көр баҕалаа эрэ
Саҥара баҕалаан көр эрэ, саманна ытан кэбиһиэм. Эрилик Эристиин

сыһ. Баҕа курдук. ☉ По-лягушачьи, подобно лягушке
Баҕалыы баҕырҕаа. Баҕалыы ыстаҥалаа. — Дьэбиннээх быһахтаах, Дьэс алтан кытахтаах Бандьыыттыыр Хабырыыс Баҕалыы Бахчарыыс Сүүрбэ биир сыллаахха Сүүтүктээх кулаакка Моонньох уол буолбута. Эрилик Эристиин
♦ Баҕалыы сыылын (сыыллан хаал) – 1) улаханнык бааһыран, ыалдьан, эмсэҕэлээн, кыайан хаампат, сыылар эрэ буол. ☉ Еле двигаться на четвереньках (будучи тяжело больным или раненым)
Чигдигэ хас да киһи өлөн сыталлар, хас да киһи бааһыран баҕалыы сыыла сылдьаллар. Эрилик Эристиин
Алаас ортотугар киириигэ сиһим балык этэ аһый гынарга дылы гынна да, сотору буолаат, баҕалыы сыылан хааллым. А. Софронов
Ыт буоллаҕына, киһи мэйиитигэр хатаныах курдук, сып-сытыытык часкыйа түһээт, баҕалыы түөһүнэн сыылан хаалла. Эрилик Эристиин; 2) олус бытааннык (баҕа курдук бытааннык) сыҕарый. ☉ Передвигаться очень медленно (как лягушка)
Баска бэриллэ-бэриллэ Баҕалыы сыылбыт маҥан оҕуһунан Мас мастаан мадьыйарым. П. Ядрихинскай

түөлбэ., көр баҕалаа
«Саҥас, алчахтаан, хомурдуостаан, үөннээн, чиэрбэлээн, уу кыыстаан кулу!»— диэбит [Куһаҕан Ходьугур]. Саха фольк. Баҕа курдук ыстаҥалыы-ыстаҥалыы алчахтаан сии сылдьарын санаатаҕына, киниэхэ чугаһыан этэ тардар. И. Гоголев

быччай диэнтэн дьаһ
туһ. Бу муҥмутун-сорбутун хаһан ситиһиэхпит баарай?! (Сутуругун ыга туттар, хараҕын быччатар.) Ситиһиэхпит... Ситиһиэхпит! Күндэ
Оччоҕо уулусса муннугар Баҕалыы хараҕы быччатан, Бөрөлүү тиистэри ырдьатан, Ымаҥныыр сирэйдэр бааллара. Эллэй

нареч. по-лягушачьи, как лягушка; баҕалыы баҕырҕаа = квакать по-лягушачьи # баҕалыы сыылын = а) упасть ничком; б) слечь (от болезни, побоев; букв. ползать по-лягушачьи).

саҥа алл. Киһи, кыыл улаханнык ыгыллан, быһа баттаан таһаарар бүтэҥи саҥата. ☉ Глухой отрывистый звук, произносимый (человеком или животным) с огромным усилием, резко, непроизвольно
Бүгүн эһээ Дьөгүөр саҥа баһымньыламмыт, бөлөх ыарҕалары куотуо диэбит курдук атаҕын анныгар уктан туран, «һах» дии-дии охсон кунайдыы турар. М. Доҕордуурап
Кини тойонун саанан баска мииннэрбитэ «һах» диэбитинэн, мууска бырахпыт баҕалыы «палк» гына түстэ, нагаана туспа эһилиннэ. «ХС»

туохт.
1. Курдьаҕаны (үөнү-көйүүрү) булан сиэ (туруйа о. д. а. көтөрдөр тустарынан). ☉ Питаться насекомыми, мелкими гадами (о журавлях и др. птицах)
Кураанах мастан курдьаҕалаан сиэбит (өс хоһ.). Толооҥҥо саас туруйа ыһыытыыр, Мэлдьи дуодаҥныыр, мэлдьи баҕалыыр. Хотоолу хоруйан Курдьаҕалыыр, Ас буллаҕына — үөрэн ыҥырбахтыыр. Таллан Бүрэ
2. көсп. Албыннаан-түөкэйдээн тугу эмэ ситиһэ сатаа. ☉ Плести козни, пакостить
Ким албын кулубаны көҥүл курдьаҕалыыр. Н. Неустроев
Элбэҕи эгэлгэлээмэҥ, Үксү курдьаҕалаамаҥ. С. Васильев

1. частица 1) выражает смягчение категоричности повеления, просьбы -ка; пожалуйста; эт эрэ скажи-ка; туруҥ эрэ вставайте-ка; кэпсээ эрэ расскажи, пожалуйста; үлэбитин бүтэриэх эрэ давай-ка, закончим работу; барыым эрэ пойду-ка я; чэ эрэ ну-ка; чэйиҥ , ыллыаҕыҥ эрэ давайте-ка споём; 2) выражает угрозу или строгое предупреждение попробуй, посмей и т. п.; өссө сымыйалаа эрэ ! ты у меня попробуй, соври ещё!; тугу да гыммакка олор эрэ ! попробуй-ка побездельничай!; тахсан көрөөр эрэ , түөкүн ! только посмей выходить, разбойник!; 3) выражает ограничение, выделение только, лишь, лишь только; ол эрэ куһаҕан ... только то плохо...; кэпсэтии футбол эрэ туһунан разговор был только о футболе; сайынын эрэ баар буолар он бывает лишь только лётом; бу хоско утуйаллар эрэ в этой комнате только спят; бу хоско эрэ утуйаллар спят только в этой комнате; 4) употребляясь с деепр. на =ан, подчёркивает его знач.: батыһан эрэ иһэҕин просто идёшь за ним; үлэлээбэккэ эрэ сылайдым и не работавши я устал; 5) образует от вопр. мест, неопр. мест, и нареч.: ким эрэ кто-то; кимнээх эрэ кое-кто; туох эрэ что-то; ханнык (или хайа ) эрэ какой-то; кимиэхэ эрэ чьё-то; тоҕо эрэ почему-то; төһө эрэ насколько; хайдах эрэ как-то, каким-то образом; хаһан эрэ когда-то; ханна эрэ где-то; хантан эрэ откуда-то; 2..