ж. разг. бардамсыйыы, муҥхааллаа-һын, оттомо суох быһыыланыы.

аат., кэпс. Бардамсыйарын сөбүлүүр киһи. ☉ Наглец, нахал
Подхалимтан алҕанан, Бардамсыктан үөҕүллэн, Үрдүү-үрдүү, эмиэ намтаан, Намтыы-намтыы эмиэ үрдээн Үлэлии, айа сырыттахпыт Үйэбитин кылгаттахпыт. Күннүк Уурастыырап
Байҕаллыы бардамсык багдайан көһүннэ Борохуот биэрэктэн тэйиччи. Р. Гамзатов (тылб.)

кэҕин диэнтэн дьаһ
туһ. Олоҕу долгуппут, — Дьиэни дьиэгэниппит, Кэскили кэҕиннэрбит? — Арыгы. А. Софронов
[Лэкиэс:] Ардыы түспэт да буолан. Оту-маһы кэҕиннэрэригэр тиийдэ. С. Ефремов
Дьонун санаатын кэҕиннэримээри, кини олус бардамсыйбат. ГИП КДь

сыһ. Ким эмэ кыыһырбытын, абарбытын уоскутардыы, ааттаһар, уҕарытар курдук (эт, саҥар). ☉ Успокаивающе, умиротворяюще, мирно, усмиряюще (говорить, просить). Киирбит киһи төһө да бардамсыйдар, ону сэрэйдэ быһыылаах, о л и һи н у о лч ааны намыратардыы с а ҥа р ан ы л ла. Н. З аболоцкай

сыһ. Бүк түһэн, токуччу туттан, умса соҕус туттан. ☉ Сгорбившись, ссутулившись
Илья Васильевич төттөрү ыстанна, сэлээппэтин устан, нүксүччү туттан, талаҕы барчалаата. Н. Габышев
Даайыс субу нүксүччү т у ттан, киирэн кэллэ. А. Сыромятникова
Бэл, Бастыыр Байбал курдук бардамсыйбыт киһи көхсө нүксүччү түспүт. В. Гаврильева

туохт.
1. сөбүлээб. Ордуккун көрдөрөн киэбир, бэрдимсий. ☉ Вести себя высокомерно, горделиво превозносить себя, кичиться
Халыҥ элбэх сылгылаах Хойуу, дэлэй барааннаах Баайыттан бардамнаабыт, Тотуттан дохсуннаабыт Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Чуолкайдаан истибит эбит. Эллэй
Аан дойду хабарҕатын Хайа тута сатыыр Америка, туора тотон, Бүгүн бардамныыр. Л. Попов
Луха өссө ордук бардамныыр. Амма Аччыгыйа
2. Санаабычча уолҕамдьытык быһыылан. ☉ Поступать необдуманно, опрометчиво
Бурхалей олус бардамнаан, өстөөхтөр аттыларыгар ыга сүүрэн тиийэн граната быраҕан иһэн, төбөтө «чуҥ» гына түһээт, тугу да билбэт буола түстэ. Эрилик Эристиин
Корытов киһини хаһан да түһэн биэрбэт дьоһун доҕор этэ. Кини бардамнаан саҥарсан эҥин кэбиһэн баран, ону хоһох хостоһо, иэстэһэ сылдьыбат үгэстээҕэ. Д. Кустуров. Тэҥн. бардамсый

аат., кэпс. Туох эмэ кыра, олох дуона суох. ☉ Самая малость, безделица
Маҥайы эрэ биэрэ ҕин дуо? ПЭК СЯЯ
◊ Маҥай аллаах — ахсарбатах, улаханы күүппэтэх киһиҥ тугу эмэ оҥорбутуттан, сытыытык-хотуутук туттубутуттан соһуйан сөҕөн-махтайан эбэтэр абаран-сатаран саҥа аллайыы. ☉ Восклицание, восхищённое или возмущённое, по поводу чьего-л. неожиданного поступка, поведения
Бу маҥай аллаах сабачча буолуор диэри тылын кыһыытын, айаҕын абатын көрүҥ эрэ. П. Ойуунускай
[ Уот Уһутаакы:] Ар дьаалы! Аар татай! Бу ханнык да Маҥай аллааҕый Бачча бу бардамсыйбыт? Эн саҕаны көрөрүм, Эн саҕаны иинниирим! Суорун Омоллоон
Маҥай аллаах Чөкчөҥө кыракый эрээри хантан ылбыт хорсун, модун санаатай? И. Гоголев

