быччай диэнтэн дьаһ
туһ. Бу муҥмутун-сорбутун хаһан ситиһиэхпит баарай?! (Сутуругун ыга туттар, хараҕын быччатар.) Ситиһиэхпит... Ситиһиэхпит! Күндэ
Оччоҕо уулусса муннугар Баҕалыы хараҕы быччатан, Бөрөлүү тиистэри ырдьатан, Ымаҥныыр сирэйдэр бааллара. Эллэй

саҥа алл. Киһи, кыыл улаханнык ыгыллан, быһа баттаан таһаарар бүтэҥи саҥата. ☉ Глухой отрывистый звук, произносимый (человеком или животным) с огромным усилием, резко, непроизвольно
Бүгүн эһээ Дьөгүөр саҥа баһымньыламмыт, бөлөх ыарҕалары куотуо диэбит курдук атаҕын анныгар уктан туран, «һах» дии-дии охсон кунайдыы турар. М. Доҕордуурап
Кини тойонун саанан баска мииннэрбитэ «һах» диэбитинэн, мууска бырахпыт баҕалыы «палк» гына түстэ, нагаана туспа эһилиннэ. «ХС»

көр баҕалаа эрэ
Саҥара баҕалаан көр эрэ, саманна ытан кэбиһиэм. Эрилик Эристиин

1. туохт.
2. Баар сиргиттэн барыма, оннугуттан хамсаама. ☉ Оставаться на месте пребывания, нахождения
   Хаалбыт дьон маҥнайгы киэһэлэрин олус хобдохтук саҕалаабыттара. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски баран иһэн ытын: «Хаал, сыт, билигин кэлиэм», — диэбитэ. Суорун Омоллоон
   Абдуркулла уола хаалбыт ыстаансыйатыгар тиийэ охсуон баҕарар. Эрилик Эристиин
   Холкуоска оҕолору, дьахталлары кытта аҥаардас кырдьаҕастар эрэ хаалбыттар. Т. Сметанин
3. Ханна эмэ атын сиргэ баар буол (хол., ким эмэ хаалларбыта). ☉ Быть оставленным, забытым кем-л. где-л. (о чём-л.). Төлөпүөнэ дьиэтигэр хаалбыт
   □ Орон үрдүгэр дьахтар аҕалбыт быдарааҕа хаалбыт. Н. Неустроев
   Ол дьон оҥорбут испииһэктэрэ ыстаапка хаалбыта көстүбүт. Эрилик Эристиин
   Алыы саҕатыгар ыт ойута тарпыт элбэх түүтэ хаалбыт. Т. Сметанин
4. Туттуллубут, көҕүрээбит кэннэ ордон баар буол, орт. ☉ Оказаться в наличии, быть в остатке, остаться. Дьэдьэн ыаҕайа түгэҕэр хаалбыт. Харчыта аҕыс эрэ мөһөөх хаалбыт
   □ Киһитэ хаалаах испиискэтин, төһө хаалбыт эбит диэбиттии, балай да өр халыгыратан иһиллээтэ. А. Софронов
   Мастар сайыҥҥы киэргэллэриттэн биир эмэ сэбирдэхмутукча хаалбытын тымныы тыал турута сынньан, тэлимнэтэ көтүтэр. Н. Якутскай
   Чабычаҕар алта уон биэс кутуу бурдук хаалбытын чуолкай билэрэ. Эрилик Эристиин
5. Бииргэ баран иһэн кими, тугу эмэ кыайан ситимэ, онтон ыраах буол. ☉ Отставать от кого-чего-л., двигаясь в одном направлении
   Хаалан испит табалар ол кэмҥэ, үөр курупааскы курдук өрө туманнаан, дьоҥҥо чугаһаан истилэр. Амма Аччыгыйа
   «Аны дьоммуттан хаалыам», — диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон
   Тайах сүүрүккэ оҕустаран улам атан, хаалан, нөҥүө кытылы былдьаһан муоһа хороҥнуу турда. Н. Заболоцкай
   △ Ирдэниллэр, сөптөөх таһымтан намыһах буол. ☉ Отставать от кого-л. в чём-л., делая что-л. одно, оставаться позади
   Сүөһү иитиитигэр биһигиттэн хаалан иһэллэрэ, быйыл кинилэр бастыах курдуктар. С. Ефремов
   Биллэн турар, хаалан иһэр өйдөөх-санаалаах биирдиилээн эдэр дьон бааллар. С. Никифоров
   △ Намыһах билиилээх буолан, кылааскын тахсыбакка, иккис сылгын үөрэнэр буол. ☉ Остаться на второй год (напр., в классе)
   Уол үөрэҕэр мөлтөх буолан, кылааһыгар иккис сылын хаалбыта. «ХС»
   Урут үөрэхтэригэр хаалбыт оҕолору үөрэттэрэ-үөрэттэрэ, тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт. «Чолбон»
6. Ханнык эмэ кэмҥэ, кэрдиискэ төһөнөн эрэ тиийимэ (хол., кэм, кээмэй туһунан). ☉ Оставаться в каком-л. количестве до достижения какого-л. предела (напр., о времени, расстоянии)
   Бөһүөлэккэ тиийиэ икки көс курдук сир хаалтын кэннэ, икки ыта сэниэлэрэ быстан, соһуллан хаалаллар. Н. Якутскай
   Саҥа анаммыт учууталлара алтынньы бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла. Суорун Омоллоон
   Аҕыс буолуо аҕыйах мүнүүтэ хаалбытын кэннэ Миша айалаан-дьойолоон түөһүллэн турар. Н. Лугинов
7. көсп. Олоххо киирбэккэ хаал, туолума. ☉ Оставаться неисполненным, неосуществлённым
   Мин эдэрбэр манна үрдүк үөрэх оскуолата суоҕа, ол иһин төһө эмэ баҕарбытым иһин, үөрэнэр ыра санаам таах хаалбыта. Н. Заболоцкай
   Били балаҕанын маһын таһыыта букатын хааларыгар тиийдэ. Д. Таас
   Бу ыйга ылыныллыбыт былаан туолбата, хаалар буолла. «Кыым»
8. Туһаҕа турума, туһалаама. ☉ Терять свою пригодность, полезность
   [Степанида:] Ол Марыысалаах бэлэхтэрэ, баар хаалыа суоҕа. В. Протодьяконов
   Мин да санаабар манньалыыра сөп, искэ киирдэххэ, харчы хаалыа үһү дуо? М. Доҕордуурап
   Саҥа охсуллубут от туох да буолуо суоҕа, икки-үс күн хаппыт от, хата, ол хаалыа. С. Маисов
   △ Туһаттан таҕыс, туһата суох буол. ☉ Выйти из употребления, стать ненужным
   Хаар бөҕө түһэн эрэр да, сир ириэнэх буолан уулла турар, этэрбэһим хаалла. Суорун Омоллоон
   Хаахыныы ыллаан сыылаҥхайдаабыт Хатыҥ сыарҕабыт олох хаалла. Күннүк Уурастыырап
   Таҥас-сап да хаалла, сынньаннахха сатанар. М. Доҕордуурап
9. көсп. Ханнык эмэ быһыыга-майгыга түбэс, хайдах эрэ балаһыанньалаах буол. ☉ Оказаться в каком-л. положении, попасть в какую-л. ситуацию. Харчыта суох хаал
   □ Тогойкин суоҕа, кини соҕотох хаалбыта олус куһаҕан эбит. Амма Аччыгыйа
   Кыра оҕолордоох хаалбыт дьахтар эрэйдээх, кырдьык да онтон атыннык хайдах саныа этэй? Софр. Данилов
   Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан, хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
10. көсп. Уруккуҥ курдук буол, уруккугуттан уларыйыма, оннугар хаал. ☉ Оставаться без изменений, не подвергаться перемене. Урукку үлэтигэр хаалбыт
    □ Билигин даҕаны, мин бэйэлээх орто ыал ахсааныгар хааларым буоллар, сидьүгээр буолуом суох этэ. П. Ойуунускай
    Баайдар сокуон халбаҥнаабакка бэйэтинэн хаалыан төлкөлөөн, тыл тарҕатан, дьон өйүн-санаатын тууйа сатыыллара. Эрилик Эристиин
    Кырдьаҕастара этэҥҥэ сылдьарын, бэйэтин көрүнэрин, ырыата хаалбатын сөҕүү-махтайыы, үөрүү-көтүү буолла. «Кыым»
    △ Умнуллан бар, умнулун, суох буол. ☉ Быть забытым, забываться
    [Уолаттар:] Чэ, кэбис, урукку өспүтсааспыт хааллын, аны доҕордуу-атастыы буолуохпут. Суорун Омоллоон
    Төһө да таһылыннарбын, мин бултуох санаам хаалбатаҕа. Эрилик Эристиин
    Сөп, эн ол көмүһү ылаҕын, мин бэйэм өлүүбүн эмиэ, ол кэнниттэн урукку иирээммит хаалар. С. Ефремов
    △ Билиҥҥэ диэри баар буол. ☉ Сохраниться (о чём-л.)
    Кырдьар сааскар диэри дьээбэтинньигиҥ хаалбыт эбит буоллаҕа. С. Ефремов
    Кирилл Васильевичка кини хаартыскаҕа түспүт мичээрэ эрэ хаалбыт. Н. Габышев
    Кини өйүгэр-санаатыгар биир өрөгөйдөөх, үөрүүлээх санаа хаалбыт. «Чолбон»
11. көсп., кэпс. Уу-хаар тахсан, сырыыайан суох буолар туруктан (хол., сааскы суолу-ииһи этэргэ). ☉ Испортиться, ухудшиться (напр., о весенней дороге)
    Уу-хаар быллыгыраччы таҕыста, суолиис хаалара тирээтэ, Сергучёв дойдутугар сарсын барардыы бэлэмнэннэ. И. Никифоров
    Хаппытыаннаах Мэхээлэ сыарҕа сырыыта хаалара чугаһаабытын кэннэ, куораттан тахсан отучча көс сири түһэллэрэ сыралаах айан буолла. А. Сыромятникова
    Александр Иванович, билигин, бу суол хаалан эрдэҕинэ хас биир чаас күндү. Хоро Бүөтүр
12. көмө туохт. суолт.
13. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын бүтэһиктээхтик, булгуччулаахтык оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает законченность, завершённость действия
    Ньыыкан таһырдьа ыстанна, кэнниттэн кыра ыт кутуруга сырбас гынан хаалла. Болот Боотур
    Олбуор ортотун диэки ырыа былаастаах хаһыы дуорайан ылаыла, мэлийэн хаалар. Күннүк Уурастыырап
    Аҕам бу кэмҥэ олохтоох өйө-санаата букатын бутуллан, көтөн хаалла быһыылаах. А. Сыромятникова
14. -а, -ыы, -бакка сыһыат туохтуурдары кытта ситимнэһэн хайааһын ситэтэ суохтук оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ыы, -бакка обозначает незаконченность, незавершённость действия
    Ыраатыахпытыгар диэри кинилэр далбаатыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
    Мин ыраах атын сиргэ сылдьар буоламмын, эһиэхэ кыайан көмөлөспөккө хааллым. Бэс Дьарааһын
    Сүүрбэ тоҕус хонук биллибэккэ хаалла. Дьүөгэ Ааныстыырап
    ♦ Баҕалыы сыылын (сыылан хаал) көр баҕалыы
    Аҕалара атаҕын өлөрөн, от үлэтин үгэнигэр баҕалыы сыылан хаалбыта. «Кыым»
    Баҕарахтыы сыылан хаал көр баҕарахтыы. Балыыһаҕа баҕарахтыы сыылан хаалбыт киһини аҕалбыттара. <Биир> таммах хаан хаалыар диэри көр таммах. Арамаан чугуйары сөбүлээбэт, этэргэ дылы, таммах хаан хаалыар диэри инники кимэр санаалаах. С. Федотов
    Быарынан хаалар көр быар. Булчут үүтээнигэр быарынан хааллар да, ыта баар буолан соҕотохсуйбата. «Кыым»
    Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Эмээхсин эрэйдээх быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалаахтаабыт. Бэйэтэ да билбэккэ (өйдөөбөккө) хаалла көр бэйэ. Ыстапаан этин атыылаһарыгар төһө өр мачайдана сылдьыбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Софронов
    Оҕонньор хайдах ойон турбутун бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Амма Аччыгыйа
    Онтон эмискэ: «Пахай, аата бытархайын!» — диэбитин бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта. «ХС»
    Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии. Туһахтарын кэрийэн, соһутан элбэҕи ылыах буолбут дьон, ытыстарын соттон хааллылар, икки туһахтарын куобах булгутан, соһон кэбиспит. Н. Босиков
    Бырдаахап хас да киһини ыҥыртаран сураҕалаһан көрдө да, ытыһын соттон хаалла. Н. Борисов
    Инньэ гынан иккис да миэстэттэн илиитин соттон хаалла. «Сахаада»
    Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла көр илии. Уол ураҕаһын былдьатан, илиитэ уот тымтан хаалла. Иэскэ хаалыма көр иэс. Уол аргыһын кытта дьээбэлэһэн ылла, иэскэ хаалбата. Киһи санаата хаалыа суох курдук көр санаа II. Быйыл уу ылар ходуһаларыттан оту син ылыыһылар, кэбис, киһи санаата хаалыа суох курдук. «ХС»
    Кулгааҕа эрэ истэн хаалла көр кулгаах. «Бай!» — диэн хаһыытаабыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Суорун Омоллоон
    «Мин аҕабын көрдүҥ дуо?» — диэн ыйытан «чап» гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. «Чолбон». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө көр кулгаах. Кулгаах хаалыа, муос үүнүө диэн баран, түһүнэн кэбис. Кумааҕыга <эрэ> хаал (баар) көр кумааҕы. Ити боппуруос кумааҕыга эрэ хаалыа суох тустаах. Билиҥҥи туругунан ол былаан кумааҕыга эрэ баар
    □ Тэрийэр үлэ суоҕуттан, хайа да бэйэлээх уураах кураанах кумааҕыга эрэ хаалыаҕа
    Ленин с. Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) көр кураанах. «Холооннооҕун» куоттаран, Кураанаҕы кууһан туран, Хобдох күтүөт аатырда. Күннүк Уурастыырап
    Ити курдук, төһө эмэ үлэни үлэлээн бараҥҥын, кураанаҕы кууһан хаалаҕын. М. Попов. Күлгэ үҥкүрүйэн хаалла көр күл II. Ол саҕана тиийиммэт-түгэммэт дьон күлгэ үҥкүрүйэн хаалаллар этэ
    □ Күлгэ үҥкүрүйэн хаалбыт дьоҥҥо көмө наада буолбут. «Чолбон». Күлү ытыста (ытыһан хаалла) көр күл II. Өлбүгэ үллэстиитигэр сорохтор күлү ытыһан хаалбыттар. Кыл тыына эрэ хаалбыт — өлөрө чугаһаабыт, тыыннаах эрэ сытар. ☉ Находиться на последнем издыхании, быть при смерти
    Кыл тыына эрэ хаалбыт киһини наһыылкаҕа тиэйэн госпиталга аҕалбыттара. ССС. Ол-бу буолан хаалыа көр ол-бу. Кэбис, киһилэрэ аны ол-бу буолан хаалыа. Онно оҥойбут (оҥойон хаалбыт) көр оҥой. Оҕолор үлэлээн бүтээт, сөтүөлүү ыстаммыттар, оннулара эрэ оҥойон хаалбыт. Оннун эрэ көрөн хаал кэпс. — биирдэ туга да суох буолан хаал, туоххуттан эмэ мат. ☉ Внезапно остаться ни с чем, лишиться чего-л.
    Мин уон былас отум оннун эрэ көрөн хаалтым. А. Сыромятникова. Өйө көтөр (көтөн хаалар) көр өй. Наадалаахха кэлэн өйө көтөн хаалла. Өтөҕө төҥүргэһэ суох, сурда кэриэһэ суох хаалла — оҕото-уруута, кэннигэр хаалар, тэнитэр-ууһатар ыччата суох хаалла. ☉ Остаться без продолжателей рода, без потомков
    Соҕотох уолун сэриигэ былдьатан, өтөҕө төҥүргэһэ суох, сурда кэриэһэ суох хаалаахтаабыта. Күрүлгэн
    Сиргэ (сиргэ-буорга) хаал көр сир II. Күн улуустара бары көмүскүөхтэрэ, мин этэр тылым сиргэбуорга хаалыа суоҕа. Ньургун Боотур
    Истиҥ-иһирэх тыллара, Кэриэс-хомуруос этиитэ Сиргэ-буорга хаалбата. С. Зверев
    Мин тылым сиргэ хаалыа суохтаах. Бэс Дьарааһын
    Соһуллан хаалла көр соһулун. Кыыс сылайан, киэһэнэн төрүт соһуллан хаалла. Сытан хаал көр сыт I. Киһилэрэ сүрэҕинэн моһуогуран, төрүт сытан хаалбыт. Таастыы сүт (сүтэн хаал) — ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) диэн курдук (көр уу I). Бандьыыттара сураҕа суох таастыы сүтэн хаалбыта. Таҥара умнуутугар хаалбыт көр таҥара. Сорох сорудах ылыныллан баран, толорор саҕана таҥара умнуутугар хаалбыт. Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) көр тиҥилэх. Уол илдьити этээри тиҥилэҕэ харааран хаалла. Тула сүүрэн хаал көр тула. Бу түгэҥҥэ уол ыксалыттан тула сүүрэн хаалла. Тула эргийэн хаал көр тула. Ол кэмҥэ ийэлэрэ оҕолорунаан соҕотох тула эргийэн хаалбыта. Күрүлгэн
    Турар бэйэтинэн хаалла көр тур. Халаан уутуттан сорох ыал турар бэйэлэринэн хаалбыттара. Туттумахтаан (туттумахтаһан) хаал көр туттумахтаа. Кураан күннэргэ от үлэтигэр туттумахтаһан хаалыахха наада. «Чолбон»
    Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт көр тирии. [Хартыынаҕа] уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
    Билигин кырдьан, омурдун этэ уолан ити уҥуохтаах тириитэ хаалаахтаатаҕа. Д. Очинскай. Хаалары тыллас — солуута суоҕу саҥар, кураанаҕы тыллас. ☉ Болтать впустую
    Кэбис, ийээ, хаалары тыллаһыма, ити киһи улаатыар диэри хара тураах маҥхайар ини. Н. Лугинов
    Хаалары тыллаһыма, эмээхсиэн, улахан үлэҕэ сылдьар дьон мээр былдьаһыкка сырыттахтара. «Чолбон»
    Кэбис, хаалары тыллаһыма, оннук үлүгэр буорайа, мөлтүү иликкин. «ХС»
    Хааман хаал көр хаамп. Ол киһи, сураҕа, хаартыга сүүйтэрэн хааман хаалбыт үһү. Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Хааппыла хааныҥ Хаалыар диэри, Саһархай харах Сабыллыар диэри Бокуйар кулут Буолумаар, сэгээр! Эллэй
    Өстөөҕү кыайар туһугар хааппыла хаан хаалыар диэри охсуһаллара. «Кыым»
    Хаары ытыс (ытыһан хаал) көр хаар. [Боккуо:] Биһиги сааспыт тухары хамначчыт буолан баран, хаары ытыһан хааллахпыт. А. Софронов
    Хаҕа эрэ хаалбыт көр хах. Оту да охсорум, бурдугу да быспахтаһарым, билигин хаҕым эрэ хааллаҕа эбээт. «ХС»
    Хайдар аҥаара хаалбыт көр хайын I. Кырдьаҕас ыран-дьүдьэйэн, барахсан, хайдар аҥаара хаалаахтаабыт. Кустук. Халлааҥҥа хаалла көр хал- лаан. От былаана халлааҥҥа хааларыгар тиийдэ. Хараҕа эрэ хаалбыт — аһара ыр, дьүдьэй (улахан харахтаах киһини этэргэ). ☉ соотв. остались одни глаза. Эмээхсин эрэйдээх олус дьүдьэйэн хараҕа эрэ хаалбыт
    □ Дьэ, өлөөрү кыл тыыннара, килэгир харахтара эрэ хаалбыт эбит
    Саха фольк. Харыс хаал — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Тэһиин тутааччылара харыс хаалбыттар, сүөм түспүттэр, хомойбуттар. Саха фольк. Эдьиийэ сүөм түһэн, харыс хаалан, Ньукулайга тиийэн эмээхсин эрэйдээх ити тылларын кэпсээбитэ. Н. Борисов
    Зина бүгүн кини балаататыттан көрдөрөр-харайтарар дьахтара тахсар сураҕын истэн, сүөм түһэн, харыс хаалан сылдьар. «ХС». Этэн баран хаалар — саҥата суох хаалбат, хайаан да санаатын этэр. ☉ Он не промолчит, скажет своё слово в любом случае
    «Мин этэн баран хаалар киһибин, оттон кини сүрэҕэ суох!» — Маайа эбии күллэ. «ХС»
    ◊ Ойоҕос быһаҕаһынан хаал көр ойоҕос. Дьэ, кыһыылаах суол, уксубут атым Сындыыстан ойоҕос быһаҕаһынан эрэ хааллаҕа үһү. Олорон хаал көр олор. Бэйи, олорон хаалымыахха, тахсан саһааммытын бүтэрэ охсон кэбиһиэххэ
    □ Ыстаанын тобугар бээтинэ олорон хаалбыт. «Чолбон». Олохтон хаал кэпс. — аныгы олох ирдэбилиттэн хаалан ис, сайдыы өттүнэн атыттарга тиийбэт буол. ☉ соотв. отстать от жизни
    Инньэ гымматаҕына кини олохтон хаалыан сөп. Суорун Омоллоон
    [Адамов:] Ити олохтон хаалбыт, урукку олох дьуоҕатыгар тимирбит киһи тыла. А. Фёдоров
    [Варя:] Дьэ, ити баар уонна сайдыылаах куорат эмээхсинэ олохтон букатын хаалан иһэр диэтэххэ кыыһырыаҥ. С. Ефремов
    Тирк гынан хаал көр тирк гын. Уол суругу ылаат, тирк гынан хаалла. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии I. Маны таһынан, иһит кэһиитэ, ындыы кэһиитэ, улаҕа хаалар кэһии диэн сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥо-сэргэҕэ сиэтэри ааттыыллар. БСИ ЛНКИСО-1938. Уҥуоҕа хаалбыт — ханна эрэ көмүллүбүт. ☉ Быть похороненным где-л. (букв. кости остались)
    [Күкүр Уус:] Бу аата уҥуоҕум манна хаалар киһи буоллум. Суорун Омоллоон
    Билигин аҕам: «Уҥуоҕум дойдубар хааллар сөп буолуо этэ, кырыйдым», — диэн таҕыста. М. Доҕордуурап
    Арассыыйа, Украина уолаттара Ол охсуһууга умсубуттар, Уҥуохтара манна хаалбыт. Баал Хабырыыс
    Ууга уһун (устан хаал) көр уһун I. Ардах бөҕө түһэн, титииктэрэ ууга устан хаалбыта. Күрүлгэн. Үөрэнэн хаал — тугу эмэ үөрүйэх оҥоһун. ☉ Привыкать к чему-л.. Сарсыарда аайы сэрээккэлииргэ үөрэнэн хаалбыт. Убайбын кытта сылдьа үөрэнэн хаалбыппын
    др.-тюрк. хал, тюрк. кал

1. аат. Лапчааннаах, хайыытынан тыынар киһи сиир уу харамайа. ☉ Рыба
   Балык ыамнаах, киһи күннээх (өс ном.). Ойуурдаах куобах охтубат, уулаах балык быстыбат (өс ном.). Күөлгэ кыһыл көмүс балык уста сылдьар үһү (тааб.: күн). Эбэ көтөрүнэн, балыгынан бу нэһилиэк кырата-дьадаҥыта сылы быһа иитиллэн олорор. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Балыктан оҥоһуллубут, балыкка аналлаах. ☉ Рыбий, рыбный; рыболовецкий
   Бүгүн балык бөрүөк астаабыт. Софр. Данилов
   Биир балык кэнсиэрбэнэн эбиэттэннибит. Н. Габышев
   [Миша] балык биригээдэтигэр киирэн, хоту түһүспүт сурахтааҕа. Н. Лугинов
   Итиннэ мин эһиэхэ амсатыыга хатарыллыбыт балык дьуухалатын кэһиибин аҕаллым. Далан
   тюрк. балык.