союз 1) временной, указывает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения как только; кини кэллэр эрэ , оҕолор тарҕанан хаалаллар как только он приходит, ребята тут же расходятся; 2) разд. или; кэлэр эрэ , кэлбэт эрэ , мин билбэппин придёт или не придёт, я не знаю; үлэлиир эрэ , суох эрэ , биллэрбэт он не сообщает, работает или нет # аатыгар эрэ для виду; аат эрэ харата еле, едва, еле-еле, едва-едва; баара эрэ всего-навсего; бэйи (или бэйэ ) эрэ погоди, постой; киһи эрэ любой, каждый; көр эрэ смотри-ка; көр эрэ маны ! смотри-ка какой!; (сылдьа ) баҕалаа эрэ только посмей (ходить) куда-л.; хорум эрэ ! но-но, смотри у меня!

1. туохт.
2. Баар сиргиттэн барыма, оннугуттан хамсаама. ☉ Оставаться на месте пребывания, нахождения
   Хаалбыт дьон маҥнайгы киэһэлэрин олус хобдохтук саҕалаабыттара. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски баран иһэн ытын: «Хаал, сыт, билигин кэлиэм», — диэбитэ. Суорун Омоллоон
   Абдуркулла уола хаалбыт ыстаансыйатыгар тиийэ охсуон баҕарар. Эрилик Эристиин
   Холкуоска оҕолору, дьахталлары кытта аҥаардас кырдьаҕастар эрэ хаалбыттар. Т. Сметанин
3. Ханна эмэ атын сиргэ баар буол (хол., ким эмэ хаалларбыта). ☉ Быть оставленным, забытым кем-л. где-л. (о чём-л.). Төлөпүөнэ дьиэтигэр хаалбыт
   □ Орон үрдүгэр дьахтар аҕалбыт быдарааҕа хаалбыт. Н. Неустроев
   Ол дьон оҥорбут испииһэктэрэ ыстаапка хаалбыта көстүбүт. Эрилик Эристиин
   Алыы саҕатыгар ыт ойута тарпыт элбэх түүтэ хаалбыт. Т. Сметанин
4. Туттуллубут, көҕүрээбит кэннэ ордон баар буол, орт. ☉ Оказаться в наличии, быть в остатке, остаться. Дьэдьэн ыаҕайа түгэҕэр хаалбыт. Харчыта аҕыс эрэ мөһөөх хаалбыт
   □ Киһитэ хаалаах испиискэтин, төһө хаалбыт эбит диэбиттии, балай да өр халыгыратан иһиллээтэ. А. Софронов
   Мастар сайыҥҥы киэргэллэриттэн биир эмэ сэбирдэхмутукча хаалбытын тымныы тыал турута сынньан, тэлимнэтэ көтүтэр. Н. Якутскай
   Чабычаҕар алта уон биэс кутуу бурдук хаалбытын чуолкай билэрэ. Эрилик Эристиин
5. Бииргэ баран иһэн кими, тугу эмэ кыайан ситимэ, онтон ыраах буол. ☉ Отставать от кого-чего-л., двигаясь в одном направлении
   Хаалан испит табалар ол кэмҥэ, үөр курупааскы курдук өрө туманнаан, дьоҥҥо чугаһаан истилэр. Амма Аччыгыйа
   «Аны дьоммуттан хаалыам», — диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон
   Тайах сүүрүккэ оҕустаран улам атан, хаалан, нөҥүө кытылы былдьаһан муоһа хороҥнуу турда. Н. Заболоцкай
   △ Ирдэниллэр, сөптөөх таһымтан намыһах буол. ☉ Отставать от кого-л. в чём-л., делая что-л. одно, оставаться позади
   Сүөһү иитиитигэр биһигиттэн хаалан иһэллэрэ, быйыл кинилэр бастыах курдуктар. С. Ефремов
   Биллэн турар, хаалан иһэр өйдөөх-санаалаах биирдиилээн эдэр дьон бааллар. С. Никифоров
   △ Намыһах билиилээх буолан, кылааскын тахсыбакка, иккис сылгын үөрэнэр буол. ☉ Остаться на второй год (напр., в классе)
   Уол үөрэҕэр мөлтөх буолан, кылааһыгар иккис сылын хаалбыта. «ХС»
   Урут үөрэхтэригэр хаалбыт оҕолору үөрэттэрэ-үөрэттэрэ, тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт. «Чолбон»
