕана, санаатын сирэй этэрэ сатаммат этэ. Саха фольк. Баай кылаас тирэҕин – фашизм сүрэҕин Мин илиим харбыаҕа. П. Ойуунускай. Баай хара тыа – муҥура биллибэт киэҥ сиринэн тайаан сытар, элбэх бултаах халыҥ тыаны ытыктаан хоһуйар халбаҥнаабат эпитет. ☉ Постоянный эпитет, возвеличивающий благодатный могучий лес, богатый пушным зверем
Баай хара тыа быһый атахтаах, сытыы кынаттаах, чуор саҥалаах араас кыра бытархай харамайдарын кини [Сүбэлиирэп] улам оччо аахайбат буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сахалар бэйэлэрин төрөөбүт тыаларын ытыктаан «баай хара тыа», «аар тайҕа» диэн ааттыыллар. И. Данилов
Баай хара тыа барахсан сэлиэһинэй кыһыл көмүс кылаатын көмө сытар. Ону хостуохха. М. Доҕордуурап. Бараммат баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай (хол., сир баайа). ☉ Неисчерпаемое богатство (напр., недр)
Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу-быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Дьэ бу буолар айылҕа бараммат баайа, быстыбат быйаҥа диэн! И. Данилов
Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн төрөөбүт дойдуҥ бараммат баайын, улуу бэйэтин. Т. Сметанин. Барҕа баай – олус элбэх, дэлэй баай. ☉ Огромное, несметное богатство
Киһи баар үрүлүйэ тохтор үрүҥ илгэни айааччы, бараммакка аллар барҕа баайы хаҥатааччы. П. Аввакумов
Мин дойдум киэҥ кэскилин Ыйар улуу былааҥҥа Саха сирин Барҕа баайын Хайҕаан, Сөҕөн ааттыыллар. П. Тулааһынап
Төрөөбүт сирдэригэр төһө да ити курдук барҕа баайдаах буоллаллар, дьүкээгирдэр сормуҥ бөҕөнү көрөллөрө. С. Курилов (тылб.). Батталлаах баай поэт. – баайы хоһуйар эпитет: көлөһүннүүр баай. ☉ Постоянный эпитет: богач-эксплуататор
Эргэ олох хара бэкир күлүктэрэ – Батталлаах баай үрүҥ баандалара Эдэр саха буойуну күнтэн сүтэрэ Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Кур баай – урут мунньуллубут баай. ☉ Ранее накопленное богатство
Күдэн үппүн, кур баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харыһыйар буоллахпына Хайдах ама табыллыаҕай. Күннүк Уурастыырап
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар Уонна дьэ бараннар-баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Сир баайа – хостонор баай, сир анныгар сөҥө сытар туһалаах баай. ☉ Полезные ископаемые; богатства недр
Сир баайын чинчийээччи геолог булчут, сылайбат-элэйбэт уол оҕо бэрдэ буолуохтаах. Т. Сметанин
Вольфрам, полиметалл, айылҕа гааһа, онтон да атын туһалаах сир баайдара Үөскээн сытар улахан кэскиллээх сирдэрэ көһүннүлэр. «Ленин с.». Тарас ыра санаатыгар Бааллар эҥин дьикти тыллар: Сиэрэ, вольфрам, сүлүүдэ, Сир баайын араас көстүүтэ... Кини тайҕаны арҕарар Геолог буолуон баҕарар. Р. Баҕатаайыскай

аат. Ас-таҥас, үпхарчы дэлэйэ, дэлэччи баай. ☉ Богатство, изобилие всего
Илиҥҥи, хотугу дойдулар араас омуктара манна тоҕуоруһар, эгэлгэ баай-дуол манна халыҥаан ааһар эбит. П. Филиппов
Баайыдуолу, бар дьон дьолун Барҕардарга, айарга – Үлэ, үөрэх дабааныгар Өрүү өрө күүрэн ис. Күннүк Уурастыырап
Мэйи сиригэр баайынан-дуолунан Тарабыыкын оҕонньор аатырар. Л. Попов

