даҕ., кин. Байар-тайар, баттыыр-атаҕастыыр (хол., уопсастыба). ☉ Буржуазный (напр., об обществе)
Нуучча омугумсуга буолуохпун аҕам саха. Кимминий мин, табаарыстар? Итини ааһан, миигин баайдыы националист дииллэр. Амма Аччыгыйа
Баайдыы уопсастыбаҕа «киһи киһиэхэ бөрө» буолар, ким бүдүрүйбүттэн көлөһүнүн, баайын, үбүн сиир суолу, ньыманы тобула сатыыллар. Суорун Омоллоон
Оттон баайдыы үөрэхтээхтэр биһигини нуучча норуотуттан букатын арааран, Дьоппуонньуйаҕа атыылаары тэринэн эрэллэр. Суорун Омоллоон

аат. Кэтэх бас билиигэ баар үп-ас, мал-сал. ☉ Частное имущество, недвижимое богатство
Үөл-дьүөл үктэллэнэн Үөдэн-таһаан өйдөнөн, Үбүмалы үрэйэн Үтүөбүн үлтүрүппэтим. А. Софронов
Үрүлүйэн туран муспут Үбүм-малым, сүөһүм-аһым, Харалыйан туран булбут Хаарыан баайым ханна барда?! Күннүк Уурастыырап
«Уолуҥ баайдар үптэрин-малларын былдьаанталаан ылан иитиэ-аһатыа», — Сараапап ойоҕо ааны хайа быраҕан тахсар. Н. Якутскай

аат. Ким, туох эмэ бас билэр үбэ, баайа. ☉ Богатство, состояние, имущество, принадлежащее кому-чему-л.
Баайдарга күүстээх түһүүлэр буоллулар. Баайдар үптэрин-астарын кистэнэр аатыгар бардылар. Бэс Дьарааһын
Дьаарыс Баһылай биир аймаҕа өлөн, күрүөтэ суох оту сүөһү көҥүл тэпсэринии, үпкэ-аска тиксибитэ. М. Доҕордуурап
[Чокуурап бэрэссэдээтэлгэ:] Холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. С. Ефремов

1. даҕ. Олоххо-дьаһахха, үлэҕэ-хамнаска туох эмэ алҕаһы оҥорбут, сыыстарбыт. ☉ Совершивший какую-л. оплошность в жизни, деятельности
   Онон милииссийэҕэ араас обургу оҕолор аҕалыллаллар. Кинилэргэ тустуспа сыһыан наада. Бүдүрүйбүт киһини сүһүөҕэр туруоруохха. «Кыым»
2. аат суолт. Туох эмэ алҕаһы оҥорбут, сыыстарбыт киһи. ☉ Человек, совершивший какую-л. ошибку в жизни, деятельности
   Баайдыы уопсастыбаҕа «киһи киһиэхэ бөрө» буолар, ким бүдүрүйбүттэн көлөһүнүн, баайын, үбүн сиир суолу, ньыманы тобула сатыыллар. Суорун Омоллоон
   Лаврентий Николаевич киһиэхэ бары кыһанара, көмөлөһөрө, бүдүрүйбүтү көннөрөрө, уоскуйбуту хамсатара. Н. Габышев

даҕ.
1. Кээмэйинэн, көрүҥүнэн олус улахан, бөдөҥ-садаҥ. ☉ Очень большой, крупный (о размере чего-л.)
Адьырҕа кыыллар аараабыт алардарыгар Баараҕай тутуулар баараласпыттар. С. Зверев
Кини [элиэ] уйата халдьаайыга баараҕай тиит төрдүн мутугар баара. «ХС»
Хара тордох буруо тыыннаах собуоттардаах баараҕай куораттары олохтоотубут. А. Абаҕыыныскай
2. көсп., поэт. Сүҥкэннээх, улууканнаах. ☉ Великий, грандиозный
Бастаан туруорбут баараҕай сорукпут – Үчүгэй үүнүүнү хостуурга, Үгүһү өлгөмнүк оруурга. Күннүк Уурастыырап
Баараҕай күүспүтүн, Барҕа баай үппүтүн Ким кыайыай, Ким хотуой! Ким кэлэн туормастыай. П. Ойуунускай
Биэс уон сыл оскуола үөрэтэн Эбэҥким норуота сайынна, Баараҕай үөрүүнү, күн дьолун Барытын сүрэҕэр чэлгиттэ. Д. Апросимов