6. Ханнык эмэ кэмҥэ, кэрдиискэ төһөнөн эрэ тиийимэ (хол., кэм, кээмэй туһунан). ☉ Оставаться в каком-л. количестве до достижения какого-л. предела (напр., о времени, расстоянии)
   Бөһүөлэккэ тиийиэ икки көс курдук сир хаалтын кэннэ, икки ыта сэниэлэрэ быстан, соһуллан хаалаллар. Н. Якутскай
   Саҥа анаммыт учууталлара алтынньы бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла. Суорун Омоллоон
   Аҕыс буолуо аҕыйах мүнүүтэ хаалбытын кэннэ Миша айалаан-дьойолоон түөһүллэн турар. Н. Лугинов
7. көсп. Олоххо киирбэккэ хаал, туолума. ☉ Оставаться неисполненным, неосуществлённым
   Мин эдэрбэр манна үрдүк үөрэх оскуолата суоҕа, ол иһин төһө эмэ баҕарбытым иһин, үөрэнэр ыра санаам таах хаалбыта. Н. Заболоцкай
   Били балаҕанын маһын таһыыта букатын хааларыгар тиийдэ. Д. Таас
   Бу ыйга ылыныллыбыт былаан туолбата, хаалар буолла. «Кыым»
8. Туһаҕа турума, туһалаама. ☉ Терять свою пригодность, полезность
   [Степанида:] Ол Марыысалаах бэлэхтэрэ, баар хаалыа суоҕа. В. Протодьяконов
   Мин да санаабар манньалыыра сөп, искэ киирдэххэ, харчы хаалыа үһү дуо? М. Доҕордуурап
   Саҥа охсуллубут от туох да буолуо суоҕа, икки-үс күн хаппыт от, хата, ол хаалыа. С. Маисов
   △ Туһаттан таҕыс, туһата суох буол. ☉ Выйти из употребления, стать ненужным
   Хаар бөҕө түһэн эрэр да, сир ириэнэх буолан уулла турар, этэрбэһим хаалла. Суорун Омоллоон
   Хаахыныы ыллаан сыылаҥхайдаабыт Хатыҥ сыарҕабыт олох хаалла. Күннүк Уурастыырап
   Таҥас-сап да хаалла, сынньаннахха сатанар. М. Доҕордуурап
9. көсп. Ханнык эмэ быһыыга-майгыга түбэс, хайдах эрэ балаһыанньалаах буол. ☉ Оказаться в каком-л. положении, попасть в какую-л. ситуацию. Харчыта суох хаал
   □ Тогойкин суоҕа, кини соҕотох хаалбыта олус куһаҕан эбит. Амма Аччыгыйа
   Кыра оҕолордоох хаалбыт дьахтар эрэйдээх, кырдьык да онтон атыннык хайдах саныа этэй? Софр. Данилов
   Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан, хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
10. көсп. Уруккуҥ курдук буол, уруккугуттан уларыйыма, оннугар хаал. ☉ Оставаться без изменений, не подвергаться перемене. Урукку үлэтигэр хаалбыт
    □ Билигин даҕаны, мин бэйэлээх орто ыал ахсааныгар хааларым буоллар, сидьүгээр буолуом суох этэ. П. Ойуунускай
    Баайдар сокуон халбаҥнаабакка бэйэтинэн хаалыан төлкөлөөн, тыл тарҕатан, дьон өйүн-санаатын тууйа сатыыллара. Эрилик Эристиин
    Кырдьаҕастара этэҥҥэ сылдьарын, бэйэтин көрүнэрин, ырыата хаалбатын сөҕүү-махтайыы, үөрүү-көтүү буолла. «Кыым»
    △ Умнуллан бар, умнулун, суох буол. ☉ Быть забытым, забываться
    [Уолаттар:] Чэ, кэбис, урукку өспүтсааспыт хааллын, аны доҕордуу-атастыы буолуохпут. Суорун Омоллоон
    Төһө да таһылыннарбын, мин бултуох санаам хаалбатаҕа. Эрилик Эристиин
    Сөп, эн ол көмүһү ылаҕын, мин бэйэм өлүүбүн эмиэ, ол кэнниттэн урукку иирээммит хаалар. С. Ефремов
    △ Билиҥҥэ диэри баар буол. ☉ Сохраниться (о чём-л.)
    Кырдьар сааскар диэри дьээбэтинньигиҥ хаалбыт эбит буоллаҕа. С. Ефремов
    Кирилл Васильевичка кини хаартыскаҕа түспүт мичээрэ эрэ хаалбыт. Н. Габышев
    Кини өйүгэр-санаатыгар биир өрөгөйдөөх, үөрүүлээх санаа хаалбыт. «Чолбон»
11. көсп., кэпс. Уу-хаар тахсан, сырыыайан суох буолар туруктан (хол., сааскы суолу-ииһи этэргэ). ☉ Испортиться, ухудшиться (напр., о весенней дороге)
    Уу-хаар быллыгыраччы таҕыста, суолиис хаалара тирээтэ, Сергучёв дойдутугар сарсын барардыы бэлэмнэннэ. И. Никифоров
    Хаппытыаннаах Мэхээлэ сыарҕа сырыыта хаалара чугаһаабытын кэннэ, куораттан тахсан отучча көс сири түһэллэрэ сыралаах айан буолла. А. Сыромятникова
    Александр Иванович, билигин, бу суол хаалан эрдэҕинэ хас биир чаас күндү. Хоро Бүөтүр
12. көмө туохт. суолт.
13. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын бүтэһиктээхтик, булгуччулаахтык оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает законченность, завершённость действия
    Ньыыкан таһырдьа ыстанна, кэнниттэн кыра ыт кутуруга сырбас гынан хаалла. Болот Боотур
    Олбуор ортотун диэки ырыа былаастаах хаһыы дуорайан ылаыла, мэлийэн хаалар. Күннүк Уурастыырап
    Аҕам бу кэмҥэ олохтоох өйө-санаата букатын бутуллан, көтөн хаалла быһыылаах. А. Сыромятникова
14. -а, -ыы, -бакка сыһыат туохтуурдары кытта ситимнэһэн хайааһын ситэтэ суохтук оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ыы, -бакка обозначает незаконченность, незавершённость действия
    Ыраатыахпытыгар диэри кинилэр далбаатыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
    Мин ыраах атын сиргэ сылдьар буоламмын, эһиэхэ кыайан көмөлөспөккө хааллым. Бэс Дьарааһын
    Сүүрбэ тоҕус хонук биллибэккэ хаалла. Дьүөгэ Ааныстыырап
    ♦ Баҕалыы сыылын (сыылан хаал) көр баҕалыы
    Аҕалара атаҕын өлөрөн, от үлэтин үгэнигэр баҕалыы сыылан хаалбыта. «Кыым»
    Баҕарахтыы сыылан хаал көр баҕарахтыы. Балыыһаҕа баҕарахтыы сыылан хаалбыт киһини аҕалбыттара. <Биир> таммах хаан хаалыар диэри көр таммах. Арамаан чугуйары сөбүлээбэт, этэргэ дылы, таммах хаан хаалыар диэри инники кимэр санаалаах. С. Федотов
    Быарынан хаалар көр быар. Булчут үүтээнигэр быарынан хааллар да, ыта баар буолан соҕотохсуйбата. «Кыым»
    Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Эмээхсин эрэйдээх быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалаахтаабыт. Бэйэтэ да билбэккэ (өйдөөбөккө) хаалла көр бэйэ. Ыстапаан этин атыылаһарыгар төһө өр мачайдана сылдьыбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Софронов
    Оҕонньор хайдах ойон турбутун бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Амма Аччыгыйа
    Онтон эмискэ: «Пахай, аата бытархайын!» — диэбитин бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта. «ХС»
    Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии. Туһахтарын кэрийэн, соһутан элбэҕи ылыах буолбут дьон, ытыстарын соттон хааллылар, икки туһахтарын куобах булгутан, соһон кэбиспит. Н. Босиков
    Бырдаахап хас да киһини ыҥыртаран сураҕалаһан көрдө да, ытыһын соттон хаалла. Н. Борисов
    Инньэ гынан иккис да миэстэттэн илиитин соттон хаалла. «Сахаада»
    Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла көр илии. Уол ураҕаһын былдьатан, илиитэ уот тымтан хаалла. Иэскэ хаалыма көр иэс. Уол аргыһын кытта дьээбэлэһэн ылла, иэскэ хаалбата. Киһи санаата хаалыа суох курдук көр санаа II. Быйыл уу ылар ходуһаларыттан оту син ылыыһылар, кэбис, киһи санаата хаалыа суох курдук. «ХС»
    Кулгааҕа эрэ истэн хаалла көр кулгаах. «Бай!» — диэн хаһыытаабыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Суорун Омоллоон
    «Мин аҕабын көрдүҥ дуо?» — диэн ыйытан «чап» гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. «Чолбон». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө көр кулгаах. Кулгаах хаалыа, муос үүнүө диэн баран, түһүнэн кэбис. Кумааҕыга <эрэ> хаал (баар) көр кумааҕы. Ити боппуруос кумааҕыга эрэ хаалыа суох тустаах. Билиҥҥи туругунан ол былаан кумааҕыга эрэ баар
    □ Тэрийэр үлэ суоҕуттан, хайа да бэйэлээх уураах кураанах кумааҕыга эрэ хаалыаҕа
    Ленин с. Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) көр кураанах. «Холооннооҕун» куоттаран, Кураанаҕы кууһан туран, Хобдох күтүөт аатырда. Күннүк Уурастыырап
    Ити курдук, төһө эмэ үлэни үлэлээн бараҥҥын, кураанаҕы кууһан хаалаҕын. М. Попов. Күлгэ үҥкүрүйэн хаалла көр күл II. Ол саҕана тиийиммэт-түгэммэт дьон күлгэ үҥкүрүйэн хаалаллар этэ
    □ Күлгэ үҥкүрүйэн хаалбыт дьоҥҥо көмө наада буолбут. «Чолбон». Күлү ытыста (ытыһан хаалла) көр күл II. Өлбүгэ үллэстиитигэр сорохтор күлү ытыһан хаалбыттар. Кыл тыына эрэ хаалбыт — өлөрө чугаһаабыт, тыыннаах эрэ сытар. ☉ Находиться на последнем издыхании, быть при смерти
    Кыл тыына эрэ хаалбыт киһини наһыылкаҕа тиэйэн госпиталга аҕалбыттара. ССС. Ол-бу буолан хаалыа көр ол-бу. Кэбис, киһилэрэ аны ол-бу буолан хаалыа. Онно оҥойбут (оҥойон хаалбыт) көр оҥой. Оҕолор үлэлээн бүтээт, сөтүөлүү ыстаммыттар, оннулара эрэ оҥойон хаалбыт. Оннун эрэ көрөн хаал кэпс. — биирдэ туга да суох буолан хаал, туоххуттан эмэ мат. ☉ Внезапно остаться ни с чем, лишиться чего-л.
