м. 1. баттык, тайах; ходить на костылях баттыктаах хаамп; 2. (гвоздь) ат оскуома, оскуома.

туохт. Илдьи тыыт, быһыта тыыт. ☉ Растерзать в клочья
[Тэтэрээт:] Иччим, хаппыт сэбирдэхтии, Илиистэрбин сэмнэхтиир. Ф. Софронов
Слопец кэтит баттыктаах буолан куобаҕы лаппа баттыыр, ол иһин киниэхэ өлбүт куобаҕы тыҥырахтаах көтөр кыайан сэмнэхтээбэт. ТСКБ

аат. Ыараханы эбэтэр дьону таһарга туттуллар, икки өттүттэн тутан көтөҕөргө аналлаах оҥоһук. ☉ Носилки
Наһыылкаҕа көтөҕүллэн кэл биттэр хаамар буолан төннөллөр, мас баттыктаахтар сүүрэр буолан дойдулууллар. Амма Аччыгыйа
Сүгэ, күрдьэх ылбыттара, эргэ табаар дьааһыгар тутаахтары саайталаан, буор таһар наһыылка оҥостубуттара. П. Аввакумов
Кини [Рейслейн] икки атаҕын үлүппүтэ. Орто Халымаҕа кинини тириигэ суулаан наһыылканан киллэрбиттэрэ. ДьДьДь

даҕ. Киһи дьулайыан, саллыан курдук, дьулаан, саллымар. ☉ Вызывающий чувство страха, вселяющий ужас, жуткий
Бука барылара миэхэ сыһыаннаһыылара …… олус кырыктаах, ыгааһыннаах, ханнык эрэ баттыктаах, суоһумар ыарахан сохсолоох курдук этэ. Г. Борисов
Суолларым суоһумар ыраахтар! «ХС»
Суоһумар Пиреней хайаларыгар этэрээт тоһуурга түбэспитэ. АЕВ ОҮИ

даҕ.
1. Адаҕаны кэппит. ☉ Носящий колодку (о лошади)
Кыбыы кэтэҕиттэн адаҕалаах икки ат, төбөлөрүн кырыска умса анньан, аа-дьуо тахсан кэлбиттэрэ. П. Аввакумов
Кэнники баран көрбүппүт, били титиик кэннигэр лүһүгүрээбит «абааһыбыт» баара Доропуун адаҕалаах ата эбит. А. Неустроева
2. Туох эрэ бакаайылаах, соһулла сылдьар ыарахан таһаҕастаах. ☉ Носящий, таскающий какую-л. тяжесть, затрудняющую движение
Кини [эһэ] атаҕар хапкаан адаҕалаах сылдьыан баҕарбатаҕа. И. Федосеев
Бачыыҥкалара буорунан иһэҕирэн бары адаҕалаах курдук буоллулар. С. Васильев
3. көсп. Ыар баттыктаах, улахан тутуллар мэһэйдээх. ☉ Обремененный чем-л., имеющий какую-л. обузу, помеху
Кини утуйар ороно да суох, ол үрдүнэн атаҕар адаҕалаах, моонньугар чэҥкээйилээх — икки киһи иитимньилээх. Н. Якутскай
Арааһы аһан баран Атаҕар туруорар Алыс адаҕалаах. А. Софронов

даҕ.
1. Суон, уйуктаах, бөҕөтаҕа эбэтэр оннук киэптээх. ☉ Крепкий, прочный
Модьу төһүү мас. Модьу быа. Модьу боробуойдаах аан. Модьу илиилээх-атахтаах.  Күөрэгэй [киһи аата] тутуспут мутуга модьу буолан, бөрө иккиһин нэмийэн хадьырыйыан иннинэ, атаҕын ньылбы тардан ылла. Т. Сметанин
Ыт модьу сыабын быһа көтөн миэхэ кэлиэ суоҕуттан эрдийэн, дьиэ айаҕын диэки баран иһэн, аан баттыктааҕын көрөн, тохтоон хааллым. Эрилик Эристиин
Лоокуут …… модьу харылаах, толору быччыҥнаах, эрдиҥи көрүҥнээх төрөлкөй уолан киһи буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сүгүүгэ-көтөҕүүгэ ордук кыайыылаах, ордук ыараханы уйар, кыайар. ☉ Крепкий, сильный, легко справляющийся с тяжестью, тяжёлой ношей
Доҕорум сүгэһэргэ модьу эбит.  Биир олус бөдөҥ уҥуохтаах, модьу быһыылаах, сүдү улахан киһи турар үһү. Саха фольк. Бу саамай модьу эр дьоҥҥо сөптөөх үлэ этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көсп. Бигэ эрэллээх, халбаҥнаабат, кытаанах (киһи ис санаатын этэргэ). ☉ Несгибаемый, непреклонный, твёрдый (о воле человека)
Модьу санаалаах дьон! Көр, туохтан даҕаны соһуйбат, дьу лайбат дьон. Н. Лугинов
Николай Снитко олус инициативалаах, булугасталыгас, халбаҥнаабат модьу санаалаах табаарыс этэ. СБТТ
◊ Модьу атах кө р атах
Били үнүрүүн куттаабыт кыыла …… модьу атах, киэһэни быһа үгүрүөлээн-үгүрүөлээн баран, тотон эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр. Күндэ
Модьу атах куобахтары тутаары, куттаары уһуутуур, алларастыыр. Т. Сметанин
ср. монг. бадьу ‘жать, прижимать’