аат., итэҕ. Биир православнай таҥара дьиэтигэр сылдьар итэҕэйээччилэр, лөчүөктэр, саалтыырдьыттар, тэрэпиэһинньиктэр о. д. а. ☉ Приход (православной церкви)
Маны (52 бууттаах куолакалы) бүрүкүөт мунньаҕар биэс нэһилиэк баайдара мунньустан, бэйэ-бэйэлэригэр сэлээннэһэ сатыы олорбуттар. «ХС»
Таҥара дьиэлэрин бүрүкүөттэрин чилиэннэрэ бэйэлэрин үрүҥ саабаннарынан сирэйдэрин сабынан аастылар. Э. Войнич (тылб.)
◊ Бүрүкүөт аах — таҥара дьиэтигэр мустубут дьоҥҥо, атын да сиргэ мустубут бэйэтин бүрүкүөт дьонугар мэлииппэ аах (аҕабыыт туһунан). ☉ Читать молитвы, провести службу прихожанам
Охоноос этэринэн буоллаҕына: «Аҕабыыт сымыйанан бүрүкүөт ааҕар, сэрииттэн ыраахтааҕылар уонна баайдар үптэрэ халыҥыыр үһү». Амма Аччыгыйа

I
дьүһ. туохт. Иннин диэки үтэ сылдьар кэтит түөстээх буол. ☉ Бросаться в глаза своей выпяченной широкой грудью
«Бастааҕынан» ааҕыллыбыт Матайбыттар бараннылар, «Үтүө лэринэн» сураҕырбыт Өһөгөйдөөхтөр өртөннүлэр. Саха фольк. Арай Матайар Ма ап па м у н н у н т ы а һ а «с с … с ы ллаа» диэн сыыбыргыыр эрэ. П. Ойуунускай
ср. монг. матах ‘сгибать, выгибать, делать изогнутым, гнуть’, бур. мата ‘гнуть’, монг. матийх ‘изгибаться, гнуться дугой’
II
даҕ. Баайы, үбү-аһы мээнэ, туһата суохха ыһар-тоҕор, ыскай (киһи туһунан). ☉ Расточительный
Харчыга дьэ матай киһи.  Мачайар сүрдээх матай киһи буолбут, аҕыс тыһыын ча харчыга иэһирбит. Саха нар. той. Тугун кистиэмий, аҕам бокуонньук матай соҕус этэ. «ХС»
Борокуоппай матай киһи буолбатах этэ эрээри, дохуот, харчы ыллаҕына, улахан аҥаарын дьоҥҥо ыһан кээһэр үгэстээҕэ. ССХУо

туох
1. Мунньуллан, эбиллэн халыҥаан ис. ☉ Увеличиваться, расширяться в объёме, уплотняться
Суолларын ортолоон эрдэхтэринэ халлаан былыта хаҥыыр, күнү хаххалаан кэбиһэр, хаар түһэн ыһыллар. Н. Якутскай
Хаар аҕыйах хонук иһигэр биллэ хаҥаата, хаамарга сылаалаах. Сэмээр Баһылай
Биирдэ: «Күөл мууһа хаҥаабыт, муҥхалыыллар үһү», — диэн сурах иһилиннэ. ВА ИиТ
2. Элбээн, үксээн ис. ☉ Увеличиваться в количестве, приумножаться
Сүүс тыһыынча дьадаҥы хара көлөһүнүнэн биир баай үбэ-аһа хаҥыыр эбит. Амма Аччыгыйа
Маннык хоһуун айымньылаах үлэлээх кэлэктииптэр кэккэлэрэ хаҥаан истэҕинэ, олохпут өссө уйгуланыаҕа. ССП КҮФ
Кини үөр табалара хаҥаан иһэригэр тус бэйэтин көлөһүнэ тохтон эрэйдэммэт. П. Ламутскай (тылб.)
3. Улаат, дириҥээ, кэҥээн, сайдан бар (хол., билииҥ-көрүүҥ, ис кыаҕыҥ). ☉ Возрастать, умножаться, шириться, крепнуть (напр., о духовном богатстве, силе духа)
Дойдубут дуолан күүһэ Туругура турарыгар, Олохпут барҕа кыаҕа Ордук хаҥыырыгар — Санаа далааһына хабарын Саха барытын сатаатын! Күннүк Уурастыырап
Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
Ис-духуобунай баайыҥ хаҥыырыгар көмөлөһөр дьарыктар. «Сахаада»
ср. др.-тюрк. хан ‘довольствоваться; приходить в соответствие с желаемым’,МНТ хаҥҕа, халх. хаҥга ‘удовлетворять’, бур. хангаха ‘снабдить’