    Мин уон былас отум оннун эрэ көрөн хаалтым. А. Сыромятникова. Өйө көтөр (көтөн хаалар) көр өй. Наадалаахха кэлэн өйө көтөн хаалла. Өтөҕө төҥүргэһэ суох, сурда кэриэһэ суох хаалла — оҕото-уруута, кэннигэр хаалар, тэнитэр-ууһатар ыччата суох хаалла. ☉ Остаться без продолжателей рода, без потомков
    Соҕотох уолун сэриигэ былдьатан, өтөҕө төҥүргэһэ суох, сурда кэриэһэ суох хаалаахтаабыта. Күрүлгэн
    Сиргэ (сиргэ-буорга) хаал көр сир II. Күн улуустара бары көмүскүөхтэрэ, мин этэр тылым сиргэбуорга хаалыа суоҕа. Ньургун Боотур
    Истиҥ-иһирэх тыллара, Кэриэс-хомуруос этиитэ Сиргэ-буорга хаалбата. С. Зверев
    Мин тылым сиргэ хаалыа суохтаах. Бэс Дьарааһын
    Соһуллан хаалла көр соһулун. Кыыс сылайан, киэһэнэн төрүт соһуллан хаалла. Сытан хаал көр сыт I. Киһилэрэ сүрэҕинэн моһуогуран, төрүт сытан хаалбыт. Таастыы сүт (сүтэн хаал) — ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) диэн курдук (көр уу I). Бандьыыттара сураҕа суох таастыы сүтэн хаалбыта. Таҥара умнуутугар хаалбыт көр таҥара. Сорох сорудах ылыныллан баран, толорор саҕана таҥара умнуутугар хаалбыт. Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) көр тиҥилэх. Уол илдьити этээри тиҥилэҕэ харааран хаалла. Тула сүүрэн хаал көр тула. Бу түгэҥҥэ уол ыксалыттан тула сүүрэн хаалла. Тула эргийэн хаал көр тула. Ол кэмҥэ ийэлэрэ оҕолорунаан соҕотох тула эргийэн хаалбыта. Күрүлгэн
    Турар бэйэтинэн хаалла көр тур. Халаан уутуттан сорох ыал турар бэйэлэринэн хаалбыттара. Туттумахтаан (туттумахтаһан) хаал көр туттумахтаа. Кураан күннэргэ от үлэтигэр туттумахтаһан хаалыахха наада. «Чолбон»
    Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт көр тирии. [Хартыынаҕа] уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
    Билигин кырдьан, омурдун этэ уолан ити уҥуохтаах тириитэ хаалаахтаатаҕа. Д. Очинскай. Хаалары тыллас — солуута суоҕу саҥар, кураанаҕы тыллас. ☉ Болтать впустую
    Кэбис, ийээ, хаалары тыллаһыма, ити киһи улаатыар диэри хара тураах маҥхайар ини. Н. Лугинов
    Хаалары тыллаһыма, эмээхсиэн, улахан үлэҕэ сылдьар дьон мээр былдьаһыкка сырыттахтара. «Чолбон»
    Кэбис, хаалары тыллаһыма, оннук үлүгэр буорайа, мөлтүү иликкин. «ХС»
    Хааман хаал көр хаамп. Ол киһи, сураҕа, хаартыга сүүйтэрэн хааман хаалбыт үһү. Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Хааппыла хааныҥ Хаалыар диэри, Саһархай харах Сабыллыар диэри Бокуйар кулут Буолумаар, сэгээр! Эллэй
    Өстөөҕү кыайар туһугар хааппыла хаан хаалыар диэри охсуһаллара. «Кыым»
    Хаары ытыс (ытыһан хаал) көр хаар. [Боккуо:] Биһиги сааспыт тухары хамначчыт буолан баран, хаары ытыһан хааллахпыт. А. Софронов
    Хаҕа эрэ хаалбыт көр хах. Оту да охсорум, бурдугу да быспахтаһарым, билигин хаҕым эрэ хааллаҕа эбээт. «ХС»
    Хайдар аҥаара хаалбыт көр хайын I. Кырдьаҕас ыран-дьүдьэйэн, барахсан, хайдар аҥаара хаалаахтаабыт. Кустук. Халлааҥҥа хаалла көр хал- лаан. От былаана халлааҥҥа хааларыгар тиийдэ. Хараҕа эрэ хаалбыт — аһара ыр, дьүдьэй (улахан харахтаах киһини этэргэ). ☉ соотв. остались одни глаза. Эмээхсин эрэйдээх олус дьүдьэйэн хараҕа эрэ хаалбыт
    □ Дьэ, өлөөрү кыл тыыннара, килэгир харахтара эрэ хаалбыт эбит
    Саха фольк. Харыс хаал — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Тэһиин тутааччылара харыс хаалбыттар, сүөм түспүттэр, хомойбуттар. Саха фольк. Эдьиийэ сүөм түһэн, харыс хаалан, Ньукулайга тиийэн эмээхсин эрэйдээх ити тылларын кэпсээбитэ. Н. Борисов
    Зина бүгүн кини балаататыттан көрдөрөр-харайтарар дьахтара тахсар сураҕын истэн, сүөм түһэн, харыс хаалан сылдьар. «ХС». Этэн баран хаалар — саҥата суох хаалбат, хайаан да санаатын этэр. ☉ Он не промолчит, скажет своё слово в любом случае
    «Мин этэн баран хаалар киһибин, оттон кини сүрэҕэ суох!» — Маайа эбии күллэ. «ХС»
    ◊ Ойоҕос быһаҕаһынан хаал көр ойоҕос. Дьэ, кыһыылаах суол, уксубут атым Сындыыстан ойоҕос быһаҕаһынан эрэ хааллаҕа үһү. Олорон хаал көр олор. Бэйи, олорон хаалымыахха, тахсан саһааммытын бүтэрэ охсон кэбиһиэххэ
