1) польза, полезность; техника туһата польза техники; ходуһаны угуттааһын туһата польза лугомелиоративных работ; туһаҕа тур = быть полезным; 2) нажива, барыш; бэйэтин туһатын эрэ өйдүүр он думает только о личной выгоде.

I барыш, прибыль; колхоз сүөһү иитиититтэн элбэх барыһы ылла колхоз получил большую прибыль от скотоводства.
II барыс гын = однокр. от барый = вдруг появиться, мелькнуть; тайах барыс гынаат көстүбэт буолан хаалла лось промелькнул и исчез из виду.

аат.
1. Мээнэ туһата суох ороскуоттамматын курдук кэмнээн, харыстаан туттуу. ☉ Экономия, бережливость, расчетливость
Көрүллэр боппуруостарбыт: эспэдииссийэлэргэ кэмчилээһин туһунан уонна үлэ дьиссипилиинэтэ. В. Гаврильева
Билигин биригээдэ суоппардара уматыгы кэмчилээһиҥҥэ …… утары болҕомтолорун уураллар. «Кыым»
Ууну харыстааһын, кэмчилээһин хас биирдии киһиттэн эмиэ тутулуктаах. «ББ»
2. Кэмнээн, харыстаан туттуу түмүгэр орпут барыс. ☉ Экономия, прибыль, барыш
Сатаан эргиннин эрэ… Мин «списаниенан» хааччыйыам, Кэмчилээһинтэн да кырыйан кистээн атыылыам. Р. Баҕатаайыскай
Сыаҕы хомуллар тимир бетонтан тутуу тутууга улахан кэмчилээһини биэрэр. ОТК
Рационализаторскай этиилэри олоххо киллэрииттэн 12,9 тыһыынча солкуобайдаах кэмчилээһин оҥоһулунна. «Кыым»

I
бар I диэнтэн холб. туһ. Уол оннооҕор аҕатын кытта бииргэ үс-түөрт хоно барсан хаалара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ахсынньы сүүрбэ тоҕус күнүгэр күнүскү разведкаҕа Сэмэнчик барсыбыта. Н. Якутскай
Арааһынай хампаанньа наадатыгар Араатардыы нэһилиэккэ барыстылар. С. Васильев
II
барый диэнтэн холб. туһ. Таһырдьа хараҥа
Мастар, оҕуруоттар эҥиннэр барбах барыһан аҕай көстөллөр. Күндэ
Өрүс биэрэгинээҕи дэриэбинэлэр сэмнэхтэрэ харааран көстөллөр, бөлөх-бөлөх тыалар, талахтар улахан балааккалар курдук барыһаллар. Т. Сметанин
Хагдаҥ эһэлэр часкыйа олороллорун курдук, Харыалаах хара төҥүргэстэр барыспыттар. С. Зверев
III
аат. Ороскуоту дохуот баһыйыыта, үбүнэн, малынан туһаны ылыы. ☉ Материальная выгода, барыш
Саас быстарык буоллар эрэ, ити оттор үрдүк сыанаҕа атыыланан, бэйэлэрин саҕа барыһы киллэрэллэр. М. Доҕордуурап
Түмүгэр холкуоска барыс киириэхтээҕэр ночоот олус буолууһу. А. Федоров. Биһиги хаһаайыстыбабытыгар хортуоппуйтан тоҕус уон тыһыынча солкуобайдаах ыраас барыһы киллэрдибит. «Кыым»

1. аат.
2. Туох эмэ хаһааныллыбыта, кэлин туттарга, туһанарга бэлэмнэнэн ууруллубута (үксүгэр аһы этэргэ). ☉ То, что запасено, приготовлено, собрано для чего-л., запас (обычно продовольственный)
   Былыргы эмээхсин хаһааһын өһүө быыһыгар кыбытан туруорар үһү (тааб.: кулгаах кулугута). Хаһааспыт сыыһа олоччу эстэн, саас ый кэриҥэ аҥаардас үөрэ хааһынан аһаабыппыт. «ХС»
3. эргэр. Ынаҕы сайыҥҥы ыйдарга хаһаас арыыга, тарга ыата биэрии. ☉ Сдача в аренду молочного скота: зажиточные якуты отдавали бедным некоторое количество коров в удой на период с начала мая по октябрь с тем, чтобы осенью получить определённое количество скопленного за лето сливочного масла и замороженного кислого молока (тар) в запас
   Алексей Нээстэргэ хамнаска оттуура, кэргэнэ хаһааска ынахтарын ыыра. П. Ойуунускай
   Сааспар ыалга хаһааска ынах ыан көрө иликпин. Болот Боотур
   Аны ынаҕы хаһааска ылар үһүбүөт, ынаҕы хаһааска ылартан ордук ночооттоох туох да суох. Күндэ
4. даҕ. суолт. Кэлин туттарга, туһанарга анаан бэлэмнэнэн ууруллубут. ☉ Заготавливаемый впрок, запасённый
   [Дьаакып оҕонньор] Хаһаас саһаан маһыттан Хардаҕаһы хаһыйталаан, Хабаҕаллаах оһоҕор Харса суохтук хаалыыра. Күннүк Уурастыырап
   Дьэкиим хаһаас аһа барыта мээрэйдээх. Н. Заболоцкай
   ◊ Хаһаас арыы көр арыы II. Биирдэ оҕонньор наһаа харыстыыр кыра хаһаас арыылааҕын, дьааһыгын аһан көрбүтэ, хайыы-үйэҕэ тиис суола кирэн чугаһаппыт үһү. Саха фольк.
   ср. др.-тюрк. хазбанч ‘приобретение; прибыль, барыш’

аат.
1. Көмөнү, өҥөнү оҥоруу, көдьүүс. ☉ Польза, полезность
[Онтоон:] Үҥсэн да диэн туһаны булбатым. Күндэ
[Хамандыырдар] хоту дойдуга ыт көлө туһатын туһунан сэһэргэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бу хатыҥ киһиэхэ үгүс туһаны биэрэр. Суорун Омоллоон
2
барыс II диэн курдук. Бэйэтин туһатын эрэ өйдүүр. ЯРС
Туһаны хаҥатан Тот буолар «дьолуттан» Дуол атын [Туспа күүс сааһыты угуйар]. Күннүк Уурастыырап
♦ Биир көмүс туһата суох көр кө- мүс II
«Бүгүҥҥү күнүм биир көмүс туһата суох бүттэҕэ», — дии-дии Бэстиинэп оҕонньор тахсан барда. С. Никифоров
◊ Туһаҕа киллэр — тугу эмэ тутан ситэрэн-хоторон бүтэр, үлэлэт (хол., олорор дьиэни). ☉ Вводить в строй что-л. (напр., жилой дом)
Ыстаансыйаны туһаҕа киллэрэри көҥүллүүр хамыыһыйа тахсан итэҕэһи-быһаҕаһы ыйбыта. Д. Таас
Биэс олорор дьиэни тутан туһаҕа киллэрбиттэрэ. «ХС». Туһаҕа таһаар — урут тыытыллыбатаҕы, туһаныллыбатаҕы баһылаа; соччо наадата да суоҕу чөлүгэр түһэр. ☉ Осваивать что-л., ранее не использованное; восстановить, вернуть к жизни что-л., пришедшее в негодность
Оһорбо сирдэри туһаҕа таһаараллар. «Ленин с.». Үчүгэй хаһаайка эргэ таҥаһы туһаҕа таһаарар. «ХС». Туһаҕа турбат — көдьүүһэ суох, туһалаабат. ☉ Бесполезный, непригодный
Куйуктаҕа ылларбыт таба тириитэ үксүгэр туһаҕа турбат. «Кыым». Туһа киһитэ (дьоно) кэпс. — дьонугар ханнык эмэ үлэҕэ кыра да буоллар көмөлөһөр, туһалыыр кыахтаммыт оҕо (хайҕаан, таптаан этии). ☉ Ребёнок, который помогает родителям в чём-л. (выражение похвалы)
Оҕолорум маладьыастар. Билиҥҥэттэн туһа дьоно буолан эрэллэр. П. Ойуунускай
Өйдүүбүн — Туһа киһитэ аатыран Толооҥҥо от мунньа барбыппын. С. Васильев. Туһа суох — таахсибиэ, халтай. ☉ Бесполезно, напрасно, зря
Дьонтон кистээн, таҥараттан эмиэ көрдөһө сатыыр да — туһа суох. Амма Аччыгыйа
Дьон тугу баҕарар туойуохтара. Ону барытын иһиллээн туһа суох. Н. Лугинов
Оҕону сиир абааһыны куттаары, эһэ баппаҕайын да ыйаатыбыт, сир-дойду иччитигэр салама да баайдыбыт. Туһа суох. И. Федосеев. Туһа тахсарын ааспыт — туһалаан бүппүт, аны туһата, көдьүүһэ суох буолбут. ☉ Стал бесполезным
[Дьиэлэрэ] туох да туһа тахсарын ааспыт. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. тусук, тусу ‘польза, выгода’, тув. дуза ‘услуга’, алт., тув. ту- за ‘польза, выгода, барыш’, бур. туһа ‘польза’

I
туохт.
1. Өйгүнэн ыарый, булкулун. ☉ Страдать потерей рассудка, умопомешательством, сойти с ума
Иирбит киһи күүһэ-уоҕа икки төгүл эбиллээччи дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Сылгыһыт уола соһуччу иирбитэ сыл кэриҥэ буолбут. И. Гоголев
△ Ньиэрбэ сыстыганнаах ыарыытынан (иирэр ыарыынан) ыарый (кыыл-сүөһү туһунан). ☉ Заболевать бешенством (о животных). Бу ыт иирбит
2. Тугу да кыайан өйдөөбөт буол, булкуллан хаал. ☉ Терять рассудок, путаться, сбиваться с толку
Ахсааммар иирэн хааллым.  Мин букатын иирэн хааллым. Н. Неустроев
Иирбит, акаары ыраахтааҕы сэриини тэрийэн, бу алдьархайы тэрийдэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Түктэри-баламат быһыылан; харса-хабара суох тыллас, айдаар-куйдаар; толоостук, сиэри таһынан кыыһыр. ☉ Вести себя нагло, непристойно, нахально; скандалить, поднимать невообразимый шум-гам; быть, находиться в крайнем раздражении
Сэриинэн тыыланан, Сэттээхтик тыллаһан - Алыстаан эрэҕит, Аһара иирэҕит. Күннүк Уурастыырап
«Хаһан, ханнык ыстараап харчытын туппуппун этэҕин, киэр буол, ииримэ», - диэн мэлдьэһэн кэбиһэр. Күндэ
4. көсп., сөбүлээб. Тугунан эмэ күүскэ үлүһүй (үксүгэр тоҕооһо, солуута суоҕунан). ☉ Сильно увлечься чем-л. (обычно мелочным, нестоящим)
Кэпсээҥҥэ иирэммин барбакка хааллым.  Мааҕын Тигээйилэр оҕолоро кырбаатылар диэн ытаан-соҥоон бараҥҥын, аны мээчик оонньоон иирэҕин. Амма Аччыгыйа
5. көсп., сөбүлээб. Кими-эмэ күүскэ таптаа, киниэхэ наһаа ыллар, сүрэххин сүүйтэр (үгэс курдук, ылыныллыбыт сиэри кэһэн туран). ☉ Сильно влюбляться в кого-л., увлекаться кем-л., терять голову от любви к кому-л. (обычно нарушая общепринятую этику)
Күнүүлүөм суоҕа дуо! Саабысынаҕа иирбитиҥ мэлдьэх буоллаҕай? Болот Боотур
Кини саныыр быһыылаах: хайа кыыһы таптыы көрдүҥ да, ол кыыс хайаан даҕаны киниэхэ иириэхтээх. С. Ефремов
[Суоппуйа:] Бу, тойон, кийиитиҥ, Дьаарбаҥҥа иирэн, эриттэн арахсара кэллэҕэ буолуо. Эрилик Эристиин
♦ Иирбит аҕабыыт дьыалатыын (кинигэтин) курдук - киһи иннин-кэннин, бэрээдэгин, чуолкайын булбатын курдук булкуллубут (үксүн дьыала туһунан). ☉ О большом беспорядке в делах, бумагах
Дьыалаҥ иирбит аҕабыыт дьыалатын курдук, туох даҕаны дьыалата тигиллибэт, киирэр-тахсар сурунаалгар суруллубат. Күндэ. Иирбит барыс кэпс. - чэпчэки суолунан кэлбит, булуллубут өлгөм барыс. ☉ Легко доставшийся щедрый барыш (прибыль)
Хоту олорор көс омуктарыгар, устугас сахаларга испиири атыылаан, түүлээҕи хомуйартан ордук иирбит барыс суох. Болот Боотур. Иирбит <курдук> элбэх кэпс. - олус элбэх. ☉ Очень много, полным-полно
Икки атахтаах Ситэн сэрэйбэтэх Иирбит элбэх харчылаах киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итиэннэ аата биллибэт күөл иирбит курдук элбэх. «ХС». Иирбит ыт үөхс. - «сидьиҥ, чиччик киһитэҕин» диэн ыыстаан, үөҕэн этии. ☉ Подлец, мерзавец
Иирбит ыт, эн тугун мунньаҕай! Кэл манна, баттаххын харбыахха, Ол баҕас туох буруй буоллаҕай? Эрилик Эристиин. Иирэн турда - эмискэ, соһуччу буолан-хаалан турда, күүтүллүбэтэх өттүттэн олус күүскэ тымтан-кыыһыран турда. ☉ Неожиданно вспыхнуть сильным гневом, впасть в крайнее раздражение (когда для этого вроде бы нет причин)
Муста охсубут дьон, ыаллара сааһыгар кыыһырбат киһи, иирэн турбутун одуулаһаннар, тэйэн, кэннилэринэн сыҕарыйаллар. А. Сыромятникова. Мэйиитэ иирэр көр мэйии
2. Өйө-санаата иирдэ көр өй-санаа. Хараарчы иирдэ көр хараарчы. Хараҕа иирэр көр харах I
◊ Иирдиҥ дуу (дуо) <итирдиҥ дуу>? - сиэри таһынан быһыыланар киһини өйдөтөр, сэмэлиир этии. ☉ Так говорят, когда пытаются утихомирить слишком уж разбушевавшегося человека
Иирдиҥ дуо, эн, дьиккэр? Амма Аччыгыйа
Бэйи эрэ, Ахмет! Иирдиҥ дуо?! Өстөөхтөрү кэннилэриттэн эккирэтээри гынаҕын дуо? Эрилик Эристиин
Ити хайдах буоллум, Иирдим дуу, итирдим дуу? С. Ефремов. Иирэр бараах эргэр. - иирбит, төбөлөрүнэн булкуллубут дьону эмтиир дьиэ. ☉ Богодельня (приют) для умалишенных
Ити киирэн, күһүнүгэр, «Иирэр бараах» хотунтан Эмкэ сытан тахсан баран Уонча эрэ хонукка Олорбута Налбыһах. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсини, киирэрин кытта, уола Суон Бүөтүр иирэр бараахха илдьэн туттарбыт. Болот Боотур
Тоҕо миигин манна аҕаллылар? Бу иирэр бараах быһыылаах, ол аата мин иирэн эрдэҕим. Н. Лугинов. Иирэр ыарыы бэт. - кыыллар иирэн ыалдьар сыстыганнаах ыарыылара. ☉ Бешенство (вирусная болезнь животных)
Ыт, кырдьык, олус элбээбитэ, иирэр ыарыы тарҕаммыта. Г. Угаров. Тэҥн. ииримтийии. Иирээри гыммыт дуу (ээ) - сиэри таһынан быһыыланар киһини сүөргүлээн этии. ☉ Неодобрительно-осуждающее выражение по поводу неприличного, непристойного, предосудительного поведения кого-л. «Тыый, бу дьахтар иирээри гыммыт дуу?» - диэн оҕонньор суобаһырбыта буолла. П. Ойуунускай
Ити киһи иирээри гыммыт ээ, хата сотору таҕыста, манна өр буолан майаачылыа дии санаабытым. А. Софронов
ср. тюрк. егир, ивир 'вертеть'
II
туохт. Аһыйан, ыдьырыйан хаал (үүт, сүөгэй туһунан). ☉ Закисать, свертываться (о молоке, сливках). Үүт иирбит
тюрк. эри, ири