туохт., кэпс. Кими эмэ сиэри таһынан мөх-эт, самнары саҥар; көмүскэлэ суох дьон-сэргэ олоҕун күүс өттүгүнэн кэрээнэ суох, толоостук быһыыланан аймаа (үксүгэр тугу эмэ модьуйан). ☉ Ругать кого-л., выговаривать кому-л. сверх меры; притеснять, угнетать, мучить беззащитных людей насильственными действиями (обычно требуя чего-л.)
Үөрэх аанньа сыстыбакка …… ийэлээх аҕата уолларын алыс түүрэйдээн, адьас кыыллаан кэбиһэ сыстылар. Н. Лугинов
Биир киһи бастаан аармыйаттан кэллэҕин утаа наһаа бардамсыйбыта, солуута суох кэргэттэрин түүрэйдии сылдьыбыта. КНЗ ОО
Пуатьеҕа кыайтарыы кэнниттэн наймыламмыт сэрии дьоно …… хам-бааччы олорор сэлиэнньэлэри түүрэйдииллэрэ, толук көрдөөн, бааһынайдары сэймэктииллэрэ. АЕВ ОҮИ
ср. алт. түре ‘разоряться, бедствовать’

аат. Сүөһү иһэ (сууйуллан, ыраастанан аһылык быһыытынан туттарга бэлэмнэммитин этэллэр), сүөһү иһиттэн буһарыллыбыт ас. ☉ Потроха (обычно в качестве полуфабриката)
Ыстапаан — хата бургунаһым күүстээх эбит, баһын икки улахан таҥараҕа, буотараҕын кыһын кучумачы гыныахпыт дии саныы-саныы, эттээн ньиллиргэтэ сырытта. А. Софронов
Үлэһиттэр сарсыарда сүөһү буотараҕа үөрэлээх хааһыны сииллэр. Н. Якутскай
Биһиги бултуйбут тот кэммитигэр буотараҕы астаһа барбат этибит. Н. Абыйчанин
русск. по ´трох (ед. ч. к потроха´)
♦ Буотараҕын кыаммат — баардааҕынан, баайдааҕынан киэбирэн, кыаҕын таһынан быһыыланар, бардамсыйар. ☉ Быть чрезмерно чванливым, спесивым
Буотараҕын кыаммат Буоһаҕар истээх Буос бээгэйтэн Итинтэн атыны Истиэм эрэ диэбэтэҕим. И. Чаҕылҕан.
◊ Буотарах халбаһы — сүөһү быарыттан, тыҥатыттан, сүрэҕиттэн, таалыттан о. д. а. иһиттэн оҥоһуллубут халбаһы. ☉ Ливерная колбаса
Маҕаһыыҥҥа буотарах халбаһы киирбит. Хара буотарах көр хара ис. Хара саалыр аттардаах, Хара буотарах аһылыктаах, Хатан ыылаах сыттардаах Хаҥалас нэһилиэк оҕолоро, Хараһыктаахпын билэннэр, Халыһыта сылдьаннар, Харахтаан көрбөт буолтара Хабартаҕын эбитин, оҕолоор! Саха нар. ыр. II

дьүһ. туохт.
1. Тарҕанар, халыйар гына илит (хол., уулларан, ириэрэн эҥин). ☉ Сделать так, чтобы что-л. расплылось, растеклось; растопить, разморозить что-л. Киэһээҥҥи иҥсэлээх хараҥаҕа уот кытара умайара, муус түннүктэри кыһайа көрөн ититэн ньалҕарытара. Н. Түгүнүүрэп
[Ардахха] ып-ыраас уу түннүк тааһын илитэн ньалҕарытара, эчи эриэккэһин. В. Сыромятникова
2. Туох эмэ сыстаҥнаһынан, килэбэчигэһинэн сот, сыбаа, күүскэ аал (хол., сыанан-арыынан, кыраасканан). ☉ Намазать, смазать, натереть, покрыть что-л. чем-л. жирным, вязким, блестящим (напр., жиром, краской)
Боккуой оҕонньор сыарҕа атаҕа буолар маһын мүлүрүччү кыспыт, муос холтууҥҥа маарынныыр, ханан да киһи илиитэ сыстыбат гына ньалҕарыппыт. А. Софронов
Препараты сотоот, тута губка биитэр тирээпкэ көмөтүнэн муостаҕа чараас араҥа гына ньалҕарытан бэриллэр. ДьХ
Арыы оннугар эмтиэкэттэн балык сыата ылан килиэппэр ньалҕарытабын. «ХС»
3. көсп., сөбүлээб. Бэйэҕэр туһалаахтык ыпсаран саҥар, тылгар киллэрэ сатаа (албыннаһан). ☉ Говорить гладко, льстиво, стараясь склонить кого-л. на свою сторону, изменить что-л. в свою пользу
Ол эрээри эмиэ да уһуктаах кырдьык диэн баар ээ. Хайдах да ньалҕарыта сатаатаргын чорбойон тахса турар. Н. Лугинов
— Көр эрэ, дьөксө кырдьыгын таһаарынаары гынна дии, бу ньалҕарытан эрдэҕин! Р. Кулаковскай
— Ньалҕарытан ыраас хаалаары, буруйгун саптараары гынаҕын дуо? Р. Баҕатаайыскай
Бэл, Бастыыр Байбал курдук бардамсыйбыт киһи көхсө нүксүччү түспүт, Мэхээһи ханнык сылаас тылларынан ньалҕарытыан билбэт. В. Гаврильева. Тэҥн. ньалҕаарыт