    □ Ыстаанын тобугар бээтинэ олорон хаалбыт. «Чолбон». Олохтон хаал кэпс. — аныгы олох ирдэбилиттэн хаалан ис, сайдыы өттүнэн атыттарга тиийбэт буол. ☉ соотв. отстать от жизни
    Инньэ гымматаҕына кини олохтон хаалыан сөп. Суорун Омоллоон
    [Адамов:] Ити олохтон хаалбыт, урукку олох дьуоҕатыгар тимирбит киһи тыла. А. Фёдоров
    [Варя:] Дьэ, ити баар уонна сайдыылаах куорат эмээхсинэ олохтон букатын хаалан иһэр диэтэххэ кыыһырыаҥ. С. Ефремов
    Тирк гынан хаал көр тирк гын. Уол суругу ылаат, тирк гынан хаалла. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии I. Маны таһынан, иһит кэһиитэ, ындыы кэһиитэ, улаҕа хаалар кэһии диэн сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥо-сэргэҕэ сиэтэри ааттыыллар. БСИ ЛНКИСО-1938. Уҥуоҕа хаалбыт — ханна эрэ көмүллүбүт. ☉ Быть похороненным где-л. (букв. кости остались)
    [Күкүр Уус:] Бу аата уҥуоҕум манна хаалар киһи буоллум. Суорун Омоллоон
    Билигин аҕам: «Уҥуоҕум дойдубар хааллар сөп буолуо этэ, кырыйдым», — диэн таҕыста. М. Доҕордуурап
    Арассыыйа, Украина уолаттара Ол охсуһууга умсубуттар, Уҥуохтара манна хаалбыт. Баал Хабырыыс
    Ууга уһун (устан хаал) көр уһун I. Ардах бөҕө түһэн, титииктэрэ ууга устан хаалбыта. Күрүлгэн. Үөрэнэн хаал — тугу эмэ үөрүйэх оҥоһун. ☉ Привыкать к чему-л.. Сарсыарда аайы сэрээккэлииргэ үөрэнэн хаалбыт. Убайбын кытта сылдьа үөрэнэн хаалбыппын
    др.-тюрк. хал, тюрк. кал

1. аат. Лапчааннаах, хайыытынан тыынар киһи сиир уу харамайа. ☉ Рыба
   Балык ыамнаах, киһи күннээх (өс ном.). Ойуурдаах куобах охтубат, уулаах балык быстыбат (өс ном.). Күөлгэ кыһыл көмүс балык уста сылдьар үһү (тааб.: күн). Эбэ көтөрүнэн, балыгынан бу нэһилиэк кырата-дьадаҥыта сылы быһа иитиллэн олорор. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Балыктан оҥоһуллубут, балыкка аналлаах. ☉ Рыбий, рыбный; рыболовецкий
   Бүгүн балык бөрүөк астаабыт. Софр. Данилов
   Биир балык кэнсиэрбэнэн эбиэттэннибит. Н. Габышев
   [Миша] балык биригээдэтигэр киирэн, хоту түһүспүт сурахтааҕа. Н. Лугинов
   Итиннэ мин эһиэхэ амсатыыга хатарыллыбыт балык дьуухалатын кэһиибин аҕаллым. Далан
   тюрк. балык.
   ♦ Балык айах – айаҕар биир да тииһэ суох. ☉ Лишенный зубов, беззубый
   Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
   Сорохтор син баччааҥҥа диэри ханнык да эмэ буоллар туһалаан кэлбит тиистэрин тобоҕун барытын туурдаран балык айах буола түстүлэр. «Кыым». Балык буол кэпс. – өйгүн сүтэр, тугу гынаргын билбэт буол (хол., итириктээн). ☉ Лишиться рассудка, самоконтроля, находиться в забытьи (напр., от пьянства)
   Киин сирдэргэ көрдөххө боростуой норуот өттө төһө да испитин иһин балык буолбаттар ээ. Тумарча. Балыктааҕар кэлэҕэй – олус көрсүө, көнө, сэмэй. ☉ Очень скромный, честный, смирный
   Бу үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх балыктааҕар кэлэҕэй киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор. Амма Аччыгыйа
   Балыктааҕар кэлэҕэй, сымыыттааҕар бүтэй, им-дьим, саҥата суох сылдьыбыт бүрэ уол уон тоҕустааҕар эмискэ улуу ойуун буолан турбут. Л. Попов
   Балыктааҕар кэлэҕэй бэйэтэ айахтааҕы атыппат араатар. «Кыым». Барбатах балык миинин курдук фольк. – абааһы бииһэ олорор Аллараа дойдуну ойуулааһын. ☉ Художественное описание Нижнего мира, где обитает враждебное людям племя абаасы
   Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө устун баран истэ, Буспут мунду миинин курдук Борук-сорук устун баран истэ. Ньургун Боотур
   Кус куттаҕын курдук күннээх, куобах куртаҕын курдук ыйдаах барбатах балык миинин курдук дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Билэр күөлүм балыга – кинини баҕас үчүгэйдик билэбин диэн эҕэлээх этии. ☉ Рыбка из известного мне озера (известная мне личность, знаю всю ее подноготную)
   Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ... Холоон ини – Бүлүү бөҕөһүн хоторуҥ! «ХС»
   Дьадаҥы Мөрүһүөй Сиэҥкэтэ биллэр күөл балыга буоллаҕа, илээттээн буруйга-сэмэҕэ туруоҕа. Эрилик Эристиин