   ♦ Балык айах – айаҕар биир да тииһэ суох. ☉ Лишенный зубов, беззубый
   Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
   Сорохтор син баччааҥҥа диэри ханнык да эмэ буоллар туһалаан кэлбит тиистэрин тобоҕун барытын туурдаран балык айах буола түстүлэр. «Кыым». Балык буол кэпс. – өйгүн сүтэр, тугу гынаргын билбэт буол (хол., итириктээн). ☉ Лишиться рассудка, самоконтроля, находиться в забытьи (напр., от пьянства)
   Киин сирдэргэ көрдөххө боростуой норуот өттө төһө да испитин иһин балык буолбаттар ээ. Тумарча. Балыктааҕар кэлэҕэй – олус көрсүө, көнө, сэмэй. ☉ Очень скромный, честный, смирный
   Бу үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх балыктааҕар кэлэҕэй киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор. Амма Аччыгыйа
   Балыктааҕар кэлэҕэй, сымыыттааҕар бүтэй, им-дьим, саҥата суох сылдьыбыт бүрэ уол уон тоҕустааҕар эмискэ улуу ойуун буолан турбут. Л. Попов
   Балыктааҕар кэлэҕэй бэйэтэ айахтааҕы атыппат араатар. «Кыым». Барбатах балык миинин курдук фольк. – абааһы бииһэ олорор Аллараа дойдуну ойуулааһын. ☉ Художественное описание Нижнего мира, где обитает враждебное людям племя абаасы
   Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө устун баран истэ, Буспут мунду миинин курдук Борук-сорук устун баран истэ. Ньургун Боотур
   Кус куттаҕын курдук күннээх, куобах куртаҕын курдук ыйдаах барбатах балык миинин курдук дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Билэр күөлүм балыга – кинини баҕас үчүгэйдик билэбин диэн эҕэлээх этии. ☉ Рыбка из известного мне озера (известная мне личность, знаю всю ее подноготную)
   Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ... Холоон ини – Бүлүү бөҕөһүн хоторуҥ! «ХС»
   Дьадаҥы Мөрүһүөй Сиэҥкэтэ биллэр күөл балыга буоллаҕа, илээттээн буруйга-сэмэҕэ туруоҕа. Эрилик Эристиин
   Олоххо киһи үөйбэтэҕэ баар үһү ээ! Клим да билэр күөл балыга ини! А. Сыромятникова. Салыҥнаах балык курдук – 1) саталлаах, албын, тиийбит-түгэммит баҕайы (киһи). ☉ Ловкий проныра, проникающий всюду с помощью хитрости, обмана
   Дьаакып этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, атыыһытымсыйар, салыҥнаах балык курдук киһи. А. Софронов; 2) таба туттарбат, буруйга-сэмэҕэ түбэспэт (бэрээдэги тутуспат эрээри). ☉ Такой, которого невозможно привлечь к ответственности (хотя часто нарушает общепринятые порядки). Кини салыҥнаах балык курдук буруйтан-сэмэттэн куотан иһэр. Ыам балыгын курдук – олус үгүс, аһара элбэх. ☉ Чрезмерно много, тьма-тьмущая (букв. как рыбы во время нереста)
   Киһи аймах ыам балыгын курдук барҕарар, күөс курдук өрө оргуйар кэмигэр-кэрдиитигэр төрөөн-үөскээн, социализм дьоллоох, көҥүл саарыстыбатыгар биирдэ чүөмчүлээн түспүппүт. Суорун Омоллоон
   ◊ Балык арыыта көр арыы II
   Балык арыытын хайаатар да булкаас хомуок буолбат гына биир дэхситик мэһийэллэр. ЛЕВ ССКИиС
   Балык булда көр балыктааһын. Кинилэр сааскы балык булдугар туттуллар сэби-сэбиргэли сэлбийэ-абырахтыы сылдьаллар. Т. Сметанин. Балык быһыта көр быһыт III
   3
   Боротуоха синньигэс буомугар балык быһыта баарыгар тиийэн бэрэбинэлэр иҥнэн хаалтар, ону булан, ол күн кытылга таспыттар. М. Доҕордуурап
   Балык искэҕэ көр искэх. Мааппа эмээхсин хатаҕалаан балык искэҕин киниэхэ тэриэлкэтигэр куппутугар, Нина сиргэнэрдии сирэйин мырдыс гыннарбыта. Далан. Балык үөрэ эргэр. – лыыбаламмыт мунду бэс эбэтэр тиит сутукатын кытта холбуу буһарыллан баран, тарынан тумаламмыта. ☉ Рыбная похлебка из озерных гольянов и сосновой или лиственничной заболони, приправленная заквашенным молоком – таром. Балык харыстабыла – балык баайын хаҥатар, элбэтэр туһатыгар ыытыллар үлэ. ☉ Рыбоохрана, охрана рыбных богатств
   Балык харыстабылын ыйа. Балык харыстабылын уопсастыбата. Балык харыстабылын иниспиэксийэтэ. Балык ыама көр ыам. Саас балык ыамын саҕана, собото күөл кытыытыгар тахсан, иэнинэн лаһыйар буолара. Н. Якутскай. Балык ыамата зоол. – балык үөскэхтэрэ. ☉ Малек
   Көрбүтүм: арай уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык ыамалара үөмэхтэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
   Балык ыыр ыйа көр ыам ыйа. Оҕом төрөөбүт күнэ, дьолум төрөөбүт күнэ балык ыыр ыйа баар диэммин барыгытыгар этэбин! Л. Попов. Балык эт – киһи сиһин тоноҕоһуттан хонноҕун анныгар диэри ойоҕосторун кэлин өттүн сабар кэтит быччыҥнар. ☉ Широкая мышца спины
   Сиһэ көһүйбүтэ хамсаппат буолбут, сытыы бүргэһинэн дьөлүтэ анньардыы хаҥас балык этэ чабырҕаччы кэйиэлиир. Тумарча
   Кэдэйэр сиһим уорҕатыныын, Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылара тулуппатылар. Саха нар. ыр. Сиһим балык этэ аһый гынарга дылы гынна да, сотору буолаат баҕалыы сыылан хааллым. А. Софронов
   Бил балык көр бил II. [Саха сирэ] бил балыгынан бидилийэр, кыыл муоһунан кыдьымаҕырар муоралардааҕа, өрүстэрдээҕэ. Суорун Омоллоон
   Бүлүү эбэ, бил балык өрөҕүтүнүү, килбэҥнии мөхсө сытар. Л. Попов
   Буһук балыга көр буһук. Онон билигин кинилэр эрэллэрэ эрэ харыйалаах күһүҥҥү буһугун балыга. Н. Якутскай. Быа балык – бытархай хатырыктаах уһун синньигэс кыра балык. ☉ Минога
   Ити булумньуларын музейга аҕалбыттара, ону көрөн баран – бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Тэҥн. дьиэрбэҥ балык. Куйуур балыга – муус үрдүнэн балыктыырга аналлаах уһун уктаах иигэ кэтэрдиллэр кылтан өрүллүбүт мөһөөччүгүнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, добытая сачком, специальным приспособлением для подледной ловли
   Мин эрэйдээх Сааһым тухары куйуур балыгын, Чохутун чохчойон олорон итигэстээн Сис ыарыһах буолуом. И. Гоголев. Кутуу балыга – анаан киһи үөскэппит балыга. ☉ Специально разведенная озерная рыба
   Кутуу балыгын көрөр-истэр киһи суох буоллаҕына, эстиэхтэрэ диэн дьиксинэрин биллэрбитэ. «Кыым»
   Күөнэх балык көр күөнэх. Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
   Кыһыы (кыһыллыбыт) балык көр тоҥ балык. Атын тэриэлкэлэргэ сылгы иһэ, чохоон, кыһыллыбыт балык бааллар. Софр. Данилов
