толлой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Сүрүм-кутум долгуйбучча Ыллаан ыллаҥныы, Туойан толлоҥнуу олоробун. Болот Боотур

туохт. Күүһүр (тымныы туһунан). ☉ Крепчать (о морозе)
Тыал турда, Тымныы буолла, Чыгдааннаах тыалланна, Чыҥкынас дьыбарданна. П. Ойуунускай
Киэһэ, сарсыарда дьыбарданар. Күннүк Уурастыырап
Балаҕана, кыһыннары-сайыннары тоҥ туран, киһи сүрэ-кута тохтуо суох, дьыбардаммыт, сыттыын-сымардыын никсийбит. И. Никифоров

туохт. Олус күүскэ долгуй, туох эмэ санаатыгар ыллар. ☉ Сильно волноваться, приходить в тревожнобеспокойное состояние
Мотуруос оҕо барахсаны Ахтарбыттан аһаабат буоллум, Сүрэҕим сүөдүйдэ, Сүрүм-кутум дьалкыйда. Саха нар. той. Кыра …… кыратын иһин сүрэҕим сүөдүйдэ, Сүрэҕим хааннаах хайырҕана хамнаата. П. Ойуунускай

сүргүй диэнтэн хай
аата. Нуурал-нусхал тойукпут! Сүргүн-куккун холбуу туойдубут. Сүҥ Дьааһын сүргүйүүтүнэн сүргүйдүбүт, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатыбыт. ПЭК ОНЛЯ I
Сүр дьааһын сүргүйүүтүн Сүргүйээхтээн эрэбит! Айыы дьааһын арчытын Арчылаахтаан эрэбит! Суорун Омоллоон

ыадай диэнтэн бэй
туһ. Ол курдук дьиэни бэрийэ сырыттахтарына, Кривошапкин кинээс ыадаллан киирбитэ. Н. Якутскай
«Даа, билигин үчүгэй кэм», — Жирков ыадаллан турда. Н. Габышев
Кириллин иннигэр сүрэ-кута тосто илик оҕонньор ыадаллан олороро. Л. Попов

дьүһ. туохт. Бытааннык хааман ис (хол., кылгас маадьаҕар атахтаах киһи хаамарын туһунан). ☉ Еле двигаться, ковылять медленным шагом (о ходьбе человека с короткими кривыми ногами)
Ыарыытын кыана-кыана хааман баадьайда. Болот Боотур
[Иван] илиитин сиэбигэр угунна, ханнык эрэ көрдөөх ырыа матыыбын иһиирэ-иһиирэ хааман баадьайа турда. Н. Габышев
Хааман баадьайбыппар Харах дьүккэтэ буоллум; Сүүрэр-көтөр буоламмын, Сүрдэрин-куттарын туттум. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт. Хайа эмэ өттүгүнэн (ахсааҥҥынан, күүскүнэн, сабыдыалгынан уо. д. а.) кимиэхэ-туохха эмэ сабырыйтар, мөлтөх буол. ☉ Чувствовать превосходство кого-л. в чем-л. над собой
Кыаҕын дьэ чахчы ылларда, дьэ, кырдьык баһыйтарда, дьулайда-чаҕыйда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Михаил Иванович бастаан утаа кинилэргэ баһыйтаран, сүрүн-кутун баттатан кэбиһэн, аҕыйах кэмҥэ арбы-сарбы сылдьыбыта. Н. Лугинов. [Дьахтар] Огдооччуйаны кытта этиһэн умайыктанан, баһыйтаран, ытыы-ытыы хомунан, кэлбитин курдук эмискэ баран хаалта. Н. Габышев

туохт. Түргэн тэтиминэн, эрчимнээхтик, тохтоло суох тугу эмэ гын (хол., айаннаа, үлэлээ, кэпсээ). ☉ Делать что-л. в быстром темпе, энергично, безостановочно (напр., ехать, работать, говорить). Куонааннаах Өлөксөй …… аттарын салайа тардан, түспүт ыалларын диэки сиэллэрэн кудулута турбуттара. Саха сэһ
1977
[Массыына] тохтоло суох кудулутан, тоҕойдортон тоҕойдору нөҥүөлээн бөһүөлэктэн ыраатан истэ. П. Чуукаар
Мин от охсон кудулуппутум, субуу субуулаан өрүкүппүтүм …… үчүгэй да, көхтөөх да этэ! А. Бэрияк
[Олоҥхоһут] кэпсээн-ипсээн кудулуттаҕына, бухатыырдыы ыллаан куйуһуттаҕына, …… киһи сүрүн-кутун тутар буоллаҕа. «ХС»

аат.
1. Олус дириҥ, улахан санаа түһүүтэ, санаарҕабыл, эрэйдэнии, муҥ-сор саамай улахана. ☉ Очень сильная, глубокая печаль, скорбь, страдание
Дириҥ уһун кутурҕан Дьикти бэйэтэ минньигэстээх, Кистээн ытыыр сыналҕан — Киһи көхсүн кэҥэтэрдээх. С. Васильев
Сүдү кутурҕан сөҥмүтэ дьон сүрэҕэр, Ыар сүтүк баттаабыта сүрбүтүн-куппутун. Көмпүппүт өрүс үрдүк биэрэгэр Тапталлаах биэлсэрбит көмүс уҥуоҕун. М. Ефимов
2. Көрү-нары тохтотон, өлбүт киһини аһыйыыны эбэтэр туох эмэ иэдээн, алдьархай буолбутун биллэрии. ☉ Траур
В.И. Ленин өлбүтүгэр алта күннээх кутурҕан биллэриллибитэ. «ХС»

туохт.
1. Кими, тугу эмэ көрөн-истэн, харыстаан илдьэ сырыт, араҥаччылаа. ☉ Бережно охранять, защищать, оберегать кого-что-л.
Айаныҥ атын үүнүн Баайан ымыылыы оҕус. Саха нор. ыр. II. Күндү этэ миэнэ атым Ааһар алып алкыйыытыттан Ахсым суолбун ымыылыыра. Таллан Бүрэ
2. көсп. Баҕа санааҕын сүрэххэр сөҥөрдөн санаа дьулуура оҥостон, иитиэхтээн илдьэ сырыт. ☉ Долго вынашивать в душе заветное желание, сокровенную мечту
Академик Лаврентьев учуутал Михаил Андреевич хас эмэ сылы быһа сүрэҕэр сөҥөрдүбүт, дууһатыгар ымыылаабыт кэскиллээх санааларын таба да эппит! И. Федосеев
Туох эрэ хаһааҥҥыттан эмэ ыраланан ымыылаабыт санааҥ туолара субу тиийэн-түгэнэн кэлбитэ эн бэйэлээх эккин-хааҥҥын эппэҥнэтэр, сүргүн-куккун сүүдүтэр. В. Миронов