бадьырый диэнтэн холб. туһ. Итилэргэ [сибэккилэргэ] холоотоххо, кинилэри тапталлаахтык туппут эһэм тарбахтара бадьырыһан томороонноро сүрдээх. П. Аввакумов

бадьырый диэнтэн атын
туһ. «Хайа, Дьаардаах уола эбит буолбат дуо? Оо, бадьырыттан киһи бөҕөлөөҕө дии!» – дэһэ-дэһэлэр [тэҥкэлэр] күл да күл буолаллар. Р. Кулаковскай
Бухатыыр ньыппарыммыт харытыныы бадьырыттан мутук да мутук. Баал Хабырыыс
Аҕата үрдүктүк иттэнэ түһэн сытар эбит: бадьырыттыбыт күөх тымырдар таарбайбыт уҥуох-тирии кыракый илиилэрин суорҕанын үрдүгэр ууруммут. Л. Толстой (тылб.)

сиэкэний диэнтэн дьаһ
туһ. [У даҕан дьахтар — Кулун Куллустуурга:] Иэримэ дьиэм иччитэ, Ичээн бэрдэ диэҥҥин, Аҕыс түүлээх бадьыр көмүс Баҕананы сиэкэнитэр буолаайаҕын. ТТИГ КХКК
Сэрии сиэкэниппит хаһаайыстыбатын чөлүгэр түһэрии сүдү улахан ыарахаттардааҕа. «Кыым»

өйөннөр диэнтэн төхт
көрүҥ. [Баһыыкка] бөрөлөрүн тириитин хаптаһыҥҥа хайыы-үйэҕэ тииртэлии охсон, балаакка ойоҕоһугар өйөннөртүү турара. Л. Попов
[Хачыкаат бөҕө] икки баараҕай бадьыр баҕаналары лэппэччи эрбээн баран, төбө-төбөлөрүнэн өйөннөртөөн кэбиспит курдук атахтардаах киһи. Р. Кулаковскай
Арамаан, балтыһахтарын эркиҥҥэ өйөннөртөөн баран, ыскамыайкаҕа сыҕарыҥныы-сыҕарыҥныы оннун булар. У. Нуолур

дьүһ. туохт. Саба сабырыйан көһүн, саба сабырыйбыт улахан көстүүлээх буол (хол., киһи хааһа, хотой кыната). ☉ Нависать, свешиваться складками
Килэйээҥки сонноох, сабырыттыбыт хойуу хаастаах саар тэгил киһи курбачыйан киирдэ. А. Фёдоров
Африка сулуоннарын ол сабырыттыбыт олус улахан кулгаахтара куйааска ибигирэһэ хамсыыллар. ГКН МҮАа
[Хотой] Бадьырыттан атах да атах, Хомпоруттан тумус да тумус, Чаҕылыттан харах да харах, Сабырыттан кынат да кынат. «ХС»

дьүһ. туохт. Төбөҕүн нөрүччү соҕус туттан туран сүүһүҥ аннынан көр. ☉ Слегка опустив голову, смотреть исподлобья
Бу маһы Эргим-ургум хааман …… Дьүһүн бодо одуулаан Супту көрөн Сургуллан турдахха — …… Балкыырдаах, бадьыр долгун мутукчалаах эбит. Күннүк Уурастыырап
Хампа налыы тыа им-ньим баран, сүүһүн аннынан көрөн сургуллан турда. Суорун Омоллоон

хааннааҕынан көр — өһөхтөөҕүнэн көрөн тур. ☉ Смотреть злобно налитыми кровью глазами
Дьэспэ [атыыр оҕус:] биһиги диэки өһүөннээхтик хааннааҕынан көрүтэлээн кэбиһэ-кэбиһэ, мөҥүрээн лиҥкиниир. Далан
Бадьыр курдук хара бараан сирэйдээх, хааннааҕынан көрбүт, нүксүгүр быһыылаах күтүр улахан киһи остуолга кумааҕы көрө олороро. Н. Түгүнүүрэп
Хаайыллан турар оҕус хааннааҕынан хаһылыччы көрөн, төбөтүн булкуйа-булкуйа, буугунаан кэбиһэ турара. Тускун
Сүүлэ киирбит атыыр таба, хааннааҕынан көрөн баран, кыыска уун-утары сүүрэр. ИИА КК

сыһ.
1. Тэҥ гына сарбыйан, тэҥнии быһа охсон. ☉ Ровно, коротко (сре ´зать, подре´зать что-л.)
Той бол эмпэрэ сирэйигэр өрүү сөбүлээн олорор лэппэччи эрбэммит чөҥөчөгөр тиийдэ. Н. Лугинов
[ Кыыс] суптугур сэҥийэлээх, лэппэччи кырыллыбыт кылгас баттахтаах. Н. Якутскай
[ Хачык а а т Б ө ҕ ө] икки баараҕай бадьыр баҕаналары лэппэччи эрбээн баран, төбө-төбөлөрүнэн өйөннөртөөн кэбиспит курдук атахтардаах киһи. Р. Кулаковскай
2. кэпс. Тугу да көтүппэккэ, аҥаар кырыытыттан (ыл, о х т о р т о о у о. д. а. ). ☉ Всё подряд, не пропуская ничего (брать, собирать и т. д.)
[Кинигэ] лииһиттэн биир да лоскуйу көтүппэккэ эрэ аҥаар уһугуттан киирэн лэппэччи үөрэтэн барарбыт. Д. Таас
Кэлин ол суолу эбэн-сабан, уһаты-туора салгыы хааман, сирдэрин лэппэччи көрөн бултаан иһиэхтэрэ. Н. Борисов