   Майаҕас балык көр майаҕас. Кинилэр анныларынан, маһы-оту быыһынан майаҕас балыктар үрүҥ көмүс хатырыктарынан күлүмүрдэһэн, өрөтаҥнары устан сулукучуһан ахан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Мунду балык көр мунду. Муҥутуур тииттэр Мунду балык Үтэһэтин курдук Булкуллан бардылар. Нор. ырыаһ. Өлүү балыга миф., эргэр. – уолугунан айахтаах, кэтэҕинэн харахтаах Аллараа дойду балыга. ☉ Сказочная рыба Нижнего мира наподобие безобразного чудовища
   Тумаан-имээн дойду туоһа туостаах, Хамаан-имээн дойду хатыҥа хатыҥнаах, Өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх, тоҕус халлааҥҥа уһуутуу сүүрэр Уһун ньургун саалаах эбит. Ньургун Боотур. Өрүс балыга – үрүҥ хатырыктаах сүүрүктээх ууга үөскүүр балык. ☉ Речная рыба
   Биир солуур өрүс балыгын аҕалла. А. Федоров. Сир балыга көр тыймыыт. Собо балык көр собо. Онно Бырама диэн күөлтэн бэрт элбэх собо балык кэлбитин үллэстибиттэрэ. Саха фольк. Ыраастыйбыт ходуһаҕа Ырылыччы кэрэлэнэн, Собо балык ойоҕоһун Субу баардыы санатан, Кэрдиис-дьарҕал хотуур суола Кэчигирии кэккэлээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Бу сир хара мас тыалаах, алаадьы алаастаах, күндээр уулаах үрэхтээх, собо балыктаах күөллээх. П. Аввакумов. Сордоҥ балык фольк. – олоҥхоҕо бухатыырдар хомуһуннарын хоһуйуу. ☉ Описание волшебства, колдовства богатырей в олонхо
   Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас үрдүгэр тахсан сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
   Ытык Хахайдаан обургу үс күөс быстыҥа холобурдаах тимир сордоҥ балык буолан уот сымалаҕа киирэн, көрдүү сатаан кэбистэ – дьэ, мэлиттэ. Саха фольк. Сыалыһар балык көр сыалыһар. Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыдьаан мастаах Сылгы ынах торолуйбут Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Тоҥ балык – тоҥнуу сиэнэр, кыһыллыбыт балык. ☉ Строганина (тонко настроганная мороженая рыба, употребляемая в пищу)
   Хайа уонна дьиҥ саха аһылыгына: сылгы хаһатына, чохоонно, тоҥ балыкта эҥин бэлэмнээ. Софр. Данилов
   Кэпсэтии итиитэ, тоҥ балыга суох буолбат. Ити амарах бэлиэтэ. Н. Якутскай
   Биһиги эт эбии буһаран, тоҥ балык кырбаан – баар-суох аспытынан барытынан сахалыы остуол тартыбыт. А. Кривошапкин (тылб.). Туустаах балык – ириэнэхтии сиикэйдии сиэнэр гына тууһунан тумаламмыт балык. ☉ Приготовленная в рассоле рыба, соленая рыба
   Бары саҥата суох мокоруоннаах кэтилиэккэ, халбаһыга уонна туустаах балык өрөҕөтүгэр биилкэнэн түстүлэр. Л. Попов
   Онуоха эбии остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов. Туут балык кэпс. – тууччах балык саамай бөдөҥө, улахана. ☉ Самая крупная нельма
   Туут балык Амма өрүс анныттан Лабычаанын хамсатан дагдайан тахсан Лаһыллан сытан, өгдөйөн көрдө. П. Ойуунускай
   Тууччах балык көр тууччах. Өрүстэн, муора кытыы хомолоруттан тууччах балыгы бултууллар. Н. Якутскай. Устуу балыга – ыыр кэмигэр айанныы сырыттаҕына бултаммыт өрүс балыга. ☉ Речная рыба, добытая в миграционный период (во время икрометания)
   Кинилэр иккиэн сырдык үрүйэҕэ күһүҥҥү устуу балыгар быһыттыыллар. Н. Заболоцкай. Үрүҥ балык – сырдык хатырыктаах өрүс балыга. ☉ Речная рыба с серебристой чешуей
   Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Хабыы балыга – уу тымныйыытын саҕана мэҥиэнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, выловленная с помощью приманок в период осеннего похолодания
   Хатыыс балык көр хатыыс. [Бухатыырдар] Байҕалы хаба ортотунан Хатыыс балык курдук Хайа сырбайан сыр гынан хааллылар. П. Ойуунускай
   Ханааба уутугар Хатыыс балык устубут, Хабырыыс туутугар Ханыылаһан мустубут. Амма Аччыгыйа. Ыам балыга – искэҕин түһэрээри кытыыга тахсыбыт сааскы балык. ☉ Рыба, приплывшая в период икрометания к берегу. Ыам балыгар туулаа. Ыам балыгар илимнээ

I
1.
хатаа I диэнтэн бэй. туһ. Настя …… хоһугар киирэн хатанан кэбиһэр. Н. Якутскай
Күүлэ айаҕа хатаммыта өр буолла. Эрилик Эристиин
Ытырыык эрбэһин сотобор сөрөнөр, ыстааммар хатанар. Суол т. Күтүөт Ньукулай ол балык уҥуоҕар харбыта, бэлэһин төрдүгэр иһирдьэ хатанан арахсыбатах. ФДМ БМК
2. Туохха эмэ (хол., тыҥырахтаргынан, тиистэргинэн) сыста, хатааста түс (кыыл-сүөл, көтөр, үөн-көйүүр туһунан). ☉ Цепляться чем-л. (когтями, зубами, иглами) за что-л. (о животных, птицах, насекомых)
Тоҥсоҕой обургу тииттэн тииккэ суптурута көтөн тиийэн, хатана түһэр. «ХС»
Иннэ тириилээхтэр — муора түгэҕэр олохтоох харамайдар, бэрт кыратык сыҕарыйаллар биитэр наар хатанан олороллор. ББЕ З
Кутуйах оҕото кураанах хатырыкка хатаныаҕынан хатанан баран төрүт хамсаан да көрбөт. В. Бианки (тылб.)
Ыт, бастаан чугурус гынан иһэн, ырдьыгыныы түһээт, сытыы аһыыларынан бөрө уһун түүлээх кулгааҕар хатанна. Тэки Одулок (тылб.)
3. Кимиэхэ, туохха эмэ сыста, ыйааста түс. ☉ Прижаться, прильнуть к комучему-л.
Сардааҥка аҕатыгар сыста түспүтэ, оттон Ленкалаах Ньургун миэхэ хатаммыттара. Далан
Мариса …… Бурхалейга хатана түһэн …… сүүһүттэн сыллаан-уураан ылла. Эрилик Эристиин
Маня түннүккэ хатана түһэн, тоҥмут өстүөкүлэни тыынынан ириэрэ-ириэрэ, батыһа көрдө. А. Фёдоров
4. Туохха эмэ (хол., акка, сыарҕаҕа) эмискэ кэлэн олоро түс, оннугун булунан кэбис. ☉ На бегу, на ходу вскочить, запрыгнуть на кого-что-л. (напр., на коня, телегу)
Эр киһи обургу атын үрдүгэр хап гына хатана түстэ. Ньургун Боотур
Мэхээлэ өрө тэйэн кэлэн сыарҕатыгар хатана түһэр. Амма Аччыгыйа
Далла атын үрдүгэр тыҥырахтаах кыыл курдук хатана түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тугу эмэ олус сэргээн, интэриэһиргээн, болҕомтоҕун кимиэхэ, туохха эмэ уур. ☉ Сосредоточить всё своё внимание на чём-л., прилипнуть к чему-л. (напр., к книге)
Сардаана дьиэни көрөрүн, астыырын быыһыгар элбэх тапталлаах арамааннарга дьөлө хатаммыта. Болот Боотур
Оҕолор хосторугар туохха да аралдьыйбакка тэлэбиисэргэ хатаммыттар этэ. Далан
Почтаны аҕаллаллар эрэ хаһыакка хатана түһэрим. П. Степанов
♦ Болҕомтото хатанар — кими, тугу эмэ өйдөөн-дьүүллээн көр. ☉ Замечать кого-что-л., обращать внимание на когочто-л.
