1. искэх; рыбы мечут икру балыктар искэҕи ыыллар; 2. (продукт питания) искэх; кетовая икра кэтэ балык искэҕэ; 3. (кушанье) кырбанньык (кыра гына кырбаммыт оҕоруот аһыттан оҥоһуллубут ас); баклажанная икра баклажан кырбанньыга.

аат., бот. Хаабаҕаҕа майгынныыр, хаабаҕа көрүҥэр киирсэр үүнээйилэр, оҕуруот астара. ☉ Растения, овощи, относящиеся к семейству паслёновых, паслёновые
Баклажан — хаабаҕатыҥылар кэргэннэрин биир сыллаах от үүнээйитэ. ЕАМ ББКП
Хаабаҕатыҥылар кэргэннэригэр бэрт киэҥник тарҕаммыт помудуор эбэтэр тамаат диэн культурнай үүнээйи киирсэр. КВА Б
Төһө да үгүс араастаахтарын иһин, бары хаабаҕатыҥылар ураты уопсай бэлиэлэрдээхтэр. КВА Б

I
аат. Хачайдана оонньуур оҥоһук, хачыал. ☉ Приспособление для качания, качели. Оҕо биэрэскэ оонньоото. Биэрэс үөһэ хачайданна. Тэҥн. биэрэҥ
♦ Биэрэс тэп — төттөрү-таары туох да кыһалҕата суох сырыт, кэл-бар. ☉ Ходить туда-сюда (беззаботно, без особой нужды)
[Тугут] иннибит диэки онон-манан элэҥнээн биэрэс тэбэн сылдьымахтаабыта. Н. Заболоцкай
Күн кыһалҕата суохтук ыалтан ыалга биэрэс тэбэр идэлээх. Эрчимэн
Остуол, долбуур икки ардыгар биэрэс тэбэ сырытта. И. Сысолятин
II
аат. Уһун синньигэс быһыылаах кыһыл, от күөх биитэр саһархай дьүһүннээх, иһэ көҥдөй аһыы амтаннаах оҕуруот үүнээйитэ. ☉ Перец (овощное растение)
Кылгас күн үүнээйилэригэр помидордар, баклажаннар, биэрэс, оҕурсу аһаҕас буорга үүннэриллэр суортара киирэллэр. ФНС ОС
△ Оннук үүнээйини үлтүрүтэн оҥоһуллубут аска кутуллар аһыы амтаннаах тума. ☉ Перец (приправа)
Сыа амтана тупсарын наадатыгар чосунуогу, үлтүрүтүллүбүт биэрэһи, онтон да атын туманы кутуллар. ДьСИи

I
1.
ылыс I диэнтэн холб. туһ. Мэхээчэ күн аҥаара атыыга барыахтаах таһаҕаһы ыскылааттан ылсыһан сыарҕаларга тиэйистэ. ПНИ ИС
2. Кими эмэ кытары ыга тутус. ☉ Крепко держаться (напр., за руки с кем-л.)
Сибиэтэлээх Хабыычча илии илиилэриттэн ылсыһан, күлэ-үөрэ, күөрчэхтэнэ эргичийбэхтээтилэр. П. Аввакумов
Бөһүүкэлиир астардаах, Бүтэй Бүлүү эбэбит Туттаарытта толоонугар Тоҥолохтон ылсыһан Долгулдьуйа хаамсыаҕыҥ! С. Васильев
Эһиэхэйдьиттэр төгүрүк хонуу ортотугар хас даҕаны түһүлгэни тэрийэн, хонноххоннохтон ылсыһан, илии эргийэ сылдьаллар. И. Никифоров
II
туохт. Тугунан эмэ күүскэ дьарыктан, дьарыктанан бар. ☉ Браться, взяться за что-л. усердно, рьяно
Сопхуос салалтата быйыл от хомуурун эрдэ бүтэрэргэ саамай сөпкө ылсыста. П. Аввакумов
Ынахтарын майгыларын аны билэн, ыаһыҥҥа хорсун соҕустук ылсыстылар. В. Яковлев
Сэрии быдан инниттэн, отутус сыллартан саҕалаан, аҕыс оҕолоох мин эһэм Семён Никифоров оҕонньор оҕолорун үөрэттэриигэ ылсыспыта. «Чолбон»
III
туохт.
