батыс диэнтэн хай
аата. Оттон ити сартанскай мууһуруу иккис аҥаарыгар дьон, Алдан өрүһүттэн ураты, Ленаҕа, Витимҥэ, Өлүөхүмэҕэ, Бүлүүгэ …… Халымаҕа тиийэн олохсуйталаабыттара. Оннук ыраах сирдэринэн тарҕанан олоруу булду батыһыыттан буолара. БИГ ӨҮөС

I
туохт.
1. Туохха да иҥнибэккэ бүтүннүү киир, сөп буол. ☉ Умещаться, помещаться в чем-л.
Ураһабыт кырата бэрт буолан, аҥарбыт эрэ батта. А. Софронов
Боолдьох бүрүөһүннээх аан тиэрэ баран хааларын кытта ааҥҥа дьон баппакка, кырыы-кырыыларынан симсэн турдулар. Эрилик Эристиин
2. көсп. Дьону кытта табыс, эйэлээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Уживаться, ладить с людьми (преимущественно употр. в отриц. ф.)
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, училищеттан үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Уолбутун хайдах эрэ гыныах, манна батан сатаан сылдьарыттан ааста. Далан
Дима баппат, өһөс-чоҕой киһинэн аатыра сырыттаҕа ити дии. С. Никифоров
II
туохт.
1. Тугу эмэ (хол., суолу, үрэҕи уо. д. а.) батыс, батыһа бар. ☉ Следовать за чем-л., идти вдоль чего-л.
Сүтэрэн кэбиһэ-кэбиһэ, бэрт эрэйинэн ирдээн, аттар суолларын баттылар. Болот Боотур
Баччаҕа үрэҕи батан сордоҥ бэркэ тахсааччы. И. Гоголев
Биһиги кыараҕас үрүйэни батан, Чыыстайы арыый аҕай таҥнары түһэн дьүккүтэ турбуппут. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ анаан-минээн көрдөөн кэрийэ бар. ☉ В поисках чего-л. следовать за чем-л. [Өксүүнньэ:] Чэ, сөп, ынахтар тэллэйи бата сырыттахтара. Күндэ
Чубуку аһылыктаах сири батар. И. Гоголев
Арыт дьиҥ француз сиэринэн, Бардары, кафены батабын. С. Данилов
III
туохт., кэпс. Көрдөһүүнү ылыныма, аккаастаан кэбис. ☉ Отвергать просьбу, не соглашаться, отказать
Үнүр Ааныс сиилэс кирилиэһин абырахтыы түһэн кулу, абыраа диэбитин, кыккыраччы батан кэбиспитим. Н. Заболоцкай
Чэ, ол да буоллар батан кэбиһиэм дуо, эдэр быраатым хайдах киһитин билэ таарыйа тустан көрүөм буоллаҕа. «Чолбон»
IV
туохт. Хаан урууларгыттан кимиэхэ эрэ тугунан эмэ маарынныыр буол. ☉ Походить на кого-л. из родственников
Ийэтин баппыт. Эһэтин баппыт. — Эн дьэбир да киһигин: кими батан итиччэ кытаанаҕыҥ эбитэй. Н. Лугинов
Аҕаҕын баппатах эрдьигэн эбиккин. Кэпсээннэр
V
туохт. Сап, буоһат (атыыр оҕуска, атыыр сылгыга сыһыаннаах). ☉ Спариваться, осуществить случку (о жеребце или быке)
Ынаҕы батан көрбөтөх, Тутум атахтаах, Туора муостаах Луобээгэй оҕустаах. П. Ойуунускай