1. даҕ., поэт.
2. Олус элбэх, аһара дэлэй (хол., баай). ☉ Обильный, неистощимый (напр., о богатстве)
   Дойдубут дуолан күүһэ туругура турарыгар, Олохпут барҕа кыаҕа Ордук хаҥыырыгар – Санаа далааһына хабарын Саха барытын сатыырын! Күннүк Уурастыырап
   Баҕарабын холкуостаах дьоннорум Барҕа быйаҥы оруохтарын, Оттон бэйэм айар хоһооннорум Оннук оргуйа туруохтарын. И. Эртюков
   Эн курдук көҥүл күүстээх, Эн курдук барҕа былаастаах Туох кэлиэй Бу орто туруу бараан дойдуга Аламай маҥан күммүт барахсан! С. Данилов
3. көсп. Толору көрүҥнээх, баһырхай, үөскүлэҥ. ☉ Крупный, большой, богатырского сложения
   Барҕа быччыҥ өрө тыыллар. Эллэй
   Бааһын уҥунуохтаата, Барҕа куҥнарын имэрийдэ, Аҕыйах таммаҕы Айаҕар кутан биэрдэ. П. Ойуунускай
   Бэйэтэ [Тойон Ньургун бухатыыр]– барҕа бэйэлээх, баараҕай быһыылаах, бухатыырга сөптөөх бөдөҥ туруу киһи. ПЭК ОНЛЯ II
4. көсп. Уостан хаалбат күүстээх (хол., санаа); уолан бүппэт толору (хол., дьол). ☉ Непреклонный, стойкий (о духе); переполненный, полный (о счастье)
   Баҕарабын сэгэрбэр Барҕа дьолу тосхойуохпун, Тапталлаах кэрэ сирбэр Туһалаах киһи буолуохпун. С. Спиридонова
5. аат суолт., поэт. Туох эмэ баайаталыма, уйгута, быйаҥа. ☉ Благо, обилие, изобилие
   Марсель куорат күлүмчаҕыл, Барытыгар баар баай, барҕа... С. Данилов
   Баарбын барытын Баттаабакка, бараппакка Бар дьон барҕатыгар Быраҕар майгылаахпын, Барыгыт барҕалаан Бастааҥ-атахтааҥ. А. Софронов
   ◊ Барҕа <баһаам> баай – хаһан да сүппэт, быстар диэни билбэт дэлэй баай. ☉ Неиссякаемое, неистощимое богатство
   Кинигэ – барҕа баай (өс хоһ.). Сир ийэ – биһиэнэ! Сирэм күөх – биһиэнэ! Баараҕай күүспүтүн Барҕа баай үппүтүн Ким кыайыай! Ким хотуой! П. Ойуунускай
   «Баай байанайым Барҕа баайыттан Быраҕан биэрдэҕэ, Арыы тыам аһыырга анаатаҕа», – диэн Уоһун иһигэр Ботур-ботур ботугураата. А. Софронов. Барҕа малааһын – элбэх киһилээх улахан малааһын. ☉ Богатый, роскошный пир
   Ол дойдуга [Тааттаҕа] Улахан урууларга, Ытык ыһыахтарга, барҕа малааһыннарга Алҕатар дьаһаллаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Икки нэһилиэк бар дьонун үөрдэ-көтүтэ, үҥсүүтүн түмүгүн барҕа малааһынынан бэлиэтээн, аатынсуолун ыытыах буолбута. Күннүк Уурастыырап. Барҕа баһыыба (махтал) – истиҥ махталы биллэрэр саҥа аллайыы. ☉ Выражение искренней благодарности (огромное спасибо)
   Серго Орджоникидзены көрсөн, Бар дьонум аатыттан Барҕа баһыыба туттаран, Ис сүрэхпиттэн уруйдаатым, Иэдэһиттэн убураатым. С. Васильев
   Бу дойду дьоннорун барҕа махталларын поэт «Булчут эбээн бэлэҕэ» диэн поэматыгар суруйар. Софр. Данилов