   Олоххо киһи үөйбэтэҕэ баар үһү ээ! Клим да билэр күөл балыга ини! А. Сыромятникова. Салыҥнаах балык курдук – 1) саталлаах, албын, тиийбит-түгэммит баҕайы (киһи). ☉ Ловкий проныра, проникающий всюду с помощью хитрости, обмана
   Дьаакып этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, атыыһытымсыйар, салыҥнаах балык курдук киһи. А. Софронов; 2) таба туттарбат, буруйга-сэмэҕэ түбэспэт (бэрээдэги тутуспат эрээри). ☉ Такой, которого невозможно привлечь к ответственности (хотя часто нарушает общепринятые порядки). Кини салыҥнаах балык курдук буруйтан-сэмэттэн куотан иһэр. Ыам балыгын курдук – олус үгүс, аһара элбэх. ☉ Чрезмерно много, тьма-тьмущая (букв. как рыбы во время нереста)
   Киһи аймах ыам балыгын курдук барҕарар, күөс курдук өрө оргуйар кэмигэр-кэрдиитигэр төрөөн-үөскээн, социализм дьоллоох, көҥүл саарыстыбатыгар биирдэ чүөмчүлээн түспүппүт. Суорун Омоллоон
   ◊ Балык арыыта көр арыы II
   Балык арыытын хайаатар да булкаас хомуок буолбат гына биир дэхситик мэһийэллэр. ЛЕВ ССКИиС
   Балык булда көр балыктааһын. Кинилэр сааскы балык булдугар туттуллар сэби-сэбиргэли сэлбийэ-абырахтыы сылдьаллар. Т. Сметанин. Балык быһыта көр быһыт III
   3
   Боротуоха синньигэс буомугар балык быһыта баарыгар тиийэн бэрэбинэлэр иҥнэн хаалтар, ону булан, ол күн кытылга таспыттар. М. Доҕордуурап
   Балык искэҕэ көр искэх. Мааппа эмээхсин хатаҕалаан балык искэҕин киниэхэ тэриэлкэтигэр куппутугар, Нина сиргэнэрдии сирэйин мырдыс гыннарбыта. Далан. Балык үөрэ эргэр. – лыыбаламмыт мунду бэс эбэтэр тиит сутукатын кытта холбуу буһарыллан баран, тарынан тумаламмыта. ☉ Рыбная похлебка из озерных гольянов и сосновой или лиственничной заболони, приправленная заквашенным молоком – таром. Балык харыстабыла – балык баайын хаҥатар, элбэтэр туһатыгар ыытыллар үлэ. ☉ Рыбоохрана, охрана рыбных богатств
   Балык харыстабылын ыйа. Балык харыстабылын уопсастыбата. Балык харыстабылын иниспиэксийэтэ. Балык ыама көр ыам. Саас балык ыамын саҕана, собото күөл кытыытыгар тахсан, иэнинэн лаһыйар буолара. Н. Якутскай. Балык ыамата зоол. – балык үөскэхтэрэ. ☉ Малек
   Көрбүтүм: арай уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык ыамалара үөмэхтэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
   Балык ыыр ыйа көр ыам ыйа. Оҕом төрөөбүт күнэ, дьолум төрөөбүт күнэ балык ыыр ыйа баар диэммин барыгытыгар этэбин! Л. Попов. Балык эт – киһи сиһин тоноҕоһуттан хонноҕун анныгар диэри ойоҕосторун кэлин өттүн сабар кэтит быччыҥнар. ☉ Широкая мышца спины
   Сиһэ көһүйбүтэ хамсаппат буолбут, сытыы бүргэһинэн дьөлүтэ анньардыы хаҥас балык этэ чабырҕаччы кэйиэлиир. Тумарча
   Кэдэйэр сиһим уорҕатыныын, Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылара тулуппатылар. Саха нар. ыр. Сиһим балык этэ аһый гынарга дылы гынна да, сотору буолаат баҕалыы сыылан хааллым. А. Софронов
   Бил балык көр бил II. [Саха сирэ] бил балыгынан бидилийэр, кыыл муоһунан кыдьымаҕырар муоралардааҕа, өрүстэрдээҕэ. Суорун Омоллоон
   Бүлүү эбэ, бил балык өрөҕүтүнүү, килбэҥнии мөхсө сытар. Л. Попов
   Буһук балыга көр буһук. Онон билигин кинилэр эрэллэрэ эрэ харыйалаах күһүҥҥү буһугун балыга. Н. Якутскай. Быа балык – бытархай хатырыктаах уһун синньигэс кыра балык. ☉ Минога
   Ити булумньуларын музейга аҕалбыттара, ону көрөн баран – бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Тэҥн. дьиэрбэҥ балык. Куйуур балыга – муус үрдүнэн балыктыырга аналлаах уһун уктаах иигэ кэтэрдиллэр кылтан өрүллүбүт мөһөөччүгүнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, добытая сачком, специальным приспособлением для подледной ловли
   Мин эрэйдээх Сааһым тухары куйуур балыгын, Чохутун чохчойон олорон итигэстээн Сис ыарыһах буолуом. И. Гоголев. Кутуу балыга – анаан киһи үөскэппит балыга. ☉ Специально разведенная озерная рыба
   Кутуу балыгын көрөр-истэр киһи суох буоллаҕына, эстиэхтэрэ диэн дьиксинэрин биллэрбитэ. «Кыым»