I
бат I диэнтэн холб. туһ. Абакыын урут нус-хас сылдьыбыт бэйэтэ, бу саас Ньукулай оҕонньордуун батыспатахтар этэ. Нэртэ
II
туохт.
1. Ким, туох эмэ кэнниттэн баран, эккирэтэн ис. ☉ Идти следом, следовать за кем-чем-л.
Саша сирэйэ-хараҕа хайдах эрэ уларыйан иһэрин көрөн, ийэтэ ампаарга батыһан киирдэ. М. Доҕордуурап
Батыһан тахсыбыт ыт, кыҥнаҥныы-кыҥнаҥныы, Петров илиитэ хамныырын одуулаһар. Амма Аччыгыйа
2. Тугу эмэ батан, тутуһан ол туох эмэ хоту баран ис. ☉ Двигаться, держась какого-л. направления; следовать за кем-чем-л.
Булчуттар кыыл суолун батыһаннар, тиит, харыйа, бэс мастарын булкуһа үүммүт тыа саҕатыгар тиийдилэр. Л. Попов
Кини иһирик ойуурга киирбэккэ, наар дьэҥкэ тыаны батыһан истэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Ким эмэ холобурун үтүгүн. ☉ Подражать кому-л. в чем-л., следовать чьему-л. примеру
Аҕалаах ийэтэ Артыалга киирбиттэрэ, Кинилэри атыттар батыспыттара. А. Бэрияк
«Хата, бултаан аһатыаҥ», – диэн уолун тылын батыһан эттэ. Н. Түгүнүүрэп. 4.көсп. Тугунан эмэ күүскэ үлүһүй өйгүн-санааҕын онно биэр. ☉ Сильно увлекаться кем-чем-л.; целиком отдаваться какой-л. идее, занятию, чувству
Бииктэр баҕатын хоту алгыһынан үөрэҕи батыспыта. Л. Попов. Бэйэни харыстаммакка үлэлээҥ, ууну хана утуйарга, хото аһыырга, көрү батыһарга суудайымаҥ! Саллааттар с. 1967
III
туохт. Кими-тугу эмэ утумнаан майгынныыр буол, дьүөрэлэс. ☉ Быть похожим на кого-что-л., иметь сходство с кем-чем-л.
Дьүһүнэ эрэ үчүгэй, майгыта ону батыспатах. А. Сыромятникова

иҥмэт-баппат - киһини кытта сатаан тапсыбат; хадаар. ☉ Неуживчивый, несговорчивый
Аанньа билбэт киһи омос саныаҕар иҥмэт-баппат, ыган-түүрэйдээн да барыах айылаах хабыр-хаҥыл бартыһаанныы майгытын ыһыктыбакка аттаныах чинчилээх кырдьаҕас ис-иһигэр киирдэххэ киһи үтүө тылын ылынымтыата, үөрэххэ, сайдыыга сүрэҕинэн-быарынан тардыһара олус арылхайдык, итэҕэтиилээхтик арыллар. ФЕВ УТУ
Бытархай бурсууйтан тахсыбыт иҥмэт-баппат сорох дьон М.К. Аммосовы абааһы көрөннөр мэһэйдээн эрэйдииллэр. «ХС»; иҥэ-бата сатаан - 1) тугу да гынара суох буолан. ☉ От безделья, от нечего делать
Дьиэҕэ хаайтаран олороҕун, ол иһин, иҥэ-бата сатаан эҥин-араас буолаҕын... «ХС»; 2) бара-кэлэ сатаан, кыһалҕаттан, ыксаан. ☉ Не имея другого выхода
Сүрдээх дьахтар, иҥэ-бата сатаан, ити кырдьаҕас түөкүҥҥэ эргэ тахсыбыта. А. Сыромятникова; иҥэн-батан сылдьыбат (олорбот) - сүгүн буолан сылдьыбат (олорбот). ☉ Спокойно, тихо, смирно не может (жить, сидеть, ходить и т. д.)
Икки ааттаахтар Иҥэн-батан сылдьыахтара суоҕа. П. Ойуунускай
Тугун сүрэй тылыҥ-өһүн, атыыһыт ама киһи! - Даайыс иҥэн-батан олорбото. А. Сыромятникова

I 1) гнать, выгонять; отказывать в чём-л.; батан таһаар = выгнать; батан ыыт = отказать; 2) преследовать, идти по следу; батан ис = преследовать; суолун бат = идти по следам.
II 1) умещаться, помещаться, входить; бу кинигэлэр дьааһыкка баппаттар эти книги не умещаются в ящик; 2)перен. уживаться; кини хайа да сиргэ баппат он нигде не уживается.
III походить, быть похожим; мин кинини баппыппын я похож на него.

I 1) идти, ехать за кем-л.; уол убайын батыста мальчик ушёл за старшим братом; 2) преследовать, идти по следу; саһыл суолун батыһан испит он шёл по следам лисицы; 3) перен. увлекаться чём-л., отдаваться чему-л.; булду батыс = увлекаться охотой; 4) перен. следовать, последовать чему-л.; үчүгэй опыты батыс = следовать хорошему опыту.
II совм.-взаимн. от бат = II 2 ладить, быть в ладах, уживаться; убайым биһикки батыспатыбыт мы со старшим братом не поладили.

1) умещаться, вмещаться; 2) употр. чаще в отриц. оборотах уживаться; ханна да иҥэн-батан сылдьыбат он нигде не уживается.

v. to chase, pursue, drive

v. to fit into

v. to follow, pursue, chase, go after