туохт.
1. Тугунан эрэ бис, оҕунуохтаа, кыратык сот (хол., арыынан). ☉ Смачивать, смазывать, увлажнять (слегка)
Аҕата тоҥон хаалбыт кэрэмэс саһылы иннин диэки анньан, дьиэҕэ киллэрбитэ. Ийэтэ хап-сабар саһыл муннун арыынан аҕаабыта. И. Федосеев
Бөкчөйбүт сиспитин Баай-тойот кымньыынан тарыыра, Сарыҥҥа быа быһа киирбитин Баастара хаанынан аҕыыра. Эллэй
[Киис Бэргэн:] Мин аҕам аҥааттан иһэрин анаараат, Тоҕо эн толбонноох ньууруҥ, Сылаас субайынан аҕаабыт эмэгэт курдук, Баланыйан хаалла? И. Гоголев
2. Тугу эрэ тугунан (туохха) эмэ аал (хол., ыраастаары, ыарыыны уҕарыта); сотон аалан иҥэр. ☉ Тереть чем-л. (напр., для очистки); втирать
«Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ!» — диэн баран, сирэйин үс төгүл буорга аҕаата. Ньургун Боотур
Тоҥоммун-хатаммын, Ардыгар, ыксыыбын, — Иэдэспин тарбахпын Хаарынан аҕыыбын... Күннүк Уурастыырап
Үтүмэн үйэлэргэ үрүҥ күн итиитин Аарыма бу хайаларга аҕаан иҥэрбит. М. Ефимов
3. көсп. Ханнык эрэ сабыдыалы оҥор. ☉ Оказывать какое-л. воздействие, влиять каким-л. образом
[Быһый Былатыан — Аргыстайга:] Хайа, киһи эрэйин, киһи көлөһүнүн сиргэ-буорга тэпсэр буоллаххына, атынынан аҕаарай, сүөһүҥ-аһыҥ төлкөтө төннөөрөй. И. Никифоров
♦ Кураанах маска хаан аҕыыр — буруйа суох киһини сымыйанан була сатаан буруйдуур. ☉ Возводить поклеп, напраслину на кого-л. [Баһылай:] Чэ, ол курдук кураанах маска хаан аҕыы сылдьааччылар, холобур, эн биһикки билигин үчүгэйдиибит, ону эйиэхэ баран мин туспунан араастаан холуннарыах тустаахтар, ол оннугар эйигин миэхэ кэпсиэхтэрэ
Ол курдук төттөрү-таары хобулаан, дьиэ-дьиэҕэ киирбэт гына оҥороллор. А. Софронов. Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар), уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан — улаханнык, уһуннук илистиэр диэри эрэйдэнэн (тугу эмэ ситис). ☉ После долгих, мучительных, изнурительных трудов (добиваться чего-л. — букв. потом со лба обмазывая ступню, потом со ступни обмазывая лоб)
Үс ини-бии бэйэлэрин бэйэлэрэ кыанан, сүүстэрин көлөһүнүн уллуҥахтарыгар, уллуҥахтарын көлөһүнүн сүүстэригэр аҕаан ыал буолан, буруо таһааран, сэниэ дьон аатыран олорбуттар. А. Бэрияк
Сүүһүм көлөһүнүн уллуҥахпар аҕаан, уллуҥаҕым көлөһүнүн сүүспэр аҕаан, бачча киһи-хара гынным буолбаат. В. Протодьяконов
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ, оо, үлүгэр эбит... А. Софронов. Сыанан (сыананарыынан) аҕаабат — көннөрү судургу буолбатах, киһи илистэр, эрэйдэнэр суола. ☉ Дело это нелегкое, помучаешься (букв. это жиром не смажет)
Бадарааннаах суолга матасыыкылы кытта эрийсэр сыанан аҕаабат. П. Егоров
Түөрт уон биирис сылтан ыла кыһын аайы окуопаҕа тоҥуу-хатыы сыанан аҕаабат. «ХС»
Кыһалҕа киһини сыанан-арыынан аҕаабыта биллибэт. Н. Заболоцкай
Кыһын тимир иҥэһэҕэ, тымныы ыҥыырга сиксиллии да эр бэрдин сыанан аҕаабат. С. Федотов