Тас бэлиитикэ туһунан сабаҕалааһыннары тэҥинэн, ити кэмҥэ судаарыстыба салалтатын бары салааларыгар оҥоһуллан эрэр ис уларыйыыларга нуучча уопсастыбатын болҕомтото ордук сэргэхтик хатаммыта. Л. Толстой (тылб.). Куйахаҕа хата- нар — туох эмэ ынырык тыаһа-ууһа киһини дьулатар. ☉ соотв. ухо (уши), слух режет
Хайа эмэ дойдуттан Хатан тыас хабырыйар хаһыыта Куйахабар хатаннаҕын да, оҕолоор! Саха нар. ыр. II
Бааһырбыт аттар киһи куйахатыгар хатанар гына ынырыктык аймаммыттара. Д. Таас
Аллаах ат түргэн-түргэнник чыбырҕаччы үктүүр боккуоптаах атаҕын тыаһа киһи куйахатыгар хатанна. «ХС». Кулгааҕар хатанар — киһи кулгааҕар олус чуолкайдык иһиллэр (хол., ким эмэ саҥата, туох эмэ тыас). ☉ Засесть в ушах, будучи громким, звонким (о чьём-л. голосе, каком-л. звуке)
Бу оҕус өлбүтүн кэннэ хас да сылга кини айаатыыр сытыы чыҥкынас куолаһа Маайа кулгааҕар хатанан сылдьыбата. Эрилик Эристиин
Били сордоох …… уҥан охтуохча байааттаҥнаан эрдэҕинэ бандьыыт хамандыыра хаһыытыыр саҥата кулгааҕар хатанна. П. Филиппов. Мэ- йиитигэр хатанна — умнуллубат гына киһи өйүгэр сырыт. ☉ соотв. засесть в голове
Ньукуолускай дэриэбинэтигэр бууска, сөмөлүөт тыаһа мэйиибэр хатаммыта төрүт ааспат. Суорун Омоллоон
Ыт буоллаҕына, киһи мэйиитигэр хатаныах курдук сып-сытыытык часкыйа түһээт, баҕалыы, түөһүнэн сыылан хаалла. Эрилик Эристиин
Мотуор бирилиир, орулуур, улуйар тыаһа мэйиитигэр хатанан хаалбыкка дылы. Н. Лугинов. Өйгөр хатан — умнуллубат гына, кытаанахтык өйдөнөн хаал. ☉ соотв. врезаться в память
Доҕорум үөрбүт харахтара өйбөр умнуллубаттык хатаммыттара. Далан
Биир эмэ түүл киһи өйүгэр хатанар. БРИ ТТ
Биэс уонтан тахса сыллааҕыта көрбүт киһим уонна онно истибит кэпсэтии мин өйбөр хатанан хаалбыт. «Кыым». Санаа хатанар — туох эмэ санаа киһиэхэ эмискэ киирэр, тугу эмэ өйдүү түһэр. ☉ Мысль, догадка пришла на ум
Сэмэн өйүгэр «сыыһабын дуу?» диэн санаа хатана түстэ. Н. Якутскай
Оҕолорго: «Үлэ чэпчэки, оонньуу-көр кэриэтэ эбит ээ», — диэн санаа хатанар. Н. Габышев. Сүрэҕэр хатанна — өйүгэрсанаатыгар умнуллубаттык сылдьар. ☉ соотв. врезаться в сердце
Дьикти тыл сүрэхпэр хатаммыт. Эллэй
Хоргуппут, мунчаарбыт хараҕа Сүрэхпэр хатанан иҥмитэ. Күннүк Уурастыырап. Төбөтүгэр хатанна — умнуллубакка ким эмэ өйүгэр сырыт. ☉ соотв. застрять в голове. Кыракый Эллэйгэ ити кэпсэтии ис хоһооно дириҥник иҥэн-тоҥон өйдөммөтөр да, …… төбөтүгэр син хатанан хаалбыта. Н. Лугинов
«Ууга түстэҕэ, бу иэдээни!» — диэн ынырык санаа төбөтүгэр хатаммыта. И. Федосеев
Ханна эрэ сир анныгар киһи төбөтүгэр хатанар ыйылас тыас өрө быыгынаан эрэрэ баара. П. Филиппов. Тыл (тылөс) хатанар — ким, туох эмэ туһунан хоп-сип тарҕанар, кимиэхэ эмэ тыл-өс сыстар. ☉ Стать объектом слухов, сплетен, пересудов
Ханныгын да иһин бэйэ иннин көрүнэр, сэрэнэр сөп этэ. Дьон тыла-өһө хатаммыта сүрдээх. «ХС»
Эн, Кыһыл болуоссат, Киэҥ-куоҥ уоруккар Күүлэйдииллэр, Холкутук туттан Хоп-сип тыллара Хатана сатаан Халтарыйан түһэр Дьиҥнээх үлэһит дьонноро. Чэчир-76
Хараҕа хатанна — хараххын хатаа диэн курдук (көр хатаа I). Хараҕа хатаммытын барытын «миэнэ» диэһин — бииргэ кырдьыбыт кыдьыга. М. Ефимов
Кини эмискэ, хараҕа туохха эрэ хатанан, ааһа баран иһэн, чинэрис гынаат, тохтообута. В. Гаврильева
Киниэхэ хараҕым хатаммыта балачча буолла. И. Семёнов
◊ Уот хатанар — умайан барар. ☉ Загореться, вспыхнуть, заняться
Онуохаҕа [умаппытыгар] кураанах мутук бэйэлээх, уот хатанарын аҕай кытта үөрэ-көтө бачыгыраабытынан барда. Р. Кулаковскай
Эн сэтиэнэҕи өртөөһүнү ыыппыккын, ол уотуҥ тыа саҕатыгар эмэх маска, эбэтэр көппөххө хатанан, кыратык умайа-умайа, сыппыт, оттон хаһан күүстээх тыал түһэн, кинини күөртээбит да, кини өрө күөдьүйэн, тыаны сиэн барбыт. В. Протодьяконов. Хам хатанна — биир сиргэ хамсаабакка олор, тур, сыт. ☉ Засесть, запереться где-л. надолго
Уола билигин аҕай үөрэн-көтөн кэлбитэ дии, хоһугар киирэн хам хатанан хаалла, тоҕо тахсыбат? Тумарча
Оттон бу эн манна аҕаҥ дьиэтигэр тоҕо хам хатанан олордуҥ? Пьесалар-1956. Мин …… прицелгэ хам хатанан олоробун. «ХС»
II
даҕ.
1. Хатарыылаах, хабараан (тимир оҥоһуктары этэргэ). ☉ Обработанный посредством каления, закалённый (о металлических изделиях)
Кутаа уокка хатан ыстаал Хатарыллар эбээт! И. Гоголев
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка, күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Лоҥкууда үрэх логлоруттаҕас дулҕаларын ыраастаан, тоҥ буортан хаптаҕай баһымньы, хатан биилээх сүгэ чыҥырҕаан тэйдэ. М. Доҕордуурап
Уһаарыллыбыт тимир хаачыстыбатынан үс көрүҥҥэ арахсара: хатан тимир, атыыр тимир уонна бырыы уйан тимир. ИЕВ СУу
△ Олус кытаанах, киил, бөҕө, чоруун. ☉ Твёрдый, крепкий, прочный
Хайдыбат хатан хардаҕас баар үһү (тааб.: силгэ). Оннооҕор өргөс кылааннаах хатан мутуктан сынтарыйар буолбаат, эһиги да хара дьай быһыыгыт-майгыгыт сэтэ туоллаҕа дии. Н. Якутскай
Халыҥ буруйу оҥорбуккар Хатан дэгиэ тыҥырахпынан Хайыта тыыта кэллим мин! П. Тобуруокап
Хас бары омук тылынан Хаҥкыначчы ыллыы сытар Хатан кыллаах гитара, Хайа, манна баар эбит. С. Васильев
2. Олус чуордук иһиллэр, лыҥкынас, чаҥкынас (хол., саҥа, күлүү); хабырыттар, хабараан (хол., тыас). ☉ Высокий, пронзительный (о голосе); резкий, громкий, оглушительный (напр., о звуке выстрела)
Дьөгүөрдээн көнө түстэ, хатан куоластанна. Амма Аччыгыйа
Айдар балтын хатан күлүүтүн истэн, эмиэ иһигэр кыыһыра санаата. Н. Лугинов
Хатан тыас хабылла түстэ: Хас да кус хаптаччы бэрдэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Эһэ хатан баҕайытык кыланна. Т. Сметанин
3. Олус күүстээх, хабараан (тымныыны этэргэ). ☉ Трескучий (о морозе)
Хатан дьыбар халбарыйар, Күүстээх дьыбар күлгэдийэр, Ахсым дьыбар ахсыыр, Бастыҥ дьыбар манньыйар. Саха фольк. Халлаан халлан хабырыттар, Хата саха үөрэр: Кини хатан дьыбарыттан Киһи чэбдигирэр. Дьуон Дьаҥылы
Аан балаһа туманынан тыынан, хабырыттар хатан тымныынан хам ылан чысхааннаах кыһын хотун торолуйда. М. Доҕордуурап
[Кыһын] Хаары хачырҕас оҥорор Хатан дьыбарданар. И. Эртюков
4. Киһи төбөтүгэр тахсар, уохтаах, аһыы (амтан, сыт). ☉ Крепкий, терпкий, острый (на вкус и запах). Хатан да табах эбит
□ Хатан арыгы кутулунна. С. Зверев
Сылгы суор холото тастаах эмис этин, субайын, хартатын, суон саалын, уохтаах хатан кымыһын санаатахпына, сыҥааҕым уута сүүрэр. В. Протодьяконов
[Сэппэрээк] Аһыы хатан сытынан Арай былыр эмээхситтэр Алаһа дьиэлэрин Алгыыр, ыһаарар эбиттэр. М. Тимофеев
Наһаа тото (ыга) аһааһын, хатан амтаннаах астарынан үлүһүйүү, аһыырга режими тутуспат буолуу ыарахан содуллаахтар. АВТ ГСЭ
5. кэпс. Тулуурдаах, күүстээх, кыахтаах. ☉ Крепкий, сильный физически
[Чоочо:] Хатан иҥиирдээхтэр, бүдүрүйбэт сүһүөхтээхтэр манна бааллар, дьэ онон бэртэр бэртэрин көрдөрөн биһигини саататтыннар. И. Гоголев
Оҕонньор хатан кырдьаҕас, бэйэтэ этэригэр диэри эҥини тулуйан, туораан баччаҕа кэллэҕэ, үтүөрүөҕэ. Н. Лугинов
Уҥуоҕунан кыратын көрүмэ, хатан бэйэлээх кыыс. «ХС»
Урут итинник бэртээхэй албастары үчүгэйдик баһылаабыттар, айылҕаттан күүстэрэ да суох буоллар, хатан хапсаҕайдьыттар ахсааннарыгар киирсэллэрэ. «Кыым»
Кэннэ урут холлор сылгы баар буолар. …… Оннук сылгы хатан буолар. АНП ССХТ
6. көсп. Тыйыс, кытаанах (хол. дьылҕа, майгы). ☉ Суровый, твёрдый, жёсткий (напр., о характере)
Харыс да сири хамсаабакка, Хааннаах хатан санаанан Аптамаат ардаҕын анныгар Сытта бойобуой хамаанда. Баал Хабырыыс
Хара буруй хаймыылаах Хатан дьылҕа ыйааҕа Маҥан акка баҕалаах Хаҥыл куккун хаайбатах. Сайа
Хатан хапсыылар саҕаланнылар. И. Данилов
Света — хатан майгылаах кыыс. Э. Соколов
◊ Хатан киһи кэпс. — эт-хаан өттүнэн кыахтаах, кыайыылаах, күүстээх киһи. ☉ Физически крепкий, закалённый, сильный человек
Оҕонньору кытта тугу эрэ кэпсэтэ түһээт, хатан киһи бэрдэ, Денис эриллэ түһэ-түһэ кыдамалаан киирэн барда. А. Сыромятникова
Гаврил Романович тас көстүүтүнэн улахан дьоннор ахсааннарыгар киирсибэт. Кини орто уҥуохтаах, дьарамай көрүҥнээх, бэрт хатан, доруобай киһи. ПАК БЫа. Хатан харах — олус кытаанахтык көрбүт харах. ☉ Суровый взгляд, злые глаза
Дьалаан тойон …… эһэ курдук хатан харахтаах, хабыр күүстээх, сыыдам сырыылаах киһи. И. Данилов
Уол түөһүн толору өтөппүтэ, хатан харахтара уоттаммыта. А. Олбинскай
Баҕарабын арыт хатан хараххынан Уордайа самнары көрүөххүн. «ХС». Хатан ыйаах — олус ыарахан анал, дьылҕа. ☉ Суровая, тяжкая участь, судьба
Эн баар эбиккин Мүлтүрүйбэт бүтүн оҥоруулаах, Халтарыйбат хатан ыйаахтаах киһи. Ньургун Боотур
Букатыннаах буҕа сор бу буулаата, Хаайтарыылаах хатан ыйаах бу хаайда. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хатан эрэһэ (эҕэһэ) — көрдөххө хатыҥыр, көтөх курдук эрээри, бэйэтин кыанар, өлөн-охтон биэрбэт. ☉ Худой, но физически крепкий
Хата, хачаайытын аанньа хатан эрэһэ киһи быһыылаах. И. Данилов
[Даайыс] хатыҥыр, кыра да, хата, хатан эҕэһэ диэн кини. А. Сыромятникова
Олус хатыҥыр буолан балачча үрдүк уҥуохтаах курдук көстөр. …… Ол гынан баран бэйэтин олус кыана туттар хатан эрэһэ. «ХС»
монг., тюрк. хатан

түөлбэ., көр баҕалаа
«Саҥас, алчахтаан, хомурдуостаан, үөннээн, чиэрбэлээн, уу кыыстаан кулу!»— диэбит [Куһаҕан Ходьугур]. Саха фольк. Баҕа курдук ыстаҥалыы-ыстаҥалыы алчахтаан сии сылдьарын санаатаҕына, киниэхэ чугаһыан этэ тардар. И. Гоголев

туохт.