1. Ыарыыламмакка салгыы үүнэн, улаатан, силигилээн бар (хол., оҕуруот аһын арассаадатын буорга көһөрбүт кэннэ). ☉ Прижиться, приняться (напр., о растении)
Бастакы икки нэдиэлэ устата биэрэс ылсыһара, үүнэрэ бытаан буолар. ФНС ОАҮүС
Олорпут кэннэ хаппыыста арассаадатын үөн сиэн эбэтэр кыайан ылсыспакка өлөн көҕүрээччи. СГС ОАКЭ
Баклажан сыылбатык да буоллар сэбирдэхтэнэр, сэбирдэхтэрэ, умнаһа күпкүөх буоллахтарына үүнээйи ылсыспытынан барар. ЕАМ ББКП
2. кэпс. Ама буолан, үтүөрэн бар. ☉ Выздоравливать, поправляться, вылечиваться
Эмээхсинэ Өксүүн быйыл эмтэнэн син ылсыста быһыылаах, хотонун, дьиэтин икки ардыгар маҥан былаата биир кэм кылбаҥнаан олорор. «ХС»

I
1. аат.
1.
эп I диэнтэн хай. аата. Соттойоон [киһи аата] соҕотох андыта Сүүс анды эбиитэ буоллаҕа. Эрилик Эристиин
«[Арыы] бэйэтэ да туустаах дии, тугун эбиитэй», — диэн эмээхсинэ сэмэлиир. КФА СБ
Туох буолбутун түөрэ кэпсээтим. Эбии, көҕүрэтии суох. «ХС»
2. Туох эмэ элбиирин, үксүүрүн, толору буоларын курдук эбиллэр, эбэн бэриллэр туох эмэ (хол., дааннайдар). ☉ То, чем что-л. дополнено, дополнение
Испэктээк сайдыытыгар элбэх туһалаах эбиилэр киллэриллибиттэрэ. АҮ
Дьүүллээһин кэмигэр бырайыакка түөрт сүүс тыһыынча кэриҥэ эбии, көннөрүү, этии киирбитэ. ФММ ДьКС
Бу дьоһун суолталаах докумуону байытан биэрэр сыаналаах этиилэр, эбиилэр, көннөрүүлэр киллэрилиннилэр. ССКП ХХVI
3. мат. Икки эбэтэр хас да чыыһыланы холбоон, ол чыыһылалар суумаларын таһаарар ахсаан дьайыыта. ☉ Одно из четырёх арифметических действий, сложение
Уон ахсааҥҥа диэри эбиини, көҕүрэтиини суоттуур, суотугар букатын алҕаһаабат. Дьүөгэ Ааныстыырап
Көҕүрэтиини эбиинэн солбуйан баран, ылыллыбыт сууманы ааҕан таһаарыҥ. ВНЯ М-4
2. даҕ. суолт. Кимиэхэ, туохха эмэ эбиллибит, эбиллэн ахсааны элбэтэр (ким, туох эмэ). ☉ Являющийся дополнением к чему-л., дополнительный, добавочный (напр., вопрос)
Киһитэ оҕоҕо бэйэтин кумааһынньыгын биэрбит уонна ол кумааһынньык иһигэр эбии харчы укпут. Суорун Омоллоон
Эбии боппуруоһу төһө биэрбит үһү? Н. Лугинов
Бу сайын окко эбии киһи ыытыах буолбута. Р. Кулаковскай
[Быраас] кимнээххэ эрэ эбии укуоллары анаталаата. «ХС»
3. сыһ. суолт.