аат., хом. суолт. Үптээх-маллаах уонна кыаммат дьон. ☉ Имущие и неимущие
[Бүөтүр:] Иккиһин этэбин, таптал баай-дьадаҥы диэн араарбат, баайы-дьадаҥыны киһи бэйэтэ булар. А. Софронов. [Кыһыл Ойуун:] Андаҕайабын айыы аймаҕын ааспат-арахпат айыытынан, Батталлаах олох уларыйыаҕа, баайа-дьадаҥыта бараныаҕа. П. Ойуунускай
Кини [Күн Дьирибинэ] кыра сааһыттан баай-дьадаҥы атааннаһыытын, эрэйи-муҥу, олох кыһалҕатын билэн улааппыта. «Кыым»

аат., хом. суолт., истор. Кыамматы уонна дьадаҥылары баттаан-үктээн олорбут тыа баайа. ☉ Сельский богач-кулак
Суох! Саас ол эрэ буолбатах – Днепрострой сүрэҕин тэбиитэ, Куйбаҥ кутурук баай-кулаак Батталлыын тимирэр чүөмпэтэ. Эллэй
Оччоҕо баай-кулаак Оттубут уота Умуллан сүппүтэ, Сибиниэс ардахтаах, Силлиэбит түспүтэ. П. Тулааһынап
Баттаабыт-үктээбит Баай-кулаак көрдөһүүтүгэр Бар дьон долгуйбата. С. Васильев

аат. Үгүс үп-ас, малсал. ☉ Большое имущество
Ити ампаардарга кыра дьон хара көлөһүннэрэ, харахтарын уута баай-мал буолан, хааллан турдаҕа. М. Доҕордуурап
Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко муспут баайбын-малбын барытын ылаллар. Н. Якутскай
Мааҕын манна киирэн баран, тахсымаары гынар. Баайа-мала элбэҕин сөҕөр. Болот Боотур

даҕ., кэпс. Аһара сиэдэрэй, ойуулаах-бичиктээх. ☉ Богато украшенный, узорчато-нарядный
Баар буолаллар ээ бииртэн биир бэрт киэргэллээх, сиэри таһынан баай-мандар бэйэлээх тэриллэрдээх дьиэлэр. «ХС»
Ким баҕарар кини кинигэлэрин ылан көрөттөөтөр эрэ, киниэхэ Саха сирин баай-мандар айылҕатын тыаһа-ууһа иһиллэргэ, сыта-сымара муннугар биллэргэ дылы буола түһэллэр. «ХС»

аат. Туох эмэ (хол., ас-үөл, үп-харчы, мал-сал) дэлэгэйэ, элбэҕэ. ☉ Изобилие чего-л. (напр., продуктов, денег, вещей и домашнего имущества)
[Балыксыт:] Киниэхэ [кыыспар] мин элбэх баайы-талымы хаалларбаппын, бэйэтэ дьолун-соргутун булунуоҕа. П. Ойуунускай
Харатаайап кулубалаах баай-талым муҥутааннар, баар эрэ соҕотох оҕолорун куһаҕаннык тутуохтара дуо, оҕоттон эрэ ураты маанытык ииппиттэрэ. Н. Якутскай
[Уйбаан:] Дьэ кырдьык, барахсан баайа-талыма дэлэтэ дуо, үтүө киһи эбит. А. Софронов

аат., хом. суолт. Дьадаҥылары көлөһүннээн байан, баһылаан олорор дьон. ☉ Правящий клан богатых
Ол да иһин үтүө санаалаах эдэр ыччаттар баайы-тойоту утаран, көскө баран муҥу-сору көрөллөр. Эрилик Эристиин
Ол иһин Баатара үрэҕэр, Баай-тойот батталын билбэккэ, Эн [Федор Попов] ымыы чыычаахтыы көччүйэн, Ырыанан, көрүнэн үүммүтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Батталлаах баайтойот уоругун умата – Батастанан турбута Манчаары. Эллэй