1. Курдьаҕаны (үөнү-көйүүрү) булан сиэ (туруйа о. д. а. көтөрдөр тустарынан). ☉ Питаться насекомыми, мелкими гадами (о журавлях и др. птицах)
Кураанах мастан курдьаҕалаан сиэбит (өс хоһ.). Толооҥҥо саас туруйа ыһыытыыр, Мэлдьи дуодаҥныыр, мэлдьи баҕалыыр. Хотоолу хоруйан Курдьаҕалыыр, Ас буллаҕына — үөрэн ыҥырбахтыыр. Таллан Бүрэ
2. көсп. Албыннаан-түөкэйдээн тугу эмэ ситиһэ сатаа. ☉ Плести козни, пакостить
Ким албын кулубаны көҥүл курдьаҕалыыр. Н. Неустроев
Элбэҕи эгэлгэлээмэҥ, Үксү курдьаҕалаамаҥ. С. Васильев

1. частица 1) выражает смягчение категоричности повеления, просьбы -ка; пожалуйста; эт эрэ скажи-ка; туруҥ эрэ вставайте-ка; кэпсээ эрэ расскажи, пожалуйста; үлэбитин бүтэриэх эрэ давай-ка, закончим работу; барыым эрэ пойду-ка я; чэ эрэ ну-ка; чэйиҥ , ыллыаҕыҥ эрэ давайте-ка споём; 2) выражает угрозу или строгое предупреждение попробуй, посмей и т. п.; өссө сымыйалаа эрэ ! ты у меня попробуй, соври ещё!; тугу да гыммакка олор эрэ ! попробуй-ка побездельничай!; тахсан көрөөр эрэ , түөкүн ! только посмей выходить, разбойник!; 3) выражает ограничение, выделение только, лишь, лишь только; ол эрэ куһаҕан ... только то плохо...; кэпсэтии футбол эрэ туһунан разговор был только о футболе; сайынын эрэ баар буолар он бывает лишь только лётом; бу хоско утуйаллар эрэ в этой комнате только спят; бу хоско эрэ утуйаллар спят только в этой комнате; 4) употребляясь с деепр. на =ан, подчёркивает его знач.: батыһан эрэ иһэҕин просто идёшь за ним; үлэлээбэккэ эрэ сылайдым и не работавши я устал; 5) образует от вопр. мест, неопр. мест, и нареч.: ким эрэ кто-то; кимнээх эрэ кое-кто; туох эрэ что-то; ханнык (или хайа ) эрэ какой-то; кимиэхэ эрэ чьё-то; тоҕо эрэ почему-то; төһө эрэ насколько; хайдах эрэ как-то, каким-то образом; хаһан эрэ когда-то; ханна эрэ где-то; хантан эрэ откуда-то; 2..союз 1) временной, указывает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения как только; кини кэллэр эрэ , оҕолор тарҕанан хаалаллар как только он приходит, ребята тут же расходятся; 2) разд. или; кэлэр эрэ , кэлбэт эрэ , мин билбэппин придёт или не придёт, я не знаю; үлэлиир эрэ , суох эрэ , биллэрбэт он не сообщает, работает или нет # аатыгар эрэ для виду; аат эрэ харата еле, едва, еле-еле, едва-едва; баара эрэ всего-навсего; бэйи (или бэйэ ) эрэ погоди, постой; киһи эрэ любой, каждый; көр эрэ смотри-ка; көр эрэ маны ! смотри-ка какой!; (сылдьа ) баҕалаа эрэ только посмей (ходить) куда-л.; хорум эрэ ! но-но, смотри у меня!

I
туохт.
1. Кулгааххынан тыаһы, саҥаны бил. ☉ Направлять слух на какие-л. звуки, слушать, услышать
Сүрдээх сайаҕас баҕайытык быыстала суох күлэн лычыгыратарын сэргэҕэлии иһиттэ. А. Софронов
Онтон өйдөөн истибитим, сүүрүк тыаһыттан атын этэ. Суорун Омоллоон
Таас хаспаҕын иһигэр уот оттон аһыы олорон суор хаһыытын истибитэ. Т. Сметанин
2. Сураҕынан, кэпсээнинэн тугу эмэ бил, өйдөө. ☉ Получать какие-л. сведения, узнавать что-л. Дьэ, ынах идэһэ сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар. А. Софронов
Кимтэн иһиттим, ким эттэ доҕорум өлөн хаалбытын? Күннүк Уурастыырап
Бу кэмҥэ Деомид Бакланов убайын Петр Изотович дьиэтин хоруобуйатын иһигэр олорон биһиги тугу кэпсэтэрбитин барытын истибит. Н. Якутскай. Д.Н. Анучин Илин Сибииргэ генерал-губернаторынан анаммытын истээт Иркутскай олохтоохторо наһаа үөрбүттэрэ. П.Филиппов
3. Ким эрэ соруйарын, сүбэлиирин ылын, толор. ☉ Следовать чьим-л. советам, подчиняться чьим-л. приказам, слушаться кого-л., повиноваться кому-л.
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
Микиитэ тахсан буойдаҕына ол оҕолор истибэттэр. Амма Аччыгыйа
Хайа, дьыала хайдаҕый? - дии көрүстэ Айаан. - Куһаҕан! - диэн биир тылынан хардарда Сеня оронун оҥосто туран. - Мааҕын биофакка барымынабын. Ити дьону таах истэн. Н. Лугинов
Мэхээлэ оҕонньорго бу дьахтары урааҥхайга атаҕастатыма диэн этиэм. Ону истиминэ, Мэхээлэ оҕонньор атаҕастата олордоҕуна, хайа, баһа хаһый? Эрилик Эристиин
4. көсп. Туох эмэ (хол., атын тыл, муусука) ис хоһоонун өйдөө. ☉ Понимать (напр., какой-л. язык, музыку ит.п.)
Кини нууччалар кэпсэтиилэриттэн, аҕыйах тылы да буоллар, син истэр этэ. Н. Якутскай
Кырдьыга даҕаны, муусуканы сатаан истэр дьоҕура суох киһи, буолаары буолан, саха «Дьээбуо» ырыатын курдук ханнык да музыкальнай кээмэйэ суох ырыаны хайаан сатаан истиэй?! «Кыым»
5. көсп., кэпс. Эмкэ бэрин, эмп дьайыытын ылын (ыарыы туһунан). ☉ Поддаваться лечению, действию лекарства (о болезни). Ыарыым истибэт
6. калька. Үчүгэй, барыта туолуо, толоруллуо, оҥоһуллуо (1 с. эрэ тут-лар: истэбин). ☉ Слушаюсь (в знач. «будет исполнено»; употр. только в 1 л.: истэбин). - Эмиэ саллааттыы чиккэс гынан чиэс биэрэр: «Истэбин-с... Киириэхпит!» Н. Якутскай
[Михаил:] Истэбин, табаарыс комбат. С. Ефремов
♦ Иккитинэн истибэт көр икки I
Өйдөтөн, ааттаһан көрдүм да, иккитинэн истибэт. Дьэ киһи да өһөс, ньоҕой буолар эбит... Н. Босиков. Истибитин иһигэр туппат - билбитинкөрбүтүн барытын кэпсии сылдьар, кистэлэҥи туппат. ☉ Болтливый, не умеющий хранить тайну, секрет
«Уйбаан истибитин иһигэр туппат. Билигин сиргэ-дойдуга бүтүннүүтүгэр тарҕатара буолуо», - диэтэ Андыҥ Дайыыла. М. Доҕордуурап. Истибэтэх кулгаах буолар - истэ-истэ истибэтэх буолан кубулунар. ☉ Делает вид, что ничего не слышит
«Айымньы» холкуос курааны утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олороҥҥут истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап
Хаһан да оҕо, ыччат айдаанын туһунан тугу эмэ этиэ диэн саараамаҥ. Истибэтэх кулгаах буолан хаалааччы. А. Сыромятникова. Истиэн да баҕарбат - букатын ылыммат (киһи тугу эмэ этэрин, сүбэлиирин). ☉ соотв. и слышать не хочет о ком-чем-л.
Микиитэ бэйэтэ кырдьыгынан баран көрөөрү гыннаҕына, истиэхтэрин да баҕарбаттар, сорохтор өссө кыыһыран кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
Миша хаста эмэтэ батыһа сылдьан буруйун билинэн, бырастыы гынарыгар көрдөһө сатаабытын истиэн да баҕарбат. Н. Лугинов
[Михаил:] Мин Ньууккаҕа этэ сатаабыппын ылымматаҕа, истиэн да баҕарбатаҕа. С. Ефремов. Истэ да барбат - улахаҥҥа уурбат, төрүт кыһаммат, болҕомтоҕо ылбат. ☉ Не принимает всерьез, совсем не интересуется, не берет во внимание
Били эрэйдээх: «Харахпын эмтэтэ сытабын», - диэн хаһыытын истэ да барбаттар. Суорун Омоллоон
Истэ да барбата Түлүрбэх: - Эҥиммит-иктэбит да элбэх! Ол эмиэ туох саҕай-күнүһэй?! Миэхэҕэ түүнүн да үчүгэй! П. Тобуруокап
Истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр көр эт I. Дьэ онтон орто аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Ньургун Боотур
Истэр былаһыгар көр истэр <былаһын> тухары. Истэр былаһыгар кыһын, сайын эҥин араас Саабыска, Балбааскы диэн ойууннар ыалдьар ыалга кыыраллара иһиллэр... П. Филиппов. Истэр <былаһын> тухары - сурах төһө тарҕанарынан, иһиллэринэн; киһи билэринэн. ☉ Насколько это известно
Истэр тухары кинилэр кими эмэ кытта этиспиттэрэ да, охсуспуттара да биллибэт. И. Федосеев
Урукку өттүгэр, хас да киһи үйэтиттэн бэттэх истэр былаһын тухары сахалар быһыты мас долборукка хаайан оҥороллоро. В. Яковлев
Истэр былаһын тухары үрүҥ эһэ туундараҕа тахсыбыта суоҕа. И. Федосеев. Истээр да көрөөр (көрөөр да истээр) - хайаан да буолуо, булгу мин этэрим курдук буолуо. ☉ Должно обязательно случиться, совершиться (соотв. как пить дать; букв. вот услышишь и увидишь). Истээр да көрөөр, оҥорбутум баар буолуо. Көрөөр да истээр, манна хайаан да кэлиэҕэ. Иһиттим дуу, истибэтим дуу (иһиттим-истибэтим, иһиттиэм-истибэтиэм) диэбиттии - өрүһүспүттүү, улахан баҕанан, саатар эрэ; тута сөрөөн. ☉ Тут же, тотчас, сразу же (как только сказал), с удовольствием (делать что-л.)