   Күөнэх балык көр күөнэх. Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
   Кыһыы (кыһыллыбыт) балык көр тоҥ балык. Атын тэриэлкэлэргэ сылгы иһэ, чохоон, кыһыллыбыт балык бааллар. Софр. Данилов
   Майаҕас балык көр майаҕас. Кинилэр анныларынан, маһы-оту быыһынан майаҕас балыктар үрүҥ көмүс хатырыктарынан күлүмүрдэһэн, өрөтаҥнары устан сулукучуһан ахан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Мунду балык көр мунду. Муҥутуур тииттэр Мунду балык Үтэһэтин курдук Булкуллан бардылар. Нор. ырыаһ. Өлүү балыга миф., эргэр. – уолугунан айахтаах, кэтэҕинэн харахтаах Аллараа дойду балыга. ☉ Сказочная рыба Нижнего мира наподобие безобразного чудовища
   Тумаан-имээн дойду туоһа туостаах, Хамаан-имээн дойду хатыҥа хатыҥнаах, Өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх, тоҕус халлааҥҥа уһуутуу сүүрэр Уһун ньургун саалаах эбит. Ньургун Боотур. Өрүс балыга – үрүҥ хатырыктаах сүүрүктээх ууга үөскүүр балык. ☉ Речная рыба
   Биир солуур өрүс балыгын аҕалла. А. Федоров. Сир балыга көр тыймыыт. Собо балык көр собо. Онно Бырама диэн күөлтэн бэрт элбэх собо балык кэлбитин үллэстибиттэрэ. Саха фольк. Ыраастыйбыт ходуһаҕа Ырылыччы кэрэлэнэн, Собо балык ойоҕоһун Субу баардыы санатан, Кэрдиис-дьарҕал хотуур суола Кэчигирии кэккэлээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Бу сир хара мас тыалаах, алаадьы алаастаах, күндээр уулаах үрэхтээх, собо балыктаах күөллээх. П. Аввакумов. Сордоҥ балык фольк. – олоҥхоҕо бухатыырдар хомуһуннарын хоһуйуу. ☉ Описание волшебства, колдовства богатырей в олонхо
   Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас үрдүгэр тахсан сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
   Ытык Хахайдаан обургу үс күөс быстыҥа холобурдаах тимир сордоҥ балык буолан уот сымалаҕа киирэн, көрдүү сатаан кэбистэ – дьэ, мэлиттэ. Саха фольк. Сыалыһар балык көр сыалыһар. Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыдьаан мастаах Сылгы ынах торолуйбут Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Тоҥ балык – тоҥнуу сиэнэр, кыһыллыбыт балык. ☉ Строганина (тонко настроганная мороженая рыба, употребляемая в пищу)
   Хайа уонна дьиҥ саха аһылыгына: сылгы хаһатына, чохоонно, тоҥ балыкта эҥин бэлэмнээ. Софр. Данилов
   Кэпсэтии итиитэ, тоҥ балыга суох буолбат. Ити амарах бэлиэтэ. Н. Якутскай
   Биһиги эт эбии буһаран, тоҥ балык кырбаан – баар-суох аспытынан барытынан сахалыы остуол тартыбыт. А. Кривошапкин (тылб.). Туустаах балык – ириэнэхтии сиикэйдии сиэнэр гына тууһунан тумаламмыт балык. ☉ Приготовленная в рассоле рыба, соленая рыба
   Бары саҥата суох мокоруоннаах кэтилиэккэ, халбаһыга уонна туустаах балык өрөҕөтүгэр биилкэнэн түстүлэр. Л. Попов
   Онуоха эбии остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов. Туут балык кэпс. – тууччах балык саамай бөдөҥө, улахана. ☉ Самая крупная нельма
   Туут балык Амма өрүс анныттан Лабычаанын хамсатан дагдайан тахсан Лаһыллан сытан, өгдөйөн көрдө. П. Ойуунускай
   Тууччах балык көр тууччах. Өрүстэн, муора кытыы хомолоруттан тууччах балыгы бултууллар. Н. Якутскай. Устуу балыга – ыыр кэмигэр айанныы сырыттаҕына бултаммыт өрүс балыга. ☉ Речная рыба, добытая в миграционный период (во время икрометания)
   Кинилэр иккиэн сырдык үрүйэҕэ күһүҥҥү устуу балыгар быһыттыыллар. Н. Заболоцкай. Үрүҥ балык – сырдык хатырыктаах өрүс балыга. ☉ Речная рыба с серебристой чешуей
   Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Хабыы балыга – уу тымныйыытын саҕана мэҥиэнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, выловленная с помощью приманок в период осеннего похолодания
   Хатыыс балык көр хатыыс. [Бухатыырдар] Байҕалы хаба ортотунан Хатыыс балык курдук Хайа сырбайан сыр гынан хааллылар. П. Ойуунускай
   Ханааба уутугар Хатыыс балык устубут, Хабырыыс туутугар Ханыылаһан мустубут. Амма Аччыгыйа. Ыам балыга – искэҕин түһэрээри кытыыга тахсыбыт сааскы балык. ☉ Рыба, приплывшая в период икрометания к берегу. Ыам балыгар туулаа. Ыам балыгар илимнээ