1. аат.
2. Кыһыллыҥы өҥнөөх, тапталлыгас металл. ☉ Медь
   Өлүөнэ өрүс эбэтигэр, муустаах муораҕа, араас алтаны, көмүһү, онтон да атын күн эгэлгэтин кэһиитин киллэрэр. Суорун Омоллоон
   Хойуу сулустар алтан бытархайын ыһан кэбиспиттии, чаҕылыҥнаһа тураллар. М. Доҕордуурап
   Ампаардарыгар, дьааһыктарыгар алтанынан күлүүстэри, иэччэхтэри кутаттаабыт, ааннарыгар алдьаммат буолталарынан наарбалаппыт. Саха сэһ. II
3. эргэр. Кыһыл көмүс (аҕыйах холбоһуктарга хаалбыт). ☉ Золото (сохраняется в немногих сочет.). Көмүс түөстээх күөрэгэйим, Алтан түөстээх далбарайым. Алтан сэргэни ас. Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх (аллара көр)
4. даҕ. Алтанынан оҥоһуллубут. ☉ Медный
   Оһох уҥа эҥээригэр улахан алтан солуурга эт буһа турар. Эрилик Эристиин
   Тыаһыт бургучуйа сылдьар алтан сылабаары аҕалан остуолга уурда. Л. Попов
   ср. тюрк. алтын, монг. алтан ‘золото’
   ♦ Алтан сэргэни ас — ньир бааччы олохтоох, байылыат ыал буол (эдэрдэргэ алгыс көһөр олуга). ☉ Водрузить золотую коновязь (из формулы-благопожелания молодым о семейном счастии, благополучии)
   Алаһа дьиэни айгылатыҥ, Аал уоту айгыһыннарыҥ, Алтан сэргэни анньыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   «Алтан сэргэни анньа, Түөрт бадьыр баҕананы туругурда, Орто бороҥ туруу дьаҕыл дойду олоҕун олохтуу, Тойон аатын тупсара киирдиннэр!» — диэбит үһү Дьылҕа тойон. Ньургун Боотур
   Анньылынна алтан сэргэ, Бу үргэл сулус анна Буолла дьол түһүлгэтэ. П. Тулааһынап. Алтан түөстээх далбарайым (көмүс түөстээх күөрэгэйим) нор. поэз. — тапталлаах дьахтары хоһуйан, киэргэтэн ааттааһын. ☉ Золотогрудая пташечка моя, сереброгрудый жаворонок мой (поэт. украшающая формула-описание любимой женщины в нар
   поэз.). О, татыйыгыам, Алтан түөстээх далбарайыам! Алдан, Амма үрэхтэрдии Арахсыахпыт суоҕа — диирбит дии! Эллэй
   [Уот Уһутаакы:] Алтан түөстээх далбарайым, Ахтыбыт да эбиккин, Көмүс түөстээх күөрэгэйим, Көһүппүт да эбиккин! П. Ойуунускай
   Алаата, алаата! Дьэ, көмүс түөстээх күөрэгэйим, Алтан түөстээх далбарайым, Дьэ түрбүөннээххэ түбэстим, уһуктаахха уолдьастым! Ньургун Боотур. Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх үрд. — өлбүт киһини ытыктаан, дьоһуннаахтык тутан көмп (ытыктабыл, сүгүрүйүү дэгэттээх былыргы көһөр олук). ☉ Хоронить покойника с честью, с почетом (букв. золотые кости его поднимать, серебряные кости его сложить на арангас — стилистическая фигура, формула высокого стиля)
   Уруй үтүөтүнэн, айхал бастыҥынан ол барахсаттар алтан уҥуохтарын араҥастыахпыт, көмүс уҥуохтарын көтөҕүөхпүт. П. Ойуунускай
   Оҕо буолаҥҥын өллөхпүтүнэ көмүс уҥуохпутун көтөҕөөр, алтан уҥуохпутун араҥастаар, баайбытын-быйаҥмытын бас билээр. Н. Неустроев
   [Оннук оҕо] Көмүс уҥуохпутун Көтөҕүө суоҕа, Алтан уҥуохпутун Араҥастыа суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй. Алтан чуораан айах — кэрэ чуор уус тыл; кэрэ чуор куолас. ☉ Красноречие; красивый звонкий голос
   Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан туойан Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк. Айаарар дуо былыр манна Рим аатырбыт араатардарын Алтан чуораан куоластара?.. М. Тимофеев
   ◊ Алтан бас — араҕас өҥнөөх төгүрүк хоруона сибэккилэрдээх кылгас көҥдөй умнастаах киэҥник тарҕаммыт эмтээх от. ☉ Одуванчик
   Арыылаах алаас, Сырдык сыһыы — Сүүтүк от, алтан бас... Үрүҥ, кыһыл сибэкки муората сүрэҕи манньытар! М. Тимофеев. Алтан от — дьааттаах симэһиннээх араҕас сибэккилээх от. ☉ Лютик
   Кырдал бүтүннүү үүт-үкчү кыһыл көмүһү мөлбөччү куппут курдук, ыыс араҕас алтан от! Суорун Омоллоон
   Күн түһэн күлүмнүүр диэх курдук — Алтан от анньан таҕыста. С. Данилов
   Алааска, хааччах таһыгар Алтан от үүнэн хамсыыр. С. Тимофеев. Тэҥн. ньээм, ньээм от