Чүөчээски, ытыһын охсуна түһэн баран, туох да бокуойа суох, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, Түргэнин [ыт аата] ыҥыран, бу тыас диэки көтө турбута. Суорун Омоллоон
«Бар, туруоҥ дуо?! Чыраахта удаҕаны ыҥыран аҕал!» - Чооруос эмээхсин Саабаны көбүөлээтэ. Иһиттим-истибэтим диэбиттии, Мэйбэриис Сааба Киэҥ алаастан үс биэрэстэ олохтоох Чыраахта удаҕаны ыҥыра барда. Д. Очинскай
Кыыс иһиттимистибэтим диэбиттии, балыыһа диэки элэс гынан хаалла. Н. Павлов. <Киһи> иһиттэр истиэх курдук - наһаа умсугутуулаах, истэргэ кэрэ. ☉ Увлекательный, завлекательный, захватывающий
Онтон антах Иһиттэр истиэх курдук Эгэлгэлэр эргийэллэр, Көрдөр көрүөх курдук Күндүлэр көстөллөр. А. Софронов
Төһө да тииһэ түстэр, бэрт, киһи иһиттэр истиэх курдук куоластар ырыатыгар киирэн таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Киһи истэрин тухары көр истэр <былаһын> тухары. Бу эбэҕэ киһи истэрин тухары биир эмэ тойон өлбүтэ суох. Эрилик Эристиин
Кулгааҕа <эрэ> истэн хаалла көр кулгаах. «Оҕобор өйүө», - диэбитин Натаа кулгааҕа эрэ истэн хаалла. Кини эриттэн кистиэх санаалаах этэ. Суорун Омоллоон
Итини истээт, эрэдээктэр өссө соһуйбут: «Эмиэ устан ылаттаатыҥ дуо?» - диэбитин кулгааҕа истэн хаалбыт. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Бай!» - диэн хаһыытаабыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. «ХС»
Кулгааҕын <эрэ> уһугунан истэр көр кулгаах. «Сэрии» диэн кэбиһэр эбэтэр кулгаах уһугунан эрэ истэр сатаммат. ПДА СС
Тириитин таһынан истэр көр тирии. Аҕыйах сыллааҕыта диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ тириитин таһынан истэрэ, «дьик» гынарга дылыта. «ХС»
Тыас <эрэ> курдук истэр көр тыас. Туох дьүһүнүн хаһан көрөммүн тугу билиэмий? Тугу сыаналыамый? Боруоста тыас эрэ курдук истэрим. П. Ойуунускай
◊ Истиэххин баҕардаххына (тиэтэйдэххинэ) - өссө эттэххэ, өссө билиэххин баҕардаххына. ☉ Если хочешь знать; вдобавок, кроме того
Истиэххин тиэтэйдэххинэ, этиим эрэ, Илэ киһи, истэн тур! Уһун таастаах улууһугар умсугутан, Улахан муҥҥа угаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Аркаша:] Истиэххин баҕардаххына, мин эмиэ кыһалҕаттан бэтэринээр буолтум. С. Ефремов
[Петя:] Истиэххин баҕардаххына, Маня биһикки оҕо эрдэхпитинэ бииргэ үөскээбит дьон буолабыт. С. Ефремов
Өссө Аргыстайыҥ, дьиҥнээх кинээс буола охсоору, истиэххин тиэтэйдэххинэ, кулубаттан көҥүллэтэн куоракка күбүрүнээтэргэ киирэ сылдьыбыт. И. Никифоров
Истиэххин баҕардаххына, харамай эйигин билиэн да баҕарбат. «ХС»
Итиччэни истэҥҥин (истэн), баччаҕа тиийдиҥ (кэллиҥ) ини көр итиччэ. Туоххунан истэҕин? көр туох. [Кулуба (кыыһырбыт):] Түксү лабаҥхалаама. Хайдах эн миигин кыыл курдук булаҕын? Билигин сатаммат, суох диэтим буолбат дуо эйиэхэ, мин сахалыы. Ону туоххунан истэҕин? Н. Неустроев
II
иһий диэнтэн дьаһ
туһ. Иэдээннээх дьыл обургу Икки атахтааҕы Им балайга Иһитэн кэбиспитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Амырыын тымныы Арҕахха иһиппит Ардай анаҕастаах Адьырҕа кыыллар [абыраннылар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
III
аат.
1. Аһы-үөлү уурарга, убаҕаһы кутарга туттуллар мал уопсай аата. ☉ Посуда (общее название хозяйственной утвари для еды, питья, хранения припасов)
Киэҥ иһит салааһыннаах (өс хоһ.). Ханна да бэлэм кыстанан турбатах кырабааттары, утуйар таҥастары, туттар иһиттэри, аһыыр астары хомуйан, ханна да иллэҥ кэтэһэн олорботох араас үлэһиттэри түмэн тоһуйбуттар. Амма Аччыгыйа
[Өксүүнньэ:] Сарсыарда баран, ол иһиттэргитин аҕалтаабакка олоро баҕалаарыҥ эрэ. Бэрт иһиттэрим этэ ээ. Кэлэр-барар илдьэ баран хаалыа. Күндэ
Өлөөнө остуолга турар иһити хомуйар, остуолун сотор уонна куукунаҕа тахсар. С. Ефремов
△ Уопсайынан тугу эмэни угарга, уурарга сөптөөх мал барыта (хол., дьааһык, мөһөөччүк, куул, буочука уо. д. а.). ☉ Общее название предметов, предназначенных для хранения и транспортировки чего-л., тара (напр., ящик, мешок, бочка и т. п.)
Бурдук ылыа эбиппин да, иһитэ суох кэлбиппин.  Настя обургу соҕус иһиккэ буору симмитэ уонна онно биир хортуоппуйу олордубута. Н. Якутскай
Киһитэ, ыскылаатыттан иһит уларсан, олус улгумнук биэрдэ. М. Доҕордуурап
2. көсп. Кээмэй быһыытынан: биир бытыылка. ☉ Бутылка (как мера спиртного)
Эмээхсин биир иһит арыгыны тутан киирэн, хаҥас диэки баран хаалар. Н. Неустроев
Сөдүөччүйэ иһит арыгыны киллэрэн Охонооско биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Кэһиилээх кээлтим үчүгэй эбит дии саныы-саныы, сиэбиттэн биир иһит арыгыны ылан остуолга уурда. Бэс Дьарааһын
♦ Биир иһиттэн аһаан - бииргэ улаатан, ыкса доҕордоһон, нэмнэрин билсэн. ☉ С детства хорошо зная друг друга (букв. из одной посуды ели). Биир иһиттэн аһаан улааппыт дьоммут бу Уйбаан биһикки. Иһитэ туолбат кэпс. - баҕата хаммат, астыммат, сөп буолбат. ☉ Нет предела жадности, алчности кого-л.
Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. хараҕа туолбат. Иһитэ туолбут - аны байбат; муҥутаан байбыт, аны кэхтиигэ барар (былыргы саха өйдөбүлүнэн: киһи байара кэмнээх, ол кэми иһитэ дииллэр, ол иһитэ туолан, таһынан бараары гыннаҕына, сүөһүтэ өлөн-сүтэн барар диэн буолар). ☉ Дальше некуда (богатеть), достигнув предела, перестать богатеть (букв. посуда (чаша) его переполнена - по представлениям древних якутов, каждому человеку свыше дается своя чаша богатства, если она наполнится до предела, то богатство идет на убыль)
Далла уола ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан бысхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап. Иһиттээх ымдаан курдук иҥнэри кэс фольк. - харыстаабакка алдьат, самнар. ☉ Грубо разрушить, расстроить жизнь (букв. превратить жизнь (судьбу) в развалины)
«Икки атахтаах бииһин ууһун Иһиттээх ымдаан курдук Иҥнэри кэһэрим буоллар, Ийэ сири мин эрэ Иилиэ-саҕалыа этим», - диир аххан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Туос иһиттээххэ топпот - туохха да топпот, моҕус. ☉ Обжора, ненасытная утроба (букв. из берестяной посуды не насыщается)
Туос иһиттээххэ топпот, Тугу даҕаны ордорбот Иҥсэ-обот кэбистэрбит Иэдээннээх моҕус эбит. П. Дмитриев
◊ Аһыыр иһит - иһит көрүҥүн арааһа: киһи аһыырга туттар иһитэ (хол., чааскы, тэриэлкэ уо. д. а.). ☉ Посуда для еды (чашки, тарелки и т. п.)
Ол иһин табах тардыбаттар, бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Татыйаас саҥаһын аахха, Сөдүөччүйэлээххэ, көһөн иһэр. Суорҕаннаах тэллэҕин уонна аһыыр иһитин туомун ыарырҕатан, бэркэ илистибит. М. Доҕордуурап
Балхах иһит көр балхах. Матаар иһити бааралаата, Балхах иһити бачыгыратта. С. Зверев. Балык иһитэ - балыгы уурар иһит. ☉ Посуда для рыбы
Аҕата балык иһитэ кураанах турарын көрөн: «Хайа, Мичил, балыгыҥ?» - диэн ыйыппыта. И. Федосеев. Дьиэ иһитэ эргэр. - кыыс эргэ тахсарыгар энньэ быһыытынан бэриллэр иһит. ☉ Посуда, предназначенная в приданое дочери. Тэҥн. энньэ иһит. Иистэнэр иһит - иистэнэр малы-салы, тээбирини уурар, хаалыыр иһит (хол., иннэни, сабы, сүүтүгү, таҥас кырадаһынын уо. д. а.). ☉ Шкатулка для хранения швейных принадлежностей
Көкөт эмээхсинэ, иистэнэр иһитин туппутунан, олоҥхоһут аттыгар кэллэ. Эрилик Эристиин
Тэҥн. маллаах иһит. Көҕүөр иһит көр көҕүөр. Көҕүс кэҥэтэр Көйөрбө кымыһын Көҕүөр иһит муҥунан кутталаата, Мэнэрик муос ытыгын бэлэмнээтэ, Туос хардьа тосхолунна, Сарбынньахтаах саар ыаҕас сатыылаата. С. Зверев
Моойторуктуу хоруоҥкалаах, Мойбордуу түүлээх Көҕүөр дэлбэр иһити Бэлэмнии ууран кэбиспиттэр. С. Зверев
Купсуун иһит көр купсуун. Сиэркилэ икки өттүгэр купсуун иһиттэргэ сибэккилэри олордуталаата. М. Доҕордуурап. Курустаал иһит - курустаалтан оҥоһуллубут иһит. ☉ Хрустальная посуда
Үөһэттэн курустаал иһити Үлтү быраҕар кэриэтэ, Күрбэ таастарга охсуллан Сырдык бырдаата ыһыллар. Баал Хабырыыс
Кутуллубут ас Курдат көстөр Курустаал иһиттэрин Кутан [фабрикаҕа оҥорон] таһаараллар эбит. Н. Степанов. Кымыс иһитэ - кымыһы көөнньөрөргө, харайарга туттуллар иһиттэр уопсай ааттара (матаарчах, симиир, ыаҕас, чороон уо. д. а.). ☉ Общее название посуды для приготовления, хранения, питья кумыса (напр., матаарчах, симиир, ыаҕас, чороон и т. д.)