даҕ. Дэлэй астаах-таҥастаах, үлэлээх-харчылаах. ☉ Обладающий большим достатком, состоятельный, богатый
Баайдар баар буоланнар, баттыгас баар. Ол иһин үлэһит-хамначчыт аймаҕа баай-тот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
Харытыана абаланан: «Дьэ, доҕоор, үгэргээмэ! Үчүгэй, баай-тот дьон буоллаххыт. Эһиги үчүгэйгититтэн туһаммыт аҕыйах», – диэтэ. П. Ойуунускай
Ол Лэкиэ этэ. Кырдьык даҕаны, улахан баай-тот олохтоох, дойдутугар муҥур баһылык буолбут киһи. Болот Боотур

аат. Мал-сал, харчы баай. ☉ Денежное и имущественное богатство
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ. А. Софронов
Кини санаатыгар бу дьиэуот, бу баай-үп тулаайах хараҕын уутунан, кини итии хаанынан бачча барҕарбыт, халыҥаабыт буолуохтаах. Н. Заболоцкай
«Ити эдэркээн киһиэхэ атах тардыһарыгар ат наада буолаарай, ол ат эн муспут, таптайбыт баайыҥ-үбүҥ буолан хаалаарай?» – диэн кинээс чолбон курдук көрбөхтүү олордо. А. Сыромятникова

аат. Ким, туох эмэ бас билиитигэр баар үп-харчы, баай-дуол. ☉ То, что находится в чьей-л. собственности, принадлежит кому-чему-л., имущество
Үрүҥ күнтэн арахсан, Өлөр чааһа кэллэҕинэ, Үбүн-баайын бүтүннүү Үстүүнүгэр аныах буолар. Күннүк Уурастыырап
Баай аймахха кэрэ, сырдык дьулуур, үтүө санаа диэн суоҕун, кинилэр үптэрин-баайдарын хаҥатарга эрэ кыһаналларын кини эрдэ өйдөөбүтэ. Софр. Данилов

1) богатство, состояние, имущество || богатый, состоятельный, зажиточный; баай киһи богатый человек; аҕатын баайын бараабыт он промотал состояние отца; 2) бай , богач; баайбын диэн баҕыдыйыма , дьадаҥыбын диэн сэнэнимэ посл. если ты богач—не зазнавайся, если бедняк — не уничижайся # сиртэн хостонор туһалаах баайдар (или баай ) полезные ископаемые.

богатство, имущество; сокровище; обилие, изобилие || богатый, имущий, состоятельный, зажиточный; обильный, изобильный; баай-дуол олох зажиточная жизнь; баай-дуол үлэттэн үөскүүр богатство создаётся трудом.

имущество

имущественный бюджеп

1) привязывать; связывать; спутывать, стреноживать (лошадь); аты баайда он привязал лошадь; быанан баай = связать верёвкой; аккын атах баайан ыыт пусти своего коня, спутав ему ноги; 2) перевязывать, делать перевязку; сестра ыарыһах бааһын баайда сестра перевязала рану больного; 3) вязать, плести; ийэм үтүлүк баайар мать вяжет рукавицы; илим баай = плести сеть # аты баай = выдерживать скаковую лошадь (готовить к скачкам);иэс баай = а) играть в пятнашки; б) делать кому-л. добро; сиэл баай = уст. "завязать гриву" (развешивать на деревьях пучки конской гривы, чтобы задобрить духа местности); туомтуу баай = стянуть что-л. распускной петлей; хараҕы (или кулгааҕы-хараҕы ) баай = делать что-л. для отвода глаз.

богатство, состояние, имущество, достояние; үгүс үпкэ-баайга тиксибит ему досталось большое богатство.

недвижимость

предмет недвижимости

объект недвижимости

государственная регистрация объекта недвижимости

формирование объекта недвижимости

управление налогом на недвижимость

стоимость недвижимости

фискальный кадастр недвижимости

рыночная стоимость недвижимости

рынок недвижимости

a. rich, wealthy; баай-күүс n. wealth and power; баай дуол a. rich, wealthy

v. to tie, bind; баас= v. to bind (together, one another); баайар массыына n. baler