баргыытаа диэнтэн дьаһ
туһ. Алааска атыыргын баргыытат, Оҕускун айаатат пиэрмэҕэ. С. Данилов

баргыытаа диэнтэн холб. туһ. Сөп! – диэннэр Сөҥүрүйэн кэбистилэр, – Бардыбыт! – диэннэр Баргыытаһан кэбистилэр да, [олоҥхо бухатыырдара] «Хап» гынан хатана түһэн, Хапсыспытынан бардылар. П. Ядрихинскай
Арыт ханна эрэ сир түгэҕэр омуннаах өрүстэр Хахай буолан, баргыытаһа умсаллар. С. Данилов

дьүһ. туохт. Кылгас моойдоох, кэтитэ суох үөһэ тахсыбыт курдук сарыннаах буол. ☉ Иметь короткую шею и приподнятые узкие плечи
Дарбайбыт кэтит сирэйдээх быгдыллыбыт киһи, ыҥыырыттан түһэн, Хабырыыһы ыгылытан баргыытаабыта. «ХС»
Сотору буолаат, кинилэри кытта биир кылааска үөрэнэр, быгдыллыбыт, көрсүө Демьянов уол кэллэ. Н. Островскай (тылб.)

кыырай I диэнтэн төхт
көрүҥ. Көһөҥө хаардары өрө кыырайталаан, курупааскылар көтөллөр. Амма Аччыгыйа
Киһи барахсан! Баргыйар баалынан охсон Баргыытаан кимэн ис, Балаһа-балаһа ойуунан Баараҕай хайаларга кыырайталаа. Р. Баҕатаайыскай
Аана хаһыыта эмискэ сатарыы түстэ, талах олох мас саадьаҕай ынах самыытыгар кыырайталаата. М. Доҕордуурап

көр кут-сүр
Маппыр, куолутунан, баргыытаан даҕаны турдаҕына көҥүлэ этэ буолан баран, тоҕо эрэ Уһун Лэппиэрэйтэн сүрүн-кутун баттатта, уонна, сибилигин аҕай киһи тыыныгар туран, торо тоһуннаҕа даҕаны дии. Л. Попов
Мин сүрүм-кутум халааннаабыт үрэх курдук дэбилийэр, бэйэм ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа үрдээн, улаатан хаалабын. И. Гоголев

I
бааҕынаа диэнтэн холб. туһ. Кинилэр тыл тылларыгар киирсибэккэ устунан этиһэн бааҕынастылар
–Оспуоччуктар тэлиэгэлэрэ хачыгыраспыт тыастара, борохуоттар сорох ардыгар бэрт сытыы баҕайытык чускуйбуттара, сорох ардыгар бэрт хойуу баҕайытык бааҕынаспыттара – барыта мунньустан киһи дөйүөх курдук буолара. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ.
1. Сөҥ, көөҕүнэс (хол., саҥа, дорҕоон). ☉ Низкий, густой, басистый (напр., голос, звук)
Яков хойуу бааҕынас саҥата дьиэ иһин толорон кэбистэ, кини харахтарыгар өссаас уота күөдьүйтэлээн ылла. М. Доҕордуурап. Күндэлэй дьиэтин аанын тоҥсуйабын
Аан бүтэй кини бааҕынас, дэлэгэй саҥата иһиллэр. Н. Габышев
Олох дьонун долгуйбутун бааҕынас куолаһынан баргыытаан уоскутар, тохтотор кыаҕа суоҕуттан Магдьали эһэ тириитэ олбоҕор төбөтүн хам туттан кирийэн олорбута. «ХС»
2. көсп. Хойуу, лиҥкинэс (хол., тыа, мас). ☉ Густой, крупный, высокий (напр., о лесе, деревьях)
Батыгыраччы үүммүт бааҕынас мастар баттыы түһүөх курдук барыһан тураллар. А. Софронов

туохт. Күүһүҥ муҥунан инниҥ диэки түс, харбыалас. ☉ Двигаться вперёд (бежать, плыть) изо всех сил
Сүүрэн маҕыйар.  Кырдьаҕас ыт муҥунан маҕыйан кэлэн ат иннигэр көтөн түстэ да, суол ортотугар олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эһэ туох баар күүһүн мунньан, харбаан маҕыйбыт. И. Федосеев
Аргыылап оҕонньор өрө баргыытаан иһэн, уоска бэрдэрбит курдук, ах барда уонна күүһүн муҥунан хо тон кэннин диэки маҕыйда. С. Данилов
◊ Маҕыйа түһэн баран — туох баар күүскүнэн (оҕус, тэп, б ы р а х у о. д. а. ). ☉ Изо всех сил, что есть мочи (ударить, пнуть, к и н у т ь и т. п. )
Оҕонньор маҕыйа түһэн баран болуокка эрдиитин кыыратта. А. Софронов
Сиидэркэ маҕыйа түһэн баран оҕонньор олорор устуулун түөрэ тэптэ. И. Гоголев
Тимир саппыкы …… маҕыйа түһэн баран сүгэ өнчөҕүнэн Бадаайканы кэтэҕин уолаҕаһыгар сырбаппыта. Д. Таас