Уҥа таҥара анныгар үс атахтаах төгүрүк остуол турар. Онно-манна дүлүҥ, талах олох мастар бааллар, дьиэ сэбэ үксэ кымыс иһитэ, буор күөс. Эрилик Эристиин
Күөх окко олороннор кымыс иһэллэр. Өрүүскэ кымыс кутуталаан биэрэр, аттыгар кымыс иһитэ турар. Күндэ. Кэнсиэрбэ иһитэ кэпс. - кэнсиэрбэ бааҥката. ☉ Консервная банка
Алта-сэттэ хос үрүттээх биир бүтүн соҕус хаалбыт землянкаҕа киирдим. Кураанах кэнсиэрбэ иһитэ, бөх-сах элбэх. Т. Сметанин. Кэриэн иһит - кымыһы элбэх киһиэхэ кэритэ сылдьан иһэргэ аналлаах иһиттэр (кэриэн айах, кэриэн ымыйа) уопсай ааттара. ☉ Общее название емкостей, предназначенных для кругового питья кумыса
Кэриэн иһит курдук Кэккэлээн турар Кэнчээри ыччаппар Алгыс тылбын аныыр Аламай күнүм арылынна. С. Зверев
Кэл, олор, эн таптаан сиир күөрчэххин Кэриэн иһиккэ толору куттум. И. Егоров. Мал иһитэ - киһи туттар кыра сэбинсэбиргэлин, малын хаалыыр иһит. ☉ Ящичек для хранения мелких бытовых принадлежностей. Малыҥ иһитин атын сиргэ уур. Маллаах иһит түөлбэ. - иннэни, сүүтүгү, иистэнэр малы уурар, хаалыыр иһит, иистэнэр иһит. ☉ Шкатулка, коробка для хранения принадлежностей для шитья
Даайа, маллаах иһитин хомуйан баран, ампаарга таҕыста. «Саха с.». Ол кэмҥэ өйдүүбүн: Ийэм маллаах иһитигэр Хааллаарта иннэлээх сүүтүгүн. П. Тулааһынап. Тэҥн. иистэнэр иһит. Малла иһит эргэр. - иистэнэр малы хаалыыр туос эбэтэр мас холбуйа. ☉ Берестяная коробка для хранения швейных принадлежностей. Матаар иһит көр матаарчах. Манньыат курдук маарыннаах Уйгул төгүрүк уллуҥахтаах, Кустук курдук оһуордаах, Чаҕылҕан курдук дьарҕаалаах Маанылаах матаар иһити Бааралыы ууран кэбиспиттэр. С. Зверев. Саахар иһитэ көр саахарыҥса. Үчүгэй баҕайы саахар иһитэ атыыламмыт. Сарт иһит эргэр. - тымтыктарынан кириэстии хатыйа угуллан оҥоһуллубут корзинаҕа маарынныыр биир тутаахтаах иһит (балыгы уган баран эпчиргэ маһынан санныга сүгэллэр). ☉ Емкость для рыбы, напоминающая корзину, плетенную крестнакрест из лучинок (обычно с одной дужкой). Симиир иһит эргэр. - кымыһы оҥорорго уонна тутарга аналлаах, тириинэн оҥоһуллубут, үөһэ өттүнэн суптугур хончоҕор иһит. ☉ Суживающийся кверху высокий кожаный сосуд для приготовления и хранения кумыса
Биир муннукка - симиир иһит, саа, батыйа, ол-бу бултуур сэп; намыһах биир орон, холумтан үрдүгэр Солуччах Сөдүөччүйэ ороҥҥо сытар. А. Софронов
Ыһыах түһүлгэтэ... Аллара кымыстаах симиир иһиттэр, чороон айахтар тураллар. Суорун Омоллоон
Көйүү-саамал кымыспыт Көмүстээх көҕүөр айахха Күрүлүү көөймүтүн иннигэр, Симэхтээх симиир иһиккэ Сирилии кутуллубутун иннигэр - Күөччэхтээн төгүрүйэн, Көлөһөлөөн эргийэн, Көттөр көтөн биэриэҕиҥ! С. Васильев. Сири иһит эргэр. - оҕус тириититтэн анаанминээн таҥастанан оҥоһуллубут кымыһы хаһаанарга аналлаах буочука курдук улахан иһит (сорох сири иһит отут биэдэрэҕэ тиийэ истээх буолар). ☉ Сшитый из особо выделанной бычьей кожи большой сосуд (наподобие бочки) для хранения кумыса (вмещающий около тридцати ведер)
Ол уһаайахха Симэхтээх сири иһиттэри Сиэллээх ситии быанан Сиэттиһиннэри, ситимнии ыйаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уустук-мындыр оҥоһуулаах, сиэдэрэй ойуулаах-оһуордаах сири иһиттэр, саар ыаҕастар, чороон, кэриэн айахтар мунньуллубуттара үчүгэйин! Күннүк Уурастыырап
Кымыстарын ордугун, дьиэлэрин иһигэр ииннээхтэригэр улахан сири иһиттэри батарынан кэккэлэтэ ууран, онно кутан хаһаанар идэлээхтэр. Эрилик Эристиин. Ыһыах буолар күнүгэр эрдэттэн оҥостуу буолар. Арыынан оҕунуохтаммыт сири иһиттэри түһүлгэ иһигэр таһаараннар, кэккэлэччи туруортууллар. Саха сэһ
1977. Суунар иһит - киһи сирэйин (төбөтүн), илиитин суунар иһитэ. ☉ Сосуд для умывания, умывальник. Суунар иһит хаҥас диэки баар. Сүрэхтэнэр иһит эргэр. - таҥара дьиэтигэр кими эмэ христианскай миэрэҕэ киллэрэргэ туттар иһиттэрэ. ☉ Купель
Сылгы иһитэ көр кымыс иһитэ. Сэрбиис иһит көр сэрбиис. Сэрбиис иһиттэри, Сундуукка угуллубут Суулаах харчылары Суумайдаспыта үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таас иһит - фарфортан, өстүөкүлэттэн оҥоһуллубут иһит уопсай аата. ☉ Общее название фарфоровой и стеклянной посуды
Ол бууска эстибит дуораана манна хайаан да биллиэх тустаах үһү. Сир дьигиһис гыммыта уллуҥахха биллиэҕэ, таас иһит лыҥкыр гыныаҕа, тыа төбөтө куугунуу түһүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Арай таас иһиттэр эрэ чап-чараастык «Ийэ» диэн үтүктэн чаҥкынаспыттара. Н. Заболоцкай. Талах иһит эргэр. - оту таһарга аналлаах талаҕынан улахан (харыс курдук) арыттаах гына угуллан оҥоһуллубут ньолбоҕор иилээх иһит. ☉ Приспособление в виде корзины, плетенное с широкими промежутками из тальника, употреблявшееся для доставки сена в коровник
Миигиттэн соһуллар талах иһиттэ ылан бар. Оччоҕо биэстэ кырынаргын биирдэ аҕалыаҥ [оту]. М. Доҕордуурап
Талах иһитинэн оту аҕаларынааҕар, сүөһү сааҕын ыраах түннүк анныгар күрдьэҕинэн таһара …… ордук сыралаах буолла. М. Доҕордуурап. Тимир иһит - тимиртэн, ылтаһынтан оҥоһуллубут иһиттэр (хол., тимир буочука, бааҥка, миискэ уо. д. а.). ☉ Общее название железной, жестяной посуды, емкостей (бочки, банки, миски и т. п.)
Тиэрмэс диэн киһи сүгэн кэбиһэр, улахан тимир иһитигэр тобус-толору итии миини сүгэн баран инники кирбиигэ кэлэн истэҕинэ, эмискэччи ньиэмэс снайпера ытыалаабыта. Т. Сметанин. Туой (буор) иһит - туойтан оҥоһуллубут иһит. ☉ Глиняный сосуд
Дүөдэ сыырын буора ыраас, туох да булкааһа суох туой буор: билигин да ылан, эллээн туой иһит оҥор. Далан
Нуучча иһитэ-хомуоһа дэлэйиэн иннинэ өбүгэлэрбит биир суол киэҥник туттар иһиттэринэн туой иһит буолара. Багдарыын Сүлбэ. Туос иһит - туостан тигиллэн оҥоһуллубут иһит. ☉ Берестяная посуда. Онуоха Эллэй тэйиччи соҕус баран саҥа балаҕан туттан туспа ыал буолар
Хатыҥ туоһунан туос иһити ойоҕун үөрэтэн тиктэрэр. Н. Неустроев
Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр, тимир тэриэлкэлэр дьүүлэ-дьаабыта суох кыстанан сыталлар. Күндэ
Мин эдэр эрдэхпинэ лэппэй, сабарай, чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос диэн туос иһиттэр бааллара. М. Доҕордуурап. Туус иһитэ - туус уурарга аналлаах кыра иһит (аһыырга остуолга аҕалан ууруллар). ☉ Солонка
Чороон иһит көр чороон. Оторой чопчу оһуордаах, Ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы оҕунуохтаах Уйгу чороон иһити Тула чохчолоон кэбиспиттэр. С. Зверев
Үйүктүнүн бүрүммүт, Үгүйүк чороон иһитин Ньолхооруччу оҕунуохтаан, Тооромостуур арыылаан, Тоһуйа тутан кэбиспит. С. Зверев. Чэрэниилэ (хоруопчука) иһитэ - чэрэниилэ кутуллар кыра иһитэ (бөрүөлээх уруучуканан сурунарга аналлаах). ☉ Чернильница
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Миэхэ дьиэбэр манна баар: Пушкиным кинигэтэ, Чэйдиир чааскы, сылабаар, Чэрэниилэм иһитэ. П. Тулааһынап. Энньэ иһит эргэр. - кыыстара эргэ тахсарыгар энньэ быһыытынан бэриллэр аһыыр иһит, кыра туттар маллары-саллары уктар иһит. ☉ Домашняя утварь, предназначенная в приданое дочери. Тэҥн. дьиэ иһитэ
тюрк. эдиш, эдич, едис