1. Уруккутунааҕар өссө күүскэ, өссө сытайан, бууһа. ☉ Больше, сильнее, крепче, пуще прежнего (напр., плакать)
Дьэрэлииһэп көҥүл эргинэр, эбии байан иһэр. Болот Боотур
Турбуттара, тымныы эбии хам ылла. Н. Заболоцкай
Табах буруота эбии хойунна. А. Фёдоров
Кыыс эрэйдээх биир тылы саҥарбакка эрэ, эбии ытаан баарта. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Өссө эбэн, элбиирин, эбиллэрин курдук (гын, буол). ☉ Дополнительно, в добавление к кому-чему-л.
Бурдуктан эбии ыла түспэккин дуо? Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар таһыттан дьон, оҕолор эбии киирэн кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Роман:] Арба даҕаны, Кумахтаахха икки үлэһити эбии ыытар үһүбүт. С. Ефремов
◊ Онно эбии көр онно
Халлаан хараҥа, онно эбии былыттаах. Н. Габышев
[Петя:] Онно эбии мин бэйэм да баҕа санаам — тыаҕа тахсыы. С. Ефремов. Эбии аһатыы т.-х. — буорга эбии уоҕурдууну киллэрэн иҥэрии. ☉ Внесение в почву минеральных удобрений, подкормка
Ааспыт сайын звено минеральнай уоҕурдуунан эбии аһатыыны хааччыйбыта. П. Егоров
Сөп сииктээх оройуоннарга сааскы сэлиэһинэйи эбии аһатыы улахан суолталаах. ХКА
Баклажан арассаадатын көрүү-харайыы сүрүн үлэтэ — кэмигэр уу кутуу, эбии аһатыы, биир кэм тэмпэрэтиирэни тутуһуу. ЕАМ ББКП. Эбии аһылык т.-х. — сүөһүгэ сүрүн аһылыгар эбии бэриллэр аһылык (хол., сиилэс, былах). ☉ Добавочный корм для животных, подкорм
Сайын сатаан тэриллэн оттообокко гынан бараммыт, кыһын оройугар эбии аһылык бэлэмин айдаана буолабыт. С. Никифоров
Сылгы ынах сүөһү курдук араас көрүҥнээх эбии аһылыгы даҕаны эрэйбэт. В. Протодьяконов
[Үөрэнээччилэр] эбии аһылык бэлэмигэр субуотунньуктары тэрийэллэр. «ББ». Эбии бэлиэтэ мат. — ахсааҥҥа эбиини эбэтэр ууруктаах кэриҥи бэлиэтиир кириэс курдук быһыылаах бэлиэ (+). ☉ Знак плюс (+), обозначающий сложение или положительную величину в математике. Кустук маладьыас, мин киниэхэ эбии бэлиэлээх туйгун сыананы сурунаалга туруорабын. ЛНН АДь
Эбии уонна көҕүрэтии математическай бэлиэлэрэ Европаҕа Илиҥҥи араб дойдуларыттан киирбитэ. ЭБЭДьА
Эбии төлөбүр көр төлөбүр. Быйыл эбии төлөбүргэ холкуоһуттан ынахтаах торбоһо сыл тахсар отторун ылбыта. Далан
Оҕолор аан маҥнай хамнастарын таһынан харчынан эбии төлөбүр аахсыбыттара. ПИО ТС
II
аат дьөһ. Туох эмэ эбиллэр, холбонор предметин бэлиэтииргэ туттуллар (сыһ. түһүгү кытта тутлар). ☉ Употребляется при обозначении предмета, к которому что-л. прибавляется, добавляется, присоединяется (вдобавок к чему-л.)
Бу хормуоскаҕа эбии искириипкэ тыаһа эмиэ баара. Суорун Омоллоон
Сэмэн ампаарыгар эбии хотон бөҕө салҕаммыт. Эрилик Эристиин
Тойоммут буолуохсут ити мин биир бургунаспын баайыгар эбии баай гынаары кыыла тура сылдьар. «ХС»