I
туохт. Кыайан турбат буол, өрүттүбэт турукка киир (ыран охтубут сааскы сүөһү туһунан). ☉ Дойти до полного истощения, до падежа (о скоте, падшем от весенней бескормицы)
Хара хапсык буолан эрэр, хас да ыалга ынах көтөҕүллүбүт аатырда. Болот Боотур
Көлүүр ата саас тиийэн ыран охтубут буоллаҕына көтөҕүллүбүт дииллэр. НПИ ССЫа
II
1.
көтөх диэнтэн атын. туһ. Наһыылкаҕа көтөҕүллэн кэлбиттэр хаамар буолан төннөллөр, мас баттыктаахтар сүүрэр буолан дойдулууллар. Амма Аччыгыйа
Бүрүйэн турбут туман, улам көтөҕүллэн отмас көҕөрө ырааһырда. А. Федоров. Эбэ хобордоон, ырбыыта ыраатан, көмүөлэ көтөҕүллээри ыксаабыт, ыгыллыбыт аҕай этэ. П. Филиппов
2. Дьоһуннаахтык, ыараханнык олорор сиргиттэн тур; ханна эрэ таҕыс, ытын. ☉ Медленно и степенно подниматься, вставать; медленно взбираться куда-л. Өксүү …… төрөөбүтүн тухары тырыбыынаҕа көтөҕүллэн тахсан, аан маҥнайгы эппит тыла ити этэ. Н. Заболоцкай
Генерал синиэлин уонна папааха бэргэһэни кэппит киһи олорор сириттэн көтөҕүлүннэ. ПП Дь
3. Үллэн өрө таҕыс (хол., тиэстэ). ☉ Подниматься, становиться пышным (о тесте). Көтөҕүллүбүт тиэстэнэн бэрэски буһардылар
4. көсп. Өрө күүр, көхтөн; өрүкүй. ☉ Чувствовать прилив сил, энергии, радости; воодушевляться, вдохновляться
Үйэбэр хаһан да көтөҕүллүбэтэхпин көтөҕүллэн үлэлээтим. С. Данилов
Микиитэ бэркэ көтөҕүллэн ыллыы олорон өйдөнөн кэлбитэ, дьоно уурайан хаалбыттар, кини соҕотоҕун ыллаан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тымныы ууга сөтүөлээн дуу, ходуһа чэбдик салгыныгар утуйан туран дуу, Ольга бу сарсыарда ис-иһиттэн чэпчээбит, көтөҕүллүбүт курдук буолла. Л. Попов
Үөрүүтүттэн көтөҕүллэн хаалбыт Екатерина сылабаарын остуолга аҕалан уурда. Эрилик Эристиин
△ Эгди буол, чэпчээ (арыгыттан). ☉ Быть навеселе, в приподнятом настроении (от выпитого)
Охоноон оҕонньор, бука, көтөҕүллэн чэпчээн буолуо, хоноһотугар бэйэтин ааспыт олоҕун сиһилии сэһэргиир. Л. Попов
Кини мэлдьи солото суох, кини мэлдьи сымнаҕастыйа уонна көтөҕүллэ холуочуйан сылдьар курдук сананар. Л. Толстой (тылб.)
♦ Санаата көтөҕүллэр — үөрэркөтөр, чэпчиир, туохтан эмэ дуоһуйан нус буолар. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении, оставаться довольным, удовлетворяться
Пуд Ильич санаата көтөҕүллэр, уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир. Далан
Доропуун оҕонньор бэрэссэдээтэл хоһуттан улаханнык чэпчээн, санаата көтөҕүллэн таҕыста. Н. Заболоцкай
Эрэйи-кыһалҕаны билбэтэх киһи санаата көтөҕүллэн, үөрүөн-көтүөн курдук буолан, аан дойду ньургун ньуура тупсан турар этэ. Эрилик Эристиин. Сүргэтэ көтөҕүллүбүт — санаата күүһүрбүт, эрдийбит, өрө күүрбүт. ☉ Воспрянуть духом
Мин бастакы хоһооннорум ыччат ыллыыр ырыалара буолбуттарыттан олус үөрбүтүм, сүргэм көтөҕүллүбүтэ. Софр. Данилов
Уйбаан оҕонньор аара эһэ арҕаҕа, манна сүнньүөхтээх саа баарын истиэҕиттэн ыла сүргэтэ көтөҕүлүннэ, ол арҕаҕы кини хайаан да көрдөҕүнэ табыллар буолла. Амма Аччыгыйа
Бу киэһэ саллааттар сирэйдэрэ-харахтара турбута, сүргэлэрэ көтөҕүллүбүтэ сүрдээх